Кіріспе

Американдық ғарышкер және дәрігер (туған 1947)

Маргарет Риа Седдон (8 қараша 1947 жылы туған) – американдық хирург және зейнеткер НАСА ғарышкері. 1978 жылы әйелдерді қамтитын астронавттардың алғашқы тобының құрамына іріктеліп алынғаннан кейін, ол үш ғарыш кемесімен ұшқан: STS 51 D және STS 40 миссияларында маман, ал STS 58 миссиясында жүк командирі ретінде, ғарышта 722 сағаттан астам уақыт өткізді. Осы ұшулар барысында ол АҚШ Әскери-теңіз күштерінің спутнигін жөндеуге арналған құралдар жасады және медициналық тәжірибелер жүргізді. Калифорния университетінің (Беркли) және Теннесси университетінің Медицина колледжінің түлегі Седдон 1973 жылы медицина докторы (MD) дәрежесін алды. Теннесси университетінің ауруханаларында ординатурадан өткен кезде ол жалпы хирургия ординатурасының жалғыз әйел студенті болды. Астронавттар бағдарламасында жұмыс ілегенге дейін, оның кезінде және кейін Теннесси, Миссисипи және Техас штаттарындағы ауруханалардың шұғыл жәрдем бөлімдерінде белсенді қызмет етті. Седдон 1979 жылдың 9 тамызында, өткен жылы кандидат ретінде таңдалғаннан кейін астронавт атанды. НАСА-дағы оның даму жұмысына Space Shuttle Orbiter және жүк бағдарламалық жасақтамасы, Shuttle Avionics Integration Laboratory, Ұшу деректерінің файлы, Space Shuttle медициналық жиынтығы және ұшыру мен қонуға арналған тізімдер кірді. Ол Space Shuttle-дың алғашқы ұшуларында құтқарушы дәрігер және STS 6 миссиясының көмекші экипаж мүшесі болды. Седдон НАСА-ның Ғарыш медициналық кеңес комитетінің мүшесі, ұшу экипажы операциялары директорының техникалық көмекшісі және Миссияны басқару орталығындағы капсулалық коммуникатор (CAPCOM) ретінде қызмет етті. 1996 жылы НАСА оны Теннесси штатының Нэшвилл қаласындағы Вандербильт университетінің Медицина мектебіне жіберді, онда ол 1998 жылдың сәуір айында STS 90 Neurolab Spacelab рейсінде ұшқан жүрек-қан тамырлары эксперименттерін дайындауға көмектесті. Седдон 1997 жылдың қарашасында НАСА-дан зейнеткерлікке шығып, Вандербильт Медициналық тобының бас дәрігерінің орынбасары болды.

Ерте өмір және білім

Маргарет Риа Седдон 1947 жылғы 8 қарашада Теннесси штатының Мурфрисборо қаласында заңгер Эдвард С. Седдон мен оның әйелі Клейтон Рэнсом Данннің тұңғыш баласы ретінде дүниеге келді. Оның Луиза есімді кіші қарындасы бар еді. Седдон анасының әжесінің құрметіне аталған және «рей» деп айтылатын Рея есімді орташа атымен танымал болды. Ол Мурфрисборо қаласында өсті, онда Лима католик мектебінің Әулие Роза мектебінде оқыды. Спутник дағдарысы ғылымды ұлттық басымдыққа айналдырғанға дейін Әулие Розадағы монахтар ғылымды оқытпады. Содан кейін ғылым мұғалімі тағайындалды, ал Седдон жетінші сыныпта ғылымды оқыды. 1960 жылы ол ғарышқа баруға батылданған адамдарға не болатыны туралы мектептік баяндама жазды. Ол Мурфрисборо қаласындағы Орталық жоғары мектепке қатысты, онда ол жанкүйерлер тобының мүшесі болды. Ол 1965 жылы бітірді. Оның әкесі оның бірінші курсынан кейінгі жазда жаңа коронарлық бөлімшесін ашатын Рутерфорд округінің ауруханасының директорлар кеңесінде болды және ол Седдонның сол жазда көмекші ретінде жұмыс істеуін ұйымдастырды. Алайда жаңа бөлімшенің ашылуы кейінге қалды, сондықтан ол жаз бойы хирургия бөлімінде жұмыс істеді, онда ол хирург болуға шешім қабылдады. 1970 жылы физиология мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Нейрохирургияда ординатурадан өтіп, NASA-да жұмыс істеген және Седдонның ғарышкер болуға қызығушылығын білетін әріптесі Расс Гир, Седдонға іріктеу процесі туралы хабарлады, ол өтініш беруге шешім қабылдады. Ол NASA-ға хат жазып, өтініш нысаны алды. Ол биіктігі бойынша миссия мамандарының ең төменгі талабына сай екенін анықтады. Өтініш үшін үш ұсыныс қажет болды, ол осы уақытқа дейін оған ең үлкен әсер еткен үш адамды таңдады: аурухананың хирургия бөлімінің меңгерушісі Джеймс Пейт, ұшқыш инструкторы Хосе Гума және Рутерфорд ауруханасының әкімшісі Джим Арнхарт. 8079 үміткердің ішінде NASA 208 адамды қосымша тексеруге іріктеді, ол жиырмаға жуық адамнан тұратын топтарда жүргізілді. Седдонға NASA-дан Джей Ф. Хоникатт хабарласып, оны Джонсон ғарыш орталығына (JSC) бір апталық сұхбаттар мен медициналық тексерулерге 1977 жылғы 29 тамыздан бастап келуге шақырды. Оның жиырма үміткерден тұратын тобы әйелдерді қамтитын алғашқы топ болды. Топтың сегіз әйелінің арасында Анна Симс, Шеннон Люсид, Ница Синтрон және Милли Хьюз Уайли болды. Содан кейін ол Мемфис ардагерлер ауруханасына оралды, онда пластикалық хирургияда ординатураны бастады. Бірақ хирургиялық емделушілердің тамақтануына ерекше қызығушылық танытқаннан кейін ол көп ұзамай қайта бағыт өзгертті. 1978 жылдың қаңтарында журналист Жюль Бергман оны «Жақсы таң, Америка» бағдарламасына сұхбат беруге шақырды және оның ғарышкерлерді даярлауға іріктелгенін жариялады; Седдон 16 қаңтарда NASA-ның Ұшу экипажы операциялары директоры Джордж Эббиден ресми хабарлама алды. NASA-ның 8-ші ғарышкерлер тобының 35 сәтті үміткерінің есімдері сол күні жарияланды. Бұрынғы ғарышкерлер тобындағыдай, әр үміткерге белгілі бір мамандық тағайындалды; Седдонға ғарыш кемесінің тамақ жүйесі және орбиталық медициналық жиынтығы тапсырылды. STS 1 үшін, NASA-ның ғарыш кемесі бағдарламасының алғашқы орбиталық ғарышқа ұшуы және Эбби 1978 және 1980 жылғы ғарышкерлер тобының бес дәрігерін – Норман Тагард, Анна Фишер және 1978 жылғы топтан Седдон, ал 1980 жылғы топтан Билл Фишер және Джим Багианды – ұшуды қолдауға арналған іздеу және құтқару тікұшақтарына тағайындады. Ғарыш кемесі апатқа ұшыраған немесе ғарышкерлерге өздерін құлату қажет болған жағдайда бұл қажет болар еді. Седдон топқа жетекшілік етті, сондықтан ол өзінің міндетін таңдай алды. Сондықтан ол Капе-Канавералдағы топқа қосылуға шешім қабылдады. Міндет сәтті орындалды және іздеу-құтқару жұмыстары қажет болмады. 1981 жылдың ақпан айында Седдон әріптес ғарышкер Роберт Л. «Хут» Гибсонмен келісімге келді. Олар 30 мамырда Мурфрисборо қаласындағы Бірінші Біріккен методист шіркеуінде өткен салтанатты шарада үйленді, содан кейін Стоунс Ривер Кантри Клубында қабылдау өтті. Хьюстонда тағы бір қабылдау өтті, содан кейін Гавайидегі бал айы өтті. Седдон (қыздығын сақтап) іздеу-құтқару жұмыстарын жалғастырды және алдағы STS 2 миссиясына дайындық жүргізді. Сондай-ақ ол ғарыш кемесінің бағдарламалық жасақтамасы сынаған Шаттл авиациялық интеграция зертханасында жұмыс істеді. Седдонның тұңғыш баласы 1982 жылдың шілдесінде дүниеге келді және оған Гибсонның әкесінің құрметіне Пол Седдон Гибсон есімі берілді. Гибсонның бұрынғы некесінен Джули есімді қызы бар еді. Көптеген ғарышкерлердің балалары болғанымен, бұл ғарышкерлер жұбының тұңғыш баласы болды. Жаңа туған нәресте меконийді жұтып алғаннан кейін ауыр жағдайда болды және Clear Lake ауруханасынан Хьюстонның Герман ауруханасына вертолетпен жеткізілді, онда ол жақсы жағдайға келді.

Ғарышқа ұшу

1983 жылдың тамызында Эбби Седдонға STS-41E миссиясында ұшуды ұсынды, ол оны қабылдады. Егер миссия 1984 жылдың тамызында жоспарланғандай орындалса, ол ғарышқа ұшқан үшінші американдық әйел болар еді, бірақ STS-41F деп қайта нөмірленген миссия кейінге шегерілді, содан кейін тоқтатылды. Ұшу экипажы сақталды және STS-51E миссиясына тағайындалды, бірақ ол да кейінге шегеріліп, жойылды. Соңында олар STS-51D миссиясына тағайындалды. Әр миссияның өзгеруімен бірге, әртүрлі оқуды талап ететін әртүрлі жүктер келді. Миссия 1985 жылдың 19 наурызында ұшыруға жоспарланған, бірақ бірнеше рет кешіктірілді. STS-51D 1985 жылдың 12 сәуірінде Кеннеди ғарыш орталығынан (KSC) ұшты. Ұшу экипажы Канаданың Telesat компаниясы үшін ANIK C спутнигін және АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін Syncom IV-3 спутнигін орбитаға шығарды. Syncom ғарыш кемесіндегі ақаулық спутникті РМС (Remote Manipulator System) көмегімен қайта жандандыруға тырысу кезінде ғарышқа шығудың, кездесудің және жақын орбиталық операциялардың алғашқы жоспарланбаған жағдайын тудырды. Седдон хирургиялық дағдыларын қолданып, спутник үшін импровизацияланған жөндеу құралдарын жасауға көмектесу үшін сүйек арасын пайдаланды. Ол РМС көмегімен стартты қолмен іске қосуға тырысты, бірақ іске қосылу тізбегі басталған жоқ, ал спутник Жердің төменгі орбитасында қалды. Бұл миссияда ол 109 Жер айналымында 168 сағат жұмыс істеді. Ұшудан кейін ол орта мектепке (қазіргі орта мектеп) ұшқан баннерін сыйға тартты және Вашингтондағы Овалдық кеңселерде президент Рональд Рейганмен кездесті. Syncom IV-3 спутнигі 1985 жылдың тамызында STS-51I миссиясымен құтқарылып, жөнделіп, геостационарлық орбитаға шығарылды. STS-51D миссиясы ұшырылмас бұрын, Эбби Седдонға Spacelab Life Sciences (SLS 1) миссиясында ұшу мүмкіндігін ұсынды, ол 1986 жылдың қаңтар айының соңында ұшыруға жоспарланған. Ол келісті, бірақ жұмысы мен отбасылық міндеттеріне байланысты уақытында дайын бола алатынына күмәнданды. Бірақ уақыт жеткілікті болды, өйткені ол "Челленджер" апатына байланысты кейінге шегерілді. Spacelab Life Sciences миссиясын күтіп жүргенде, Седдон шұғыл медицина бойынша қайта оқу бағдарламасын іздеді. Ондай бағдарламалар сол кезде сирек кездесетін, бірақ ол Денвердегі Бас ауруханадан біреуін тапты. Курс бірнеше мың доллар тұрады, бірақ оның жеткілікті қаражаты болмады, сондықтан ол бағдарлама жетекшісі Винсент Марковчикке хат жазды, ол төлемнен бас тартуға келісті. 1988 жылы Эбби оған сол уақыт аралығында тағы бір ұшу мүмкіндігін ұсынды, бірақ Седдон бас тартты, өйткені ол тағы бір бала сүйгісі келді және SLS 1 миссиясына оны бақылайтын біреу қажет деп ойлады, тіпті оның ұшырылуы жылдар бойы кейінге шегерілсе де. Седдон сонымен қатар басқару тәжірибесін алу туралы ойлана бастады және JSC-дегі Ғарыш және өмір ғылымдары дирекциясының басшысы Каролин Ханттонмен оның бөліміне жіберу туралы сөйлесті. Ханттон 1988 жылдың көктемінде Седдонды көмекші ретінде қабылдауға келісті. Алайда, Эбби Ұшу операциялары директоры болған кезде, НАСА астронавт корпусында "Бабба" деп аталған астронавттың техникалық көмекшісі болды. Техникалық көмекшінің негізгі жұмысы Эббидің ұшқышы ретінде жұмыс істеу болды, бірақ ол Эббидің атынан көптеген қосымша жұмыстарды да орындады. Дон Пудди Эббидің орнына келгенде, ол бұл лауазымды жоюды қарастырды, бірақ 1988 жылдың мамырында Седдон күтпеген жерден осы қызметке тағайындалды. Пудди басшылығымен бұл қызмет жеке ұшқыш және жүргізуші болуды талап етпеді, бірақ Седдон әртүрлі тапсырмалармен айналысты. Оларға STS-26 "Ұшуға оралу" миссиясына дайындық және Ғарыш және өмір ғылымдары дирекциясымен бірлесе саясатты әзірлеу кірді. Ол астронавттардың психиатриялық жазбаларына қол жеткізу критерийлерін, астронавттарды ұшуға жарамды деп тану процедураларын және медициналық эксперименттер үшін астронавттарды пайдалану процестерін әзірлеуге көмектесті. Ол 1989 жылдың наурызында туған екінші баласы Эдвард Данн Гибсонның (әкесінің құрметіне аталған) дүниеге келгеннен кейін бұл қызметтен кетті. 1989 жылдың шілдесінде Седдон демалыстан оралған кезде SLS 1 миссиясы ұшу кестесіне STS-40 ретінде қосылды, ұшыру күні 1990 жылдың мамыры болды. Осы уақытқа дейін экипаж 1986 жылдың қаңтарынан бастап айына бірнеше сағат жаттығудан өтті және жүк бірнеше рет өзгертілді. Эксперименттермен осылайша толып кеткендіктен, миссия екіге бөлінді: SLS 1 және SLS 2. Экипаж мүшесінің бірі Боб Филлипс денсаулығына байланысты жұмыстан босатылды және оның орнына Милли Хьюз Фулфорд келді. Оқуды үзіліссіз жалғастыруға болатын үміт көп ұзамай күйреп кетті; Седдон НАСА-ның 13-астронавт тобын (олар "Шыңдар" деп аталды) іріктеуге қатысуға шақырылды. Ал кесте үздіксіз кейінге шегеріліп отырды. STS-40 SLS 1 миссиясы соңында 1991 жылдың 5 маусымында KSC-ден ұшты. Тоғыз күндік миссия барысында экипаж адамдардың, жануарлардың және жасушалардың микрогравитацияға және Жерге оралғаннан кейін Жердің гравитациясына бейімделуіне қалай әсер ететінін зерттейтін эксперименттер жүргізді. Басқа эксперименттер материалдар ғылымын, өсімдік биологиясын және ғарыштық сәулеленуді зерттеуге, сондай-ақ Ғарыш станциясының Денсаулық сақтау құрылысы үшін ұсынылған жабдықтарды сынауға бағытталған. Миссия Жердің 146 айналымын аяқтады, ал Седдон ғарышта тағы 218 сағат өткізді. 1991 жылдың қыркүйегінен 1992 жылдың шілдесіне дейін Седдон Миссиялық бақылау орталығында Капсулалық байланыс операторы (CAPCOM) болып жұмыс істеді, STS-42 және STS-45 миссияларын басқарды. Ол бас астронавт Дэн Бранденштейнге SLS 1 миссиясының жалғасы болып табылатын SLS 2 миссиясына қатысуға ниетті екенін білдірді. Бұл өмір ғылымдары миссиялары астронавттар үшін аса танымал болмағандықтан, осы ұсыныс қуана қабылданды. 1991 жылдың қазанында ол STS-58 / SLS 2 миссиясының жүк командирі болып тағайындалды. Бұл ғылыми экипаж үшін жалғыз байланыс нүктесін қамтамасыз ету үшін жаңадан құрылған лауазым болды. Миссияға дайындық кезінде ол ғарыш кемесінен түсіп келе жатып аяғының төрт сүйегін сындырды. Бұл Лифранк сынмырысы деп диагностикаланды. Сүйектерді қайта орналастыру үшін бұрандалар енгізуге хирургиялық араласу қажет болды, содан кейін ол алты апта гипсте және тағы алты апта жүруге көмектесетін аяқ киімде болды. Бұл ұшыру күніне дейін көп уақыт қалдырмады, бірақ басқа себептерге байланысты ұшу бірнеше айға кейінге шегерілді. SLS 2 жануарларға сынақ жүргізуді қамтыды, егеуқұйрықтар ғарышта тірідей кесілді. Осы уақытта НАСА басшылығы жануарлардың құқықтарын қорғайтын ұйымдардан қысымды сезінді және НАСА әкімшісі Дэн Голдин жануарларға жасалған эксперименттер туралы есеп сұрады. Седдон және жүк маманы Мартин Дж. Феттман жануарларды өлтірмей зерттеуді жүргізуге қалай болатыны туралы есеп дайындады, бұл дене мүшелерін өлтірмей алуды білдірді. Седдон мен Феттман мұның әдепсіз екенін сезінді. НАСА басшылығы Ұшу экипажы операцияларының директоры Дэвид Листмаға сынақтарды жануарларды өлтірмей мүшелерді алуға өзгертуге бұйрық берді. Листма бұл бұйрыққа назар аудармады және ешқандай шара қабыланбады, сондықтан миссия жоспарланғандай орындалды. STS-58 SLS 2 1993 жылдың 18 қазанында "Колумбия" ғарыш кемесімен ұшты. Он төрт күндік ұшу барысында жеті адамнан тұратын экипаж өздері және 48 егеуқұйрықтарға жүйке-вестібүлярлық, жүрек-қан тамырлары, кардиопульмональдық, метаболикалық және қаңқа-бұлшықеттік медициналық эксперименттер жүргізді, адамдар мен жануарлар физиологиясын Жерде де, ғарышта да зерттеді. Сонымен қатар, экипаж "Колумбия" орбиталық кемесінде он инженерлік сынақтарды және Ғарыш станциясының Денсаулық сақтау құрылысы үшін жасалған тоғыз Ұзақ мерзімді орбиталық медициналық жобалық эксперименттер жүргізді. Миссия Жердің 225 айналымын 336 сағаттан астам уақытта аяқтады. 1995 жылдың маусымында Седдон үшінші баласын, әпкесінің құрметіне Эмили Луиз деп атаған қызын дүниеге келтірді, ол бір жыл бұрын қайтыс болған. Седдон ғарыш кемесі/Мир жүктемелері үшін Ұшу операциялары директорының көмекшісі болды, бұл жаңа лауазым, ол Ресейге сапар шегуді қамтыды.

Марапаттар мен құрметтер

Седдонның NASA-дан алған наградаларына 1985, 1991 және 1993 жылдары NASA ғарыш ұшу медалі; 1988 және 1992 жылдары NASA ерекше қызмет медалі және 1994 жылы NASA үздік басшылық медалі кіреді. Ол 2005 жылы Теннесси авиациясының даңқ залына, 2015 жылы АҚШ астронавттарының даңқ залына және Теннесси әйелдерінің даңқ залына енгізілді. 2017 жылы ол Теннесси университетінің 100 жылдығына арналған үздік 100 түлектерінің қатарына ілікті және Гибсонмен бірге Ұлы американдық басшылық сыйлығының иегері атанды.