Кіріспе

Балықтар тәртібі
бір балықтың екінші балыққа жасаған алдауыш онлайн әрекеттері
балық

Автоматты салық жәшігі
| қазбалық диапазон =
| кескін = Ameiurus melas by Duane Raver.png
| кескін сипаттамасы = Қара басс
| кескін тік = 1.1
| таксон = Siluriformes
| автор = G. Cuvier, 1817
| бөлініс деңгейлері = Отбасылар
| бөлініс сілтемесі =
| бөлініс = Қазіргі отбасылар:
Ailiidae
Akysidae
Amblycipitidae
Amphiliidae
Anchariidae
Ariidae
Aspredinidae
Astroblepidae
Auchenipteridae
Austroglanididae
Bagridae
Callichthyidae
Cetopsidae
Chacidae
Clariidae
Claroteidae
Cranoglanididae
Diplomystidae
Doradidae
Erethistidae
Heptapteridae
Heteropneustidae
Horabagridae бірақ басқалары (көптеген Auchenipteridae) көлеңкеде немесе күндіз белсенді (мысалы, көптеген Loricariidae немесе Callichthyidae).

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қазіргі кезде кездесетін шағалақ балық түрлері Антарктидадан басқа барлық құрлықтардың ішкі және жағалау суларында тіршілік етеді. Шағалақ балықтар бір кездері барлық құрлықтарда мекен еткен. Олар тұщы және тұзды су ортасында табылса да, көбінесе жазық, ағын суларда қоныстанады. Мысалы, Phreatobius cisternarum түрі жер астындағы фреатикалық ортада өмір сүретіні белгілі. Ariidae және Plotosidae тұқымдастарының көптеген түрлері, сондай-ақ Aspredinidae және Bagridae тұқымдастарының бірнеше түрі тұзды суларда кездеседі. АҚШ-тың оңтүстігінде шағалақ балық түрлері әртүрлі сленг атауларымен белгілі, мысалы, "балшық шағалағы", "шаубала" немесе "қабақ балық". Бұл лақаптар қалыптаспағандықтан, бір аймақта бұқа балық "қабақ балық" деп аталуы мүмкін, ал басқа штат немесе аймақта бұл лақап көк шағалаққа қатысты болуы мүмкін.

Инвазивті түр ретінде

Ictalurus тұқымдасының өкілдері спорттық және тағамдық ресурс алу ниетімен Еуропа суларына енгізілді, бірақ Америкалық қосылмайтын балықтардың Еуропалық популяциясы олардың туған жерлердегідей мөлшерге жетпеді және Еуропаның жергілікті фаунасына экологиялық қысымды ғана күшейтті. Сонымен қатар, жүре алатын балықтар Флориданың тұщы сулы аймақтарына да әкелінді, олар тамсанатын балықтарға айналып, ондағы маңызды жат шетелдік зиянкеске айналды. Pylodictis olivaris, яғни жалпақбас балық, Атлантикалық алаптарында Солтүстік Американың зиянкесі болып табылады.

Балықтың сыртқы анатомиясы

Көптеген сомдар түбінде тамақтанады. Жалпы, олар теріс жүзділікке ие, яғни газ көпіршігінің көлемі кішірек және ауыр, сүйекті басы болғандықтан, жүзуге емес, көбінесе батып кетеді. Олардың миықтары мен химиялық сезімталдығы тамақ табу үшін маңыздырақ болғандықтан, сомдардың көздері әдетте кішкентай болады. Басқа остариофиздер сияқты, олар Вебер аппаратының болуымен сипатталады. Malapteruridae (электр сомдары) отбасының өкілдерінен басқа, барлық сомдардың арқа және кеуде қанаттарында күшті, қуыс, сүйекті, алдыңғы тікенек тәрізді сүйек болады. Қорғану үшін бұл тікенектер сыртқа қарай бекітіліп, ауыр жарақаттар келтіруі мүмкін. Сомдардың шамамен жартысы осылайша уытты болуы мүмкін, бұл Siluriformes отрядын ең көп уытты түрлері бар омыртқалылар отрядына айналдырады. Бұл уыт тікенектерді жабатын эпидермальды тіндердегі безді жасушалармен өндіріледі. Таксономиялық және филогенетикалық зерттеулерде тікенектердің кеңінен қолданылуына қарамастан, номенклатурадағы тұрақсыздық салдарынан ақпаратты тиімді пайдалану қиындыққа соқты, осы мәселені шешу үшін 2022 жылы сом тікендерінің сипаттамалық анатомиясы үшін жалпы стандарт ұсынылды. Жыныстық диморфизм сом отбасыларының шамамен жартысында кездеседі. Анальды қанаттың интромиттендік мүшеге (ішкі тыңайтуда) және репродуктивті аппараттың қосымша құрылымдарына (ішкі және сыртқы тыңайтуда) өзгеруі 11 түрлі отбасыға жататын түрлерде сипатталған.

Өлшемі

Мысықбалықтар сүйекті балықтардың бір реті ішіндегі ең үлкен өлшем диапазонына ие. Солтүстік Америкада 2010 жылдың 20 шілдесінде Миссури өзенінде ұсталған ең үлкен Ictalurus furcatus (көк мысық) салмағы құрады. Ең үлкен жалпақ бас мысық, Pylodictis olivaris, Канзас штатының Индепенденс қаласында ұсталған, салмағы болды. Бұл рекордтар 2005 жылдың 1 мамырында Таиландтың солтүстігінде ұсталған және шамамен 2 айдан кейін баспасөзге жарияланған Меконгтың алып мысығының салмағымен салыстырғанда мардымсыз. Бұл 1981 жылдан бері тайлық шенеуніктер рекордтарды жүргізе бастағаннан бергі ұсталған ең үлкен Меконгтың алып мысығы. Азияда Джереми Уэйд Үндістан мен Непал шекарасындағы Кали өзенінде үш адамға жасалған қатерлі шабуылдан кейін гоонч балығын ұстады. Уэйдтің пікірінше, 18 жастағы жігітті және су бұқасын жұтқан балық одан әлдеқайда ірі болған керек. Пирайба (Brachyplatystoma filamentosum) өте үлкен өсе алады және Амазонка бассейніне тән. Олар кейде, көптеген аулау деректерінде көрсетілгендей, дейін өседі. Аймақта осы балықтардың жұтуынан адамдар қаза болған жағдайлар тіркелген.

Ішкі анатомия

Көптеген сомдарда "гумеральдық процесс" – кеуде белдеуінен кеуде қанатының табанынан жоғары қарай созылатын сүйекті өсінді. Ол тері астында орналасқан, оның контурын теріні кесіп немесе инемен тексеру арқылы анықтауға болады. Сомдардың торлы қабығы бір конус пен ірі таяқшалардан тұрады. Көптеген сомдарда жарық қайтаратын қабат (тапетум люцидум) болады, ол фотондарды ұстауды күшейтуге және жарық аз болғанда сезімталдықты арттыруға көмектеседі. Көптеген сүйекті балықтарда қос конус болғанымен, сомдарда ол жоқ. Сомдардағы ұрықтың анатомиялық құрылысы сом тұқымдары арасында әртүрлі, бірақ көпшілігі шеттері бар ұрыққа ие: Ictaluridae, Claridae, Auchenipteridae, Doradidae, Pimelodidae және Pseudopimelodidae. Құйрық аймағының шеттерінде түтікшелер болуы мүмкін, олардың ішкі кеңістігі секрет және сперматозоидтармен толтырылған.

Байланыс

Кэтфиш әртүрлі дыбыстарды шығара алады, сонымен қатар, әртүрлі биіктігі мен жылдамдығы бар дыбыстарды ажырататын жақсы дамыған есту қабілетіне ие. Олар сондай-ақ дыбыстың қай жерден шыққандығын және оның қашықтығын анықтай алады. Бұл балықтардың өте маңызды коммуникация механизмі, әсіресе, агрессивтік және стрестік жағдайларда. Кэтфиштер коммуникация үшін әртүрлі дыбыстарды қолданады, оларды екі топқа бөлуге болады: барабандық және сығырлану дыбыстары. Кэтфиш дыбыстық сигналдарының әртүрлілігі бірнеше факторға байланысты: дыбыс қалай шығарылады, дыбыстың функциясы және физиологиялық ерекшеліктер, мысалы, мөлшері, жынысы және жасы. Барабандық дыбысты жасау үшін кэтфиштер жүзбе қуысын пайдаланатын жанама дірілдеу механизмін қолданады. Бұл балықтарда соник бұлшықеттер Муллер рамусына, сондай-ақ серіппеге бекітіледі. Соник бұлшықеттер серіппені алға тартады және жүзбе қуысын созады. Бұлшықеттер босаңсқанда, серіппедегі кернеу жүзбе қуысын бастапқы күйіне жылдам қайтарады, нәтижесінде дыбыс пайда болады. Кэтфиштердің кеуде қанаттарында да дыбыс тудыратын механизм бар. Көптеген кэтфиш түрлерінің бірінші кеуде қанатында тікен деп аталатын күшейтілген сәулесі болады, оны үлкен аддуктор және абдуктор бұлшықеттері қозғалта алады. Кэтфиш тікенінің табанында тізбектей тікенектер орналасқан, ал тікен әдетте балықтың ішкі белдеуіндегі ойық ішінде жылжиды; бірақ, тікендегі тікенектерді ішкі белдеуге басу қысқа импульстар тізбегін тудырады. Кэтфиштерде дыбыс шығару күресу және дабыл сигналдарымен байланысты болуы мүмкін. Каатцтың зерттеуіне сәйкес, алаңдату (мысалы, дабыл) және агрессивтік мінез-құлыққа арналған дыбыстар арасында айтарлықтай айырмашылық жоқ, бұл стрестік дыбыстарды агрессивтік дыбыс өндірісінің өзгеруін бағалау үшін пайдалануға болатынын көрсетеді.

Аквакультура

Жылы климатта балық шаруашылығын жүргізу оңай, нәтижесінде жергілікті дүкендерде арзан және қауіпсіз тағамдар қолжетімді болады. АҚШ-та шаруашылықта өсірілген балықтардың шамамен 60% Миссисипи штатындағы Белзони қаласынан 100 шақырым радиуста өсіріледі. Каналдық сомыр (Ictalurus punctatus) жылына 450 миллион долларлық аквакультура индустриясын қолдайды. Ішкі резервуарларда немесе каналдарда өсірілген сомырлар әдетте қоршаған орта үшін қауіпсіз деп есептеледі, өйткені олардың қалдықтары мен аурулары табиғатқа таралуына жол берілмейді. Азияда көптеген сомыр түрлері тағам ретінде маңызды. Африка мен Азияда ауамен тыныс алатын сомырлар (Clariidae) мен акула сомырлар (Pangasiidae) кеңінен өсіріледі. Вьетнамнан экспортталатын Pangasius bocourti акула сомыры АҚШ балық индустриясы тарапынан қысымға ұшырады. 2003 жылы АҚШ Конгресі импортталған балықты сомыр деп таңбалауға тыйым салатын заң қабылдады. Осының салдарынан вьетнамдық экспорттаушылар АҚШ-та сатылатын өнімдерін "баса балығы" деп белгілейді. Trader Joe's компаниясы вьетнамдық Pangasius hypophthalmus тұқымдас балықтың мұздатылған филелерін "стрипер" деп белгілейді. Көптеген аквариумдарда танымал компонент болып табылатын Corydoras және қаңқалы сосач-ауызды сомырлар (көбінесе плеко деп аталады) сияқты жүздеген сомыр түрлері бар үлкен және дамитын сәндік балық саудасы бар. Аквариумдарда жиі кездесетін басқа сомырлар – банджо сомыры, сөйлейтін сомыр және ұзын мойынды сомыр.

Тамақ ретінде тұз балығы

Африка, Азия, Еуропа және Солтүстік Америкада мысық балық жүздеген жылдар бойы ауланып, шаруашылықта өсіріліп келеді. Сапасы мен дәмі туралы пікірлер әртүрлі: кейбір тағам сыншылары оны тамаша деп санайды, ал басқалары сулы әрі дәмсіз дейді. Мысық балықта D витаминінің құрамы жоғары. Шаруашылықта өсірілген мысық балықта омега-3 май қышқылдары аз, ал омега-6 май қышқылдары көп. Орталық Еуропада мысық балықты мерекелерде жейтін деликатес деп есептеген. Еуропа мен Африкадан Америка Құрама Штаттарына көшіп келгендер осы дәстүрді әкелді, ал АҚШ-тың оңтүстігінде мысық балық өте танымал тағам. АҚШ-та ең көп жейтін түрлер – каналды мысық және көк мысық, екеуі де жабайы табиғатта кең таралған және шаруашылықта өсіріледі. Шаруашылықта өсірілген мысық балық АҚШ диетасының маңызды бөлігіне айналды, сондықтан президент Рональд Рейган 1987 жылдың 25 маусымында «шаруашылықта өсірілген мысық балықтың құндылығын» мойындау үшін Ұлттық мысық балық күнін белгіледі. Мысық балықты әртүрлі тәсілмен дайындауға болады. Еуропада оны көбінесе сазанға ұқсас пісіреді, ал АҚШ-та жүгері ұнымен жауып, қуырады. АҚШ-та тек Ictaluridae тұқымдасына жататын балықтарды ғана мысық балық деп сатуға рұқсат етіледі. Ұлыбританияда вьетнамдық балық кейде «Вьетнамдық өзен балығы» деп сатылады, бірақ көбінесе Баса деп атайды. Нигерияда мысық балықты әртүрлі сорпаларда пісіреді. Оның ішінде бүкіл елде танымал «мысық балық бұрыш шорпасы» ерекше аталады. Яһуди діни заңында, кашрут бойынша, балықтың қабыршағы мен жүзбе қанаты болуы керек. Мысық балықта қабыршақ болмағандықтан, ол кошер емес.

Мифология

Жапондық синтоизм мифологиясында табиғи құбылыстар камиден туындайды. Жер сілкінісін Намазу деп аталатын алып балық қозғайды. Жер сілкінісімен байланысты басқа да камилер бар. Киотода көбінесе бақа себепті деп есептейді, бірақ 1855 жылғы Эдо жер сілкінісінен кейін Намазу-э (鯰絵) суреттері жарық көрді, бұл 16 ғасырдан бері белгілі болған балық камиге үлкен танымалдық сыйлады. Оцу-э суреттерінде бір мысалда, Аматэрасудың құдай ақ жотасы жер сілкінісін қоздыратын балықты құлатып жатқаны бейнеленген.

Адамдарға қауіп төндіреді

Балықтардың басым көпшілігі адамдарға зиянсыз, бірақ кейбір түрлері белгілі бір қауіп төндіреді. Көптеген сом түрлерінің қанаттарының артында "тікен" (көбінесе усыз) болады, сондықтан оларды ұстағанда сақтық шараларын қабылдау қажет. Улы жолақты сомның тікенінен сирек жағдайларда адамдар қаза тапқан.