Кіріспе

Балық түрлері
Candiru açu (Cetopsis candiru)

Candiru (Vandellia cirrhosa), сондай-ақ cañero, тіс тазартқыш немесе вампир балығы деп те аталады, бұл Амазонка бассейнінде кездесетін Trichomycteridae тұқымдасына жататын паразиттік тұщы су балығының бір түрі. Ол Боливия, Бразилия, Колумбия, Эквадор және Перу елдерінде таралған. Кандиру туралы анықтама авторлар арасында әртүрлі болады. Бұл сөз Vandellia cirrhosa ғана емес, Vandellia туысының барлық түрлеріне, Vandelliinae кіші туысына, тіпті Vandelliinae және Stegophilinae екі кіші туысына да қатысты қолданылған. Кейбір кандиру түрлері 1,5 метрге дейін өсе алады, ал басқалары одан әлдеқайда кішідірек. Бұл кішкентай түрлер адамның зәр жолы және басқа да дене тесіктеріне еніп, паразит болуға бейімділігімен белгілі; алайда, 19 ғасырдың соңына дейінгі этнографиялық хабарламаларға қарамастан, адамның зәр жолынан кандируды алып тастаудың алғашқы құжатталған жағдайы 1997 жылға дейін тіркелмеген, тіпті осы оқиға да әлі де даулы болып қалып отыр.

Сипаттама

Кандиру - кішкентай балықтар. Vandellia туысына жататын түрлер стандартты ұзындығы бойынша шамамен дейін жете алады, бірақ кейбіреулері шамамен дейін өседі. Олардың басы салыстырмалы түрде кішкентай, ал қарны, әсіресе мол қанды тамақтанғаннан кейін, кеңейгендей көрінеді. Денесі мөлдір болғандықтан, оны мекендейтін тұманды суда көру өте қиын. Басының айналасында қысқа сезімтал мұрттар және жаңқалық қабықшаларында қысқа, артқа қарай бағытталған тікендер бар.

Орналасуы мен тіршілік ету ортасы

Кандирустар (Ванделия) Амазонканың жазық аймақтарындағы Амазонка және Ориноко бассейндерінде қоныстанды, олар Неотропикалық балық фаунасының бір бөлігін құрайды. Кандирустар гематофагтар болып табылады және Амазонкадағы ірі балықтардың, әсіресе Pimelodidae (Siluriformes) тұқымдасына жататын сомдардың, жабырғыштарына паразиттік етеді.

Адамдарға жасалған шабуылдар

Адамдарға шабуыл жасауы туралы айқай-шулы әңгімелер көп болғанымен, тек бір ғана күмәнді жағдай ғана нақты дәлелдермен толықталған, ал балыққа жатқызылатын кейбір белгілер миф немесе шарұалық деп жоққа шығарылды. Ықтималы бар, балықтың тікендері денеге зиян келтіргенімен, оның адамға ену қаупі басқа да осы көлемдегі балықтармен бірдей.

Тарихи деректер

Кандирудың адам денесіне шабуыл жасағаны туралы ең алғашқы жарияланған мәліметті 1829 жылы неміс биологы К. Ф. П. фон Мартиус келтірген. Ол мұны өзі көрмеген, бірақ аудандағы жергілікті халықтың сөзін аудармашы арқылы жеткізген, олар өзенге кіргенде ер адамдар жыныс мүшелеріне байлау байлап, осыдан сақтануға тырысқандарын айтқан. Басқа да дереккөздерде аймақтағы басқа тайпалар шомылғанда жыныс мүшелерін қорғау үшін түрлі жамылғылар қолданғандығы айтылады, бірақ бұл пиранья шақпауы үшін жасалған деген де болжам бар. Мартиус балықтардың несептің "иісіне" тартылатынын болжаған. Бірақ кейінгі тәжірибелер мұның жалған екенін көрсетті, себебі балықтар көру арқылы аулайды және несепке қызығушылық танытпайды. Француз табиғаттанушысы Франсис де Кастельнаудың 1855 жылғы есебінде жергілікті арагуай балықшыларының сөзі келтіріледі, олар өзенге несеп тастаудың қауіпті екенін, себебі балық судан секіріп шығып, несеп ағыны бойымен көтеріліп, несеп жолына еніп кетеді дейді. Кастельнау өзі бұл мәлімдемені "абсолютті сенбеушілікпен" қабылдады, және мұндай маневрдің сұйықтық механикасы физика заңдарына қайшы келеді, бірақ бұл кандиру туралы ең тамыр терең мифтердің бірі болып қала береді. Бұл мәлімдеме Амазонкадағы кейбір балық түрлерінің несеп ағыны кіретін жерге жақын, судың шуы мен қозғалысына тартылып жиналатындығы туралы нақты байқаудан туындаған болуы мүмкін. Америкалық биолог Юджин Уиллис Гуджер науқастардың туған жерлерінде кандирудің өзендерде кездеспейтінін атап өтті және ампутациялардың пиранья шабуылдауынан болуы ықтимал екенін айтты. Дегенмен, Ле Койнт пен Поппигтің есептерінің дұрыстығы күмәнді, себебі Бразилияда тұратын түрлі мамандықтардан шыққан еуропалықтар – ғалымдар, "саяхатшылар, дәрігерлер және миссионерлер" өздерінің экономикалық және әлеуметтік жағдайына жету үшін жергілікті халық туралы әңгімелерді көбірек әңгімелеп айтуға бейім болған. Гуджер 1930 жылы балықтың кіндік каналға енгені туралы бірнеше оқиғалар тіркелгенін, бірақ кандирудың қынапқа енгенінің бірде-бір дерегі болмағанын атап өтті. Гуджердің пікірінше, бұл балықтың еркек несеп жолына енуінің мүмкін еместігін көрсетеді, себебі салыстырмалы түрде кішкентай тесік тек ең жас балықтарды ғана қабылдай алады.

Қазіргі заманғы оқиғалар

Қазірге дейін адамның зәр жолына кандирудың енгенінің тек бір ғана жағдайы тіркелген, ол 1997 жылы Бразилияның Итакоатиара қаласында болған. Оқиғада құрбан болған адам (Сильвио Барбосса есімді 23 жастағы жігіт, сондай-ақ "F. B. C." деп те аталады) өзенге тізеге дейін суға батқанда, балықтың оның зәр жолына "секіріп" енгенін айтқан. 1997 жылдың 28 қазанында Манаусқа келгеннен кейін, доктор Аноар Самад балықты денесінен алу үшін екі сағаттық урологиялық операция жасады. Спотте доктор Самадпен жеке кездесіп, оның кабинеті мен үйінде сұхбат алды. Самад оған фотосуреттер, цистоскопия процедурасының түпнұсқа VHS таспасын және формалинде сақталған балықтың денесін Амазонияны зерттеу ұлттық институтына сыйлық ретінде берді. Спотте және оның әріптесі Пауло Петри осы материалдарды институтқа алып барып, зерттеді және оларды Самадтың ресми еңбегімен салыстырды. Спотте оқиғаның рас екендігіне нақты қорытынды жасамаса да, науқас пен/немесе Самадтың өзінің мәлімдемелеріне күмән келтіретін бірнеше мәселелерге тоқталды. Самадтың сөзіне қарағанда, науқас "балықтың судан секіріп шығып, зәр ағысымен жоғары көтеріліп, оның зәр жолына енгенін" айтқан. Бұл кандиру туралы ең танымал аңыз болғанымен, Споттеге сәйкес, бұл ғасырдан астам уақыттан бері миф болып саналады, себебі қарапайым сұйық физикасы бойынша мұндай нәрсе мүмкін емес. Ұсынылған құжаттар мен үлгі бойынша балықтың ұзындығы 133,5 мм, ал басының диаметрі 11,5 мм болған. Зәр жолын осы деңгейде ашу үшін айтарлықтай күш қажет болар еді. Кандирудың мұны істеу үшін қажетті мүшелері немесе құралдары жоқ, және егер ол науқастың айтқандай судан секірсе, ішке күшпен кіру үшін жеткілікті күші болмас еді. Самадтың еңбегінде балықтың зәрге тартылғаны айтылған. Кейіннен сұхбаттасқанда, Спотте "кандирулар тұратын ағысқа батып" адам зәр тастаса да, оған кандиру шабуылдауының ықтималдығы "(шағылысқанда бірден акула жеп, содан соң молния шағып өлуге тең)" деді.