Мильвий көпірі шайқасы: Константиннің жеңісі мен Рим империясының тарихындағы бетбұрыс

Кіріспе

312 жылы тетрархияның азаматтық соғысындағы шайқас

Мильвий көпірінің шайқасы 312 жылдың 28 қазанында Рим императорлары Константин I мен Максенцийдің арасында өтті. Ол атын Тибр өзеніндегі маңызды бағыт – Мильвий көпірінен алған. Константин шайқаста жеңіске жетіп, тетрархияны жойып, Рим империясының жалғыз билеушісі болу жолына түсті. Максенций шайқас кезінде Тибрге батып кетті; оның денесі кейіннен өзеннен алынып, басы кесілді, ал оның басы Африкаға жеткізілу алдында шайқастан кейінгі күні Рим көшелерімен көрсетілді. Христиан тарихшылары Евсевий Кесариялық пен Лактанцийдің мәлімдемесіне сәйкес, бұл шайқас Константиннің христиан дініне көшкенінің бастамасы болды. Евсевий Кесариялық Константин мен оның әскерлері христиан Құдайынан аян алғанын айтады. Бұл жауынгерлердің қалқандарына грек тіліндегі Христос атының алғашқы екі әрпінен – "Чи Ро" белгісін салу, жеңіс әкелетін уәде болды. Жеңіс құрметіне орнатылған Константиннің аркасы, Константиннің табысына құдайдың араласуын тікелей байланыстырады; алайда, ескерткіште ешқандай айқын христиандық символизм жоқ.

Тарихи негіздер

Бұл шайқастың негізгі себептері Диоклетианның тетрархиясына тән бәсекелестіктер болды. Диоклетиан 1 мамыр 305 жылы орнынан бас тарқаннан кейін, оның ізбасарлары Рим империясын бақылау үшін күресті дереу бастады. Константин Батыс императоры Констанцийдің ұлы болғанымен, тетрархиялық идеология міндетті түрде мұрагерлікпен қамтамасыз етілмеген. Констанций 25 шілде 306 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның әкесінің әскерлері Константинді Эборакумда (Йорк) Август деп жариялады. Римде ең үміткер Максенций болды, ол Констанцийдің императорлық әріптесі Максимианның ұлы еді және 28 қазан 306 жылы императорлық атаққа қол жеткізді. Бірақ Константиннің талабын Шығыс провинцияларының билеушісі Галерий, сондай-ақ империядағы жоғары император мойындағанмен, Максенцийді ол басып алушы деп санады. Галерий, алайда, Константин императорлық кесарь дәрежесін ғана иеленгенін мойындады. Галерий өзінің август әріптесі Северусқа 307 жылдың басында Максенцийді жоюды бұйырды. Бірақ Северус Италияға келгеннен кейін, оның әскері Максенцийге көшті. Северус тұтқындалды, түрмеге қамалды және өлім жазасына кесілді. Галерий өзі күзде Римге жорық жасады, бірақ қаланы жаулап ала алмады. Константин осы кезеңнің көп бөлігінде Максенциймен де, Шығыс императорларымен де қақтығыстан аулақ болды. 312 жылға қарай Константин мен Максенций ашық жауласуға түсті, бірақ олар Константиннің Максенцийдің қарындасы Фаустаға үйленуі арқылы туыс болды. 312 жылдың көктемінде Константин 40 мың сарбаздан тұратын әскер жинап, Максенцийді өзі биліктен қууға шешім қабылдады. Ол Солтүстік Италияны оңай басып алып, екі маңызды шайқаста жеңіске жетті: біріншісі Турин маңында, екіншісі Веронада, онда Максенцийдің ең жоғары генералы, преториандық префект Руриций Помпеян қаза тапты.

Константиннің аян көргені

Жалпы түсініктеме бойынша, 27 қазан күні кешке әскерлер шайқасқа дайындалып тұрғанда Константинге аян келді, ол оны христиан Құдайының қорғауымен шайқасуға бағыттады. Дегенмен, осы көріністің кейбір егжей-тегжейлері әртүрлі дереккөздерде әрқалай айтылады. Лактанцийдің сөзіне қарағанда, шайқас алдында Константинге түсінде "әскерлерінің қалқандарына көктегі белгіні салу" бұйырылды (Қызғыншылардың өлімі туралы 44.5). Ол түсіндегі бұйрыққа бағынып, қалқандарға "Христос белгісін" қойды. Лактанций осы белгіні "ставрограмма" деп сипаттайды, яғни латын кресінің жоғарғы ұшы P әрпіне ұқсас дөңгелек түрінде. Константиннің осы белгіні қолданғанына нақты дәлел жоқ, ал Евсевий сипаттаған Ки Ро белгісі жақсы танымал. Евсевийден бұл шайқас туралы екі жазба жетіп келді. Біріншісі, "Шіркеу тарихында" қысқаша айтылған, Константинге христиан Құдайының көмектескеніне сенім білдіреді, бірақ ешқандай аянды еске салмайды. Ал "Константиннің өмірінде" Евсевий көрініс туралы егжей-тегжейлі баяндайды және осы оқиғаны императордың өзінен естігенін мәлімдейді. Осы нұсқаға сәйкес, Константин әскерімен бірге жол жүріп бара жатқанда (Евсевий оқиғаның нақты орнын көрсетпейді, бірақ ол Римдегі лагерьде болмағаны анық), ол күнге қарап, оның үстінде жарықтан тұратын крестті көрді, ал оның қасында грекше сөздер жазылған: "Ἐν Τούτῳ Νίκα", En toutōi níka, латын тіліне көбінесе "in hoc signo vinces" деп аударылады. Бұл тіркестің грекше сөзбе-сөз мағынасы "осы белгімен жеңіңдер", ал латыншада "осы белгіде жеңіңдер"; еркін аудармасы "Осы белгі арқылы жеңіңдер" болар еді. Басында ол осы көріністің мағынасын түсінбеді, бірақ келесі түні оған түсімде Христос осы белгіні жауына қарсы қолдану керектігін түсіндірді. Евсевий одан әрі лабарумды, Константиннің Лицинийге қарсы соғыстарында қолданған әскери туын сипаттап, Ки Ро белгісін көрсетеді. Екі замандас автордың баяндамалары толық сәйкес болмаса да, Константиннің шайқас алдындағы кеште Ки Ро белгісін көргені туралы кең таралған түсінікке біріктірілді. Екі автор да белгінің Христосты білдіруінің баршаға түсінікті болмағанын мойындайды (дегенмен, христиандар арасында ол басқа арнайы символдармен бірге христиан қабірлерін белгілеу және/немесе әшекейлеу үшін катакомбаларда қолданылып келген). Оның алғашқы императорлық нұсқасы 317 жылғы Константиннің күміс монетасында кездеседі, бұл Константиннің сол кезде осы белгіні қолданғанын дәлелдейді, бірақ өте айқын емес. Ол Лициниймен болған қақтығыс кезінде Ки Ро және Лабарумды кеңінен қолданды. Кейбір зерттеушілер осы көріністі күнге байланысты қарастырды (мысалы, күн шұғыласының құбылысы ретінде), бұл Константиннің кейінірек білдірген христиандық сенімдерінен бұрын болған болуы мүмкін. Константиннің күн құдайының серігі ретінде бейнеленген монеталары 313 жылы, соғыстан кейінгі жылы соғылды. Күн құдайы Сол Инвиктус көбінесе нимб немесе галомен бейнеленген. Әртүрлі императорлар өздерінің ресми монеталарында Сол Инвиктусты бейнеледі, олардың ішінде көптеген жазулар бар, олардың ішінде тек бірнешеуі ғана invictus эпитетін қамтыды, мысалы, SOLI INVICTO COMITI жазуы, императордың серігі ретінде жеңілмейтін Күнді талап етеді, оны Константин жиі қолданды. Константиннің ресми монеталарында 325/326 жылға дейін Сол бейнесі сақталған. Константиннің солидусы, сондай-ақ оның билік құрған кезіндегі алтын медальон императордың бюсті Сол Инвиктуспен бірге бейнеленген, жазуда INVICTUS CONSTANTINUS деп жазылған. Сол Инвиктус және Сол Инвиктус Митрас культтері Рим армиясының сарбаздары арасында танымал болды. Сол Инвиктус мүсіндері, байрақ ұстаушылар көтеріп жүреді, Константиннің аркасындағы үш жерде көрінеді. Константиннің триумф аркасы мұқият орналастырылды, соған сәйкес, Колозейдегі Сольдың алып мүсінімен, сондықтан Соль аркаға қарай негізгі жолдан көрінген кезде басым фонды құрады.

It is commonly understood that on the evening of 27 October with the armies preparing for battle, Constantine had a vision which led him to fight under the protection of the Christian God. Some details of that vision, however, differ between the sources reporting it. Lactantius states that, in the night before the battle, Constantine was commanded in a dream to "delineate the heavenly sign on the shields of his soldiers" (On the Deaths of the Persecutors 44.5). He followed the commands of his dream and marked the shields with a sign "denoting Christ". Lactantius describes that sign as a "staurogram", or a Latin cross with its upper end rounded in a P like fashion. There is no certain evidence that Constantine ever used that sign, opposed to the better known Chi Rho sign described by Eusebius. From Eusebius, two accounts of the battle survive. The first, shorter one in the Ecclesiastical History promotes the belief that the Christian God helped Constantine but does not mention any vision. In his later Life of Constantine, Eusebius gives a detailed account of a vision and stresses that he had heard the story from the Emperor himself. According to this version, Constantine with his army was marching (Eusebius does not specify the actual location of the event, but it clearly is not in the camp at Rome), when he looked up to the sun and saw a cross of light above it, and with it the Greek words " Ἐν Τούτῳ Νίκα", En toutōi níka, usually translated into Latin as "in hoc signo vinces". The literal meaning of the phrase in Greek is "in this (sign), conquer" while in Latin it's "in this sign, you shall conquer"; a more free translation would be "Through this sign [you shall] conquer". At first he was unsure of the meaning of the apparition, but in the following night he had a dream in which Christ explained to him that he should use the sign against his enemies. Eusebius then continues to describe the labarum, the military standard used by Constantine in his later wars against Licinius, showing the Chi Rho sign. The accounts of the two contemporary authors, though not entirely consistent, have been merged into a popular notion of Constantine seeing the Chi Rho sign on the evening before the battle. Both authors agree that the sign was not widely understandable to denote Christ (although among the Christians, it was already being used in the catacombs along with other special symbols to mark and/or decorate Christian tombs). Its first imperial appearance is on a Constantinian silver coin from 317, which proves that Constantine did use the sign at that time, though not very prominently. He made more extensive use of the Chi Rho and the Labarum later, during the conflict with Licinius. Some have considered the vision in a solar context (e. g. as a solar halo phenomenon called a sun dog), which may have preceded the Christian beliefs later expressed by Constantine. Coins of Constantine depicting him as the companion of a solar deity were minted as late as 313, the year following the battle. The solar deity Sol Invictus is often pictured with a nimbus or halo. Various emperors portrayed Sol Invictus on their official coinage, with a wide range of legends, only a few of which incorporated the epithet invictus, such as the legend SOLI INVICTO COMITI, claiming the Unconquered Sun as a companion to the emperor, used with particular frequency by Constantine. Constantine's official coinage continues to bear images of Sol until 325/6. A solidus of Constantine as well as a gold medallion from his reign depict the Emperor's bust in profile jugate with Sol Invictus, with the legend INVICTUS CONSTANTINUS. The official cults of Sol Invictus and Sol Invictus Mithras were popular amongst the soldiers of the Roman Army. Statuettes of Sol Invictus, carried by the standard bearers, appear in three places in reliefs on the Arch of Constantine. Constantine's triumphal arch was carefully positioned to align with the colossal statue of Sol by the Colosseum, so that Sol formed the dominant backdrop when seen from the direction of the main approach towards the arch.

Ұрыстың оқиғалары

Константин 312 жылдың қазан айының соңында Фламиниа жолымен Римге жетті. Ол Мальборгеттоны, Прима Портаға жақын жерде орналастырды, онда осы оқиғаның құрметіне салынған Константин ескерткішінің – Мальборгетто аркасының қалдықтары әлі күнге дейін сақталған. Максенцийдің Римде қалып, қоршауға түсуі күтілді; ол бұл стратегияны екі рет, Север мен Галлерийдің шабуылдары кезінде сәтті қолданған еді. Шындығында, Максенций осындай жағдайға дайындық үшін қалада көп мөлшерде азық-түлік жинауды ұйымдастырды. Бірақ таңқаларлығы, ол Константинмен ашық шайқасқа түсуді жөн көрді. Осы оқиғаларға қатысты көне дереккөздер бұл шешімді құдайдың араласуына (мысалы, Лактанций, Евсевий) немесе ырымға (мысалы, Зосим) байланыстырады. Олар сондай-ақ шайқас күнінің оның билікке көтерілген күнімен (28 қазан) сәйкес келгенін атап өтеді, бұл жақсы белгі деп есептелді. Сондай-ақ, Максенций Сибил кітаптарына жүгінген, онда "28 қазанда римдіктердің жауы жойылады" делінген. Максенций бұл болжамды өзіне пайдалы деп түсіндірді. Лактанций сонымен қатар, халықтың цирк ойындарында Константинге қолдау көрсеріп, оны мақтап, құттықтағанын хабарлайды. Максенций өз күштерін Мильвий көпірінің алдында, Тибр өзені арқылы Виа Фламиниа жолын Римге алып келетін тас көпірдің (көпір бүгін де сол жерде тұр, біраз жаңартылған, итальян тілінде Понте Мильвио немесе кейде Понте Молле, "жұмсақ көпір") алдында орналастыруды шешті. Егер Максенций Римге қарсыласын кіргізбеуі үшін Сенат қаланы кім басып алса, соны қолдауы анық болды. Максенций қоршауға дайындық кезінде көпірдің бір бөлігін қиратқандықтан, әскерін өзеннен өткізу үшін ағаштан немесе понтоннан көпір салдырды. Шабуылдың ең маңызды бөлігінде қолданылған көпірдің табиғаты туралы дереккөздер әртүрлі. Зосим оны темір бекіткіштермен байланыстырылған екі бөліктен тұратындығын айтады, ал басқалары оның понтондық көпір болғанын көрсетеді. Көпір Константиннің әскері үшін құлайтын тұзақ ретінде әдейі салынған ба, жоқ па, бұл туралы дереккөздерде де нақтылық жоқ. Келесі күні екі әскер шайқасты, және Константин шешуші жеңіске жетті. Максенцийдің орналасуы дұрыс болмаған болуы мүмкін, өйткені оның әскері Тибр өзеніне тым жақын орналасқан сияқты, бұл олардың құрамаларына кері шегіну қажет болған жағдайда қайта топтасуға жеткілікті орын қалдырмады. Өзінің шеберлігімен танылған Константин алдымен Максенцийдің атты әскеріне шабуыл жасап, оларды жеңді. Содан кейін Константиннің жаяу әскері шабуылға көшті; Максенцийдің көптеген әскерлері жақсы шайқасты, бірақ олар Тибрге қарай ығыса бастады. Содан кейін Максенций Римде тағы да қарсылық көрсетуді көздеп, шегінуге бұйрық берді. Алайда, қашудың жалғыз жолы көпір арқылы еді. Константиннің әскері шегініп келе жатқан әскерге ауыр зиян келтірді. Ақырында, көптеген Максенций әскерлері қашып бара жатқан Мильвий көпірімен қатар орнатылған уақытша көпір құлап, Тибрдің солтүстік жағалауында қалғандар тұтқынға алынды немесе өлтірілді. Максенцийдің император деп жариялаған преториандық гвардиясы өзеннің солтүстік жағалауында қаһармандық түрде қарсылық көрсетті; "кешірімді күтпей, олар өз денелерімен шайқасқа таңдалған жерді жапты". Максенций де қаза тапты, өзеннен жүзу арқылы қашуға тырысқанда суға батып кетті немесе, басқаша айтқанда, аты оны өзенге лақтырып жіберді. Лактанций Максенцийдің өлімін былай сипаттайды: "Оның артындағы көпір қирады. Осыны көргеннен кейін шайқас қызуланды. Тәңірдің күші жеңіске жетті, Максенцийдің әскері жеңілді. Ол қираған көпірге қашып кетті, бірақ көпшілік оған қысым жасады, ол Тибрге басымен құлады".

Constantine reached Rome at the end of October 312 approaching along the Via Flaminia. He camped at the location of Malborghetto near Prima Porta, where remains of a Constantinian monument, the Arch of Malborghetto, in honour of the occasion are still extant. It was expected that Maxentius would remain within Rome and endure a siege; he had successfully employed this strategy twice before, during the invasions of Severus and Galerius. Indeed, Maxentius had organised the stockpiling of large amounts of food in the city in preparation for such an event. Surprisingly, he decided otherwise, choosing to meet Constantine in open battle. Ancient sources commenting on these events attribute this decision either to divine intervention (e. g. Lactantius, Eusebius) or superstition (e. g. Zosimus). They also note that the day of the battle was the same as the day of his accession (28 October), which was generally thought to be a good omen. Additionally, Maxentius is reported to have consulted the oracular Sibylline Books, which stated that "on October 28 an enemy of the Romans would perish". Maxentius interpreted this prophecy as being favourable to himself. Lactantius also reports that the populace supported Constantine with acclamations during circus games. Maxentius chose to make his stand in front of the Milvian Bridge, a stone bridge that carries the Via Flaminia road across the Tiber River into Rome (the bridge stands today at the same site, somewhat remodelled, named in Italian Ponte Milvio or sometimes Ponte Molle, "soft bridge"). Holding it was essential if Maxentius was to keep his rival out of Rome, where the Senate would surely favour whoever held the city. As Maxentius had probably partially destroyed the bridge during his preparations for a siege, he had a wooden or pontoon bridge constructed to get his army across the river. The sources vary as to the nature of the bridge central to the events of the battle. Zosimus mentions it, vaguely, as being constructed in two parts connected by iron fastenings, while others indicate that it was a pontoon bridge; sources are also unclear as to whether the bridge was deliberately constructed as a collapsible trap for Constantine's forces or not. The next day, the two armies clashed, and Constantine won a decisive victory. The dispositions of Maxentius may have been faulty as his troops seem to have been arrayed with the River Tiber too close to their rear, giving them little space to allow re grouping in the event of their formations being forced to give ground. Already known as a skillful general, Constantine first launched his cavalry at the cavalry of Maxentius and broke them. Constantine's infantry then advanced; most of Maxentius's troops fought well but they began to be pushed back toward the Tiber. Maxentius then decided to order a retreat, intending to make another stand at Rome itself. However, there was only one escape route, via the bridge. Constantine's men inflicted heavy losses on the retreating army. Finally, the temporary bridge set up alongside the Milvian Bridge, over which many of the Maxentian troops were escaping, collapsed, and those stranded on the north bank of the Tiber were either taken prisoner or killed. Maxentius' Praetorian Guard, who had originally acclaimed him emperor, seem to have made a stubborn stand on the northern bank of the river; "in despair of pardon they covered with their bodies the place which they had chosen for combat." Maxentius was among the dead, having drowned in the river while trying to swim across it in an attempt to escape or, alternatively, he is described as having been thrown by his horse into the river. Lactantius describes the death of Maxentius in the following manner: "The bridge in his rear was broken down. At sight of that the battle grew hotter. The hand of the Lord prevailed, and the forces of Maxentius were routed. He fled towards the broken bridge; but the multitude pressing on him, he was driven headlong into the Tiber."

Салдары

Константин 29 қазан күні Римге кірді. Ол қалаға салтанатты түрде кіру рәсімін (adventus) ұйымдастырды және халық зор қуанышпен қарсы алды. Максенцийдің денесі Тибрден суға шығарылып, басы кесілді. Оның басын баршаға көрсету үшін көшелерде көрсетті. Ол Сенаторлық курияны сапармен құрметтеді, онда олардың ежелгі дәстүрлі құқықтарын қайта жаңартуға және реформаланған үкіметінде оларға берік орын беруге уәде берді: Максенцийдің қолдаушыларына ешқандай жаза болмайды деді. Келесі жылы, 313 жылы Константин мен Лициний Милан жарлығын жариялады, ол христиан дінін Рим империясында ресми мойындалған және көтерілген дін деп жариялады.