Кіріспе
Сицилиялық Агата (шамамен 231 – 251 ж.ж.) – христиан әулиесі және шейіт. Оның мерекесі 5 ақпанда тойланады. Агата Рим провинциясы Сицилияның бір бөлігі болған Катания қаласында дүниеге келді және шамамен 251 жылы шейіт болды. Ол – Әулиелік миссаның қанонында есімімен аталатын бірнеше таза қыздар шейіттерінің бірі. Агата – Катания, Молизе, Мальта, Сан-Марино, Апулиядағы Галлиполи және Испаниядағы Сеговия провинциясының Замарамала муниципалитетінің қасиетті қамқоршысы. Ол сонымен қатар сүт безі қатерлі ісігімен ауыратын науқастардың, зорлау құрбандарының, шейіттердің, бала емшеушілердің, қоңырау құюшылардың және нан пісірушілердің де қамқоршысы болып саналады. Ол оттан, жер сілкінісінен және Этна тауының атқылауынан сақтайды.
Agatha of Sicily (c. 231 – 251 AD) is a Christian saint. Her feast is on 5 February. Agatha was born in Catania, part of the Roman Province of Sicily, and was martyred c. 251 – c. no. She is one of several virgin martyrs who are commemorated by name in the Canon of the Mass. Agatha is the patron saint of Catania, Molise, Malta, San Marino, Gallipoli in Apulia, and Zamarramala, a municipality of the Province of Segovia in Spain. She is also the patron saint of breast cancer patients, rape victims,
martyrs, wet nurses, bell founders, and bakers, and is invoked against fire, earthquakes, and eruptions of Mount Etna.
Ерте тарих
Агата Катаниядағы Badia di Sant'Agata-да жерленген. Ол 6 ғасырдың аяғындағы Иерониммен байланысты жазылған Martyrologium Hieronymianum-да тізілген, сондай-ақ Агата Venantius Fortunatus-тың өлеңдерінің бірінде де кездеседі. Оның құрметіне Римде екі ерте шіркеу салынған: Трастевередегі Сант-Агата және Виа Маццаринодағы Сант-Агата деи Готи шіркеуі. Соңғысы апсидасында шамамен 460 жылға дейінгі мозаикалармен және 1630 жылы Гисмондо Серрини салған фрескалардың іздерімен титулдық шіркеу болып табылады. 6 ғасырдың бірінші жартысында шіркеу ариандыққа бейімделген, сондықтан оған "Готтардың қасиетті Агатасы" деген ат берілді, ал кейіннен оны Грегорий Ұлы қайта освящендірді, ол оның дәстүрлі қасиеттілігін растады. Агата Равеннадағы Сант-Аполлинаре Нуово шіркеуінің мозаикасында да бейнеленген, онда ол солтүстік қабырға бойымен әйел шейіттер шеруінде зәулім киіммен көрсетілген. Оның суреті 8 ғасырдың соңына жататын Геллоне сакраментариясындағы бастапқы әріп 'I' құрайды.
Өмір
Христиандық дәуірдегі ең құрметті қалыңдық шейіттердің бірі – Агата Дикийдің қуғын-сүргін кезінде (250–253) Сицилияның Катания қаласында дінін берік ұстанғаны үшін өлімге кесілді. Оның жазба аңызында "тергеу, азаптау, қарсылық және жеңістің тікелей баяндамалары бар, бұл ерте агиографиялық әдебиеттің бір бөлігін құрайды", және олар кейінгі редакцияларда да көрінеді. Ең ерте сақталған нұсқасы – Франция Ұлттық кітапханасындағы бірнеше томдық кітапқа қосылған, 10 ғасырдың соңында жазылған, суреттері бар пассио. Бұл кітап, мүмкін, Бургундияның Отун қаласынан шыққан. Маргалена Карраско оның шекаралық суреттерінде Каролинг немесе Көп Ежелгі дәуірдің иконографиялық дәстүрлерін анықтады. 13 ғасырдың "Алтын аңызының" (III.15) авторы Якоб де Ворагиннің айтуынша, бай және ақсүйек отбасынан шыққан 15 жасар Агата бойжеткендікке серт беріп, Рим префекті Квинтианның махаббат ұсыныстарын қабылдамады. Квинтиан оны сертінен бас тартып, өзіне үйленуге мәжбүрлей аламын деп ойлады. Оның талмай жасаған ұсыныстары Агата тарапынан үнемі қабылданбады. Бұл Децийдің қуғын-сүргін кезінде болды, сондықтан Квинтиан, оның христиан екенін білген соң, билік органдарына хабарлады. Квинтиан осы аймақтың әкімі еді. Квинтиан Агатаның азаптау мен өлім қаупіне тап болғанда талабына көнетініне үміттенді, бірақ Агата Құдайға сенгенін былай деп дұға етіп растады: "Иса Мәсіх, барлық нәрсенің Раббысы, Сен менің жүрегімді көресің, менің ниеттерімді білесің. Менің барлық жақсылығымды иелен. Мен Сенің қойыңмын, мені шайтанды жеңуге лайық қыл". Оның ойын өзгертуге мәжбүрлеу үшін Квинтиан Агатаны жезөкшехананың иесі Афродизияға жіберіп, түрмеге қамады. Бірақ бұл жаза сәтсіз аяқталды, Агата христиан дінінен айнымады. Квинтиан Агатаны тағы шақырып алып, онымен тартысқа түсіп, қорқытқаннан кейін, оны түрмеге қамап, азаптады. Оны темір ілгектерге тартып, денесін жыртып, шаммен күйдіріп, қамшымен ұрды. Оның екі кеудесін қысқыштармен жұлып алды. Квинтианмен болған одан әрі драматикалық қақтығыстар, оның пассиосындағы диалогтар тізбегінде бейнеленген, Агатаның батылдығы мен берік сенімін көрсетеді. Соңында Агата тірідей өртелуге сотталды, бірақ жер сілкінісі бұған кедергі келтірді, оның орнына ол түрмеге жіберілді, онда Әулие Петір елші оған көрініп, жараларын жазды. Агата түрмеде қайтыс болды, Легенда Ауре бойынша, шамамен 251 жылы. Агатаның шейіт болғаны расталған, және оның қасиеттілікке ие болуы тіпті ежелгі дәуірде туған жерінен тысқары жерлерге де тарады. Дегенмен, оның өліміне қатысты сенімді ақпарат жоқ.
Құрмет
Мальта дәстүріне сәйкес, Рим императоры Децийдің (б.з. 249–251) қуғын-сүргін кезінде Агата бірнеше досымен бірге Сицилиядан қашып, Мальтада паналады. Кейбір тарихшылар оның аралдағы уақытының қысқа болғанын айтады, ол күндерін Рабаттағы тасқа қазылған кірмешеде дұға етумен және балаларға христиан дінін үйретумен өткізді. Біраз уақыттан соң Агата Сицилияға оралып, шейіт болды. Агата тұтқындалып, Катания преторы Квинтианның алдына жеткізілді, ол оны азаптауға және түрмеге жапқанға үкім шығарды. Оның қабірлік қалдықтарының ауыстырылуы 10 наурыз және 17 тамыз күндері еске алынады.
Катаниядағы әулие Агата мерекесі
Катаниядағы Әулие Агата фестивалі – аймақтағы маңызды фестиваль, ол ақпан айының алғашқы бес күнінде өтеді. Катания соборы (әрі Cattedrale di Sant'Agata деп аталады) оның құрметіне арналған.
Қамқорлық
Агата зорлау құрбандарының, сүт безі қатерлі ісігімен ауыратын науқастардың, бала емшеуші әйелдердің және қоңырау құюшылардың (оның кесілген сүтінің пішініне байланысты) қамқоршысы. Адамдар өрттен зардап шеккен кезде ол күшті арашагер саналады. Оның мерекесі 5 ақпанда тойланады. Ол сондай-ақ Мальтаның қамқоршысы, онда 1551 жылы бенедиктин монахына көріну арқылы оның арашагерлігі Мальтаны түрік шапқыншылығынан сақтап қалған деп есептеледі. 1740 жылғы 5 ақпанда Папа Клемент XII мемлекеттің тәуелсіздігін қайта қалпына келтіргеннен кейін ол Сан-Марино Республикасының қамқоршысы атанды. Ол сондай-ақ Катания, Сориуэла дель Гуадалимар (Испания), Молизе, Сан-Марино және Палермоның тарихи ауданы Кальсаның қамқоршысы. Ол Палермоның да қамқоршысы деп есептеледі. Оның қайтысынан кейін бір жыл өткен соң, Этна тауының жанасуын тоқтату оның арашагерлігімен байланыстырылды. Осының нәтижесінде, адамдар оттан қорғану үшін оның дұғаларын сұрауды жалғастырды. Швейцарияда Агата өрттен қорғау қызметтерінің қамқоршысы саналады. Ұлыбританияда Агата католик шіркеуіне қызмет ететін қоңыраушылардың қамқоршысы болып табылады.
Иконография
Әулие Агата көбінесе кесілген екі көкірегін табақта ұстап тұрған күйде бейнеленеді, мысалы, Бернардино Луинидің Римдегі Боргезе галереясындағы «Әулие Агата» (1510–1515) картинасында Агата қолындағы тік тұрған табақтағы көкіректерге қарап ойға кетеді. Әулие Агата мерекесінде, Агата наны немесе кішкентай бөлкелер сияқты, әртүрлі пішіндегі нан жасау дәстүрі көптеген елдерде бар. Бұлар «Sant'Agata көкіректері» («Әулие Агатаның көкіректері») немесе «Virgini көкіректері» («Құдай қыздарының көкіректері») деп те аталады.
Мұра
Баск халқы қасиетті Агата күні жиналып, ауылды аралап шығу дәстүрін сақтайды. Үй иелері оның өмірі туралы ән тыңдауға, еденге таяқпен соғып ырғақ беруге немесе үйдің марқұмдары үшін дұға оқуға құқылы. Содан кейін үй иесі хорға тағам сыйлайды. Бұл әннің мәтіні жергілікті дәстүрге және баск тіліне қарай өзгеріп отырады. Ерекше жағдай 1937 жылы, Испания Азамат соғысы кезінде болды, онда екінші испан республикасына советтік қару-жарақ жеткізіп батқан "Комсомол" советтік кемесін мақтайтын испан тіліндегі нұсқа пайда болды. 3-5 ақпан күндері Сицилияның Катания қаласында қасиетті Агатаның өмірін еске алуға арналған жыл сайынғы фестиваль өтеді. Фестиваль қала бойынша түні бойы созылатын шерумен аяқталады. St. Agatha Tower – Мальтаның солтүстік-батысында орналасқан бұрынғы рыцарь бекінісі. Он жетінші ғасырда салынған мұнара екі дүниежүзілік соғыс кезінде әскери база ретінде пайдаланылды және Мальта армиясы оны радар станциясы ретінде қолданды. Сицилиялық Агата Америка Құрама Штаттарындағы Епископ шіркеуінің литургиялық күнтізбесінде 5 ақпанда еске алынады.
Өнер саласында
Агата Джуди Чикагоның 1979 жылғы "The Dinner Party" инсталляциялық жұмысындағы маңызды тұлға болып табылады және ол Мұралық едендегі 999 атаудың бірі ретінде көрсетілген.