Жер шарындағы тірі және тірі емес табиғат

Кіріспе

Жер бетіндегі тірі және тірі емес нәрселер

Табиғи орта немесе табиғи әлем – табиғи түрде пайда болатын барлық тірі және тірі емес нәрселерді қамтиды, яғни жасанды емес. Бұл термин көбінесе Жерге немесе Жердің кейбір бөліктеріне қолданылады. Бұл ортада барлық тірі түрлердің, климаттың, ауа райының және адамның өмір сүруіне және экономикалық қызметіне әсер ететін табиғи ресурстардың өзара әрекеттесуі бар. Табиғи орта тұжырымдамасын компоненттерге бөлуге болады:
Жаппай өркениетті адамның араласуынсыз табиғи жүйелер ретінде жұмыс істейтін толық экологиялық бірліктер, соның ішінде барлық өсімдіктер, микроорганизмдер, топырақ, тау жыныстары, атмосфера және олардың шекараларында болатын табиғи құбылыстар мен олардың мәні. Әлемдік табиғи ресурстар мен нақты шекарасы жоқ физикалық құбылыстар, мысалы, ауа, су және климат, сондай-ақ энергия, сәулелену, электр заряды және магнетизм, адамның өркениеттік әрекеттерінен туындамайды. Табиғи ортамен салыстырғанда, жасалған орта ерекшеленеді. Жасалған орта – адамдар ландшафтты түбегейлі өзгерткен жерлер, мысалы, қалалық орта және ауыл шаруашылығы жерлерін өңдеу, нәтижесінде табиғи орта қарапайым адам ортасына айналады. Тіпті, аздап радикалды көрінетін әрекеттер, мысалы, саз үй салу немесе шөлде фотоэлектрлік жүйе орнату, өзгертілген ортаны жасанды етеді. Көптеген жануарлар өзіне қолайлы орта жасау үшін құрылыстар салса да, олар адам емес, сондықтан бобёр бөгеттері мен термиттердің үйінділері табиғи деп есептеледі. Адамдар Жер бетінде толығымен табиғи ортаны таба алмайды, ал табиғилық дәрежесі әдетте континуум бойынша өзгереді, бір шетінде 100% табиғи, екінші шетінде 0% табиғи. Антропоцендегі адамзаттың қоршаған ортаға келтірген зор өзгерістері барлық табиғи ортаға әсер етті: климаттың өзгеруі, биологиялық түрлердің жоғалуы және ауа мен судағы пластик пен басқа химиялық заттардың ластануы сияқты. Нақтырақ айтқанда, қоршаған ортаның әртүрлі аспектілерін немесе компоненттерін қарастыра отырып, олардың табиғилық дәрежесінің бірқалыпты еместігін көреміз. Мысалы, егер ауыл шаруашылығы жерінің топырағының минералдық құрамы мен құрылымы бұзылмаған орман топырағына ұқсас болса да, оның құрылымы мүлдем басқаша болады.

The natural environment or natural world encompasses all living and non living things occurring naturally, meaning in this case not artificial. The term is most often applied to Earth or some parts of Earth. This environment encompasses the interaction of all living species, climate, weather and natural resources that affect human survival and economic activity. The concept of the natural environment can be distinguished as components:
Complete ecological units that function as natural systems without massive civilized human intervention, including all vegetation, microorganisms, soil, rocks, the atmosphere, and natural phenomena that occur within their boundaries and their nature. Universal natural resources and physical phenomena that lack clear cut boundaries, such as air, water, and climate, as well as energy, radiation, electric charge, and magnetism, not originating from civilized human actions. In contrast to the natural environment is the built environment. Built environments are where humans have fundamentally transformed landscapes such as urban settings and agricultural land conversion, the natural environment is greatly changed into a simplified human environment. Even acts which seem less extreme, such as building a mud hut or a photovoltaic system in the desert, the modified environment becomes an artificial one. Though many animals build things to provide a better environment for themselves, they are not human, hence beaver dams, and the works of mound building termites, are thought of as natural. People cannot find absolutely natural environments on Earth, and naturalness usually varies in a continuum, from 100% natural in one extreme to 0% natural in the other. The massive environmental changes of humanity in the Anthropocene have fundamentally effected all natural environments: including from climate change, biodiversity loss and pollution from plastic and other chemicals in the air and water. More precisely, we can consider the different aspects or components of an environment, and see that their degree of naturalness is not uniform. If, for instance, in an agricultural field, the mineralogic composition and the structure of its soil are similar to those of an undisturbed forest soil, but the structure is quite different.

Құрамы

Жер туралы ғылымдар әдетте төрт сфераны мойындайды: литосфера, гидросфера, атмосфера және биосфера, олар сәйкесінше тау жыныстары, су, ауа және тіршілікке қатысты. Кейбір ғалымдар Жердің сфераларының құрамына криосфераны (мұзға сәйкес келетін) гидросфераның жеке бөлігі ретінде, сондай-ақ педосфераны (топыраққа) белсенді және өзара байланысты сфера ретінде қосады. Жер туралы ғылымдар (жертану, географиялық ғылымдар немесе Жер ғылымдары деп те аталады) – Жер планетасын зерттейтін ғылымдарды біріктіретін жалпы термин. Жер туралы ғылымдардың төрт негізгі саласы бар: география, геология, геофизика және геодезия. Бұл негізгі салалар физика, химия, биология, хронология және математиканы пайдаланып, Жердің негізгі аймақтары мен сфераларын сапалық және сандық тұрғыдан түсінуге мүмкіндік береді.

Геологиялық қызмет

Жер қыртысы немесе литосфера – планетаның ең сыртқы қатты беті болып табылады және химиялық және механикалық тұрғыдан астыңғы мантиядан өзгеше. Ол негізінен магманың суып, қатты тау жыныстарын құрайтын ифуздық процестер арқылы пайда болған. Литосфераның астында радиоактивті элементтердің ыдырауынан қызып тұратын мантия жатыр. Мантия қатты болғанымен, реологиялық конвекция күйінде болады. Бұл конвекция процесі литосфералық плиталардың, болғанымен баяу, жылжуына себеп болады. Нәтижесінде пайда болатын процеске плиталық тектоника деп аталады. Жанартаулар көбінесе субдукцияланған қыртыс материалының немесе орта мұхит жоталары мен мантия қауырсындарынан көтерілген мантияның балқуынан пайда болады.

Жер бетіндегі су

Судың көп бөлігі түрлі табиғи су объектілерінде табылады.

Мұхиттар

Мұхит – тұзды судың ірі денесі және гидросфераның құрамдас бөлігі. Жер бетінің шамамен 71% (362 миллион шаршы километрге жуық) мұхитпен жабылып, әдетте бірнеше негізгі мұхиттар мен кіші теңіздерге бөлінетін судың үздіксіз кеңістігін құрайды. Осы аумақтың жартысынан астамы 3000 метрден (9800 футтан) терең. Орташа мұхиттың тұздылығы шамамен 35 мыңнан бір бөлігі (ppt) (3,5%), ал барлық теңіз суының тұздылығы 30-дан 38 ppt аралығында. Көбінесе жеке-жеке мұхиттар деп танылғанымен, бұл сулар бір-бірімен байланысқан, жалғыз жаһандық тұзды су кеңістігін құрайды, оны көбінесе Әлемдік мұхит немесе жаһандық мұхит деп атайды. Теңіздің терең түбі Жер бетінің жартысынан астамын құрайды және ең аз өзгертілген табиғи орталардың бірі болып табылады. Басты мұхиттық бөлімдер континенттер, түрлі архипелагтар және басқа да критерийлермен анықталады: бұл бөлімдер (көлемі бойынша кемдеу ретімен) Тынық мұхиты, Атлант мұхиты, Үнді мұхиты, Оңтүстік мұхиты және Солтүстік Мұзды мұхиты.

Өзендер

Өзен – мұхитқа, көлге, теңізге немесе басқа өзенге қарай ағатын табиғи су ағысы. Кейбір өзендер жер астына сіңіп, ешбір су қоймасына жетпей толығымен құрғап қалады. Өзендегі су көбінесе арнада ағады, ол жағалар арасындағы өзен төсегінен тұрады. Ірі өзендерде су арнадан асып, кең су тасқынын қалыптастырады. Су тасқыны алаптары өзен арнасының өлшеміне қарағанда әлдеқайда кең болуы мүмкін. Өзендер гидрологиялық циклдің бір бөлігі болып табылады. Өзендегі су көбінесе жауын-шашын, жер бетінен ағып кету, жер асты суларының толуы, бұлақтар және мұздықтар мен қар жинағында сақталған судың босауы арқылы жиналады. Кішкентай өзендерді ағыс, саға, бұлақ сияқты басқа да түрлі атаулармен атауға болады. Олардың ағысы төсек пен жағалаулармен шектелген. Ағыстар фрагменттелген орталарды байланыстыратын және биологиялық әртүрлілікті сақтауға көмектесетін маңызды дәліз болып табылады. Ағыстар мен су жолдарын зерттеу ғылымы – жер беттік гидрология деп аталады.

Көлдер

Көл (лат. lacus - көл) – жер бедерінің бір түрі, ойыс түбінде орналасқан су жинағы. Су жинағы көл деп есептеледі, егер ол құрлық ішінде жатса, мұхиттың бөлігі болмаса және тоғаннан үлкен әрі терең болса. Жер бетіндегі табиғи көлдер көбінесе таулы аймақтарда, жарық аймақтарда және қазіргі немесе жақында мұздық болған жерлерде кездеседі. Басқа көлдер эндореялық алаптарда немесе ересек өзендердің арналары бойында табылады. Әлемнің кейбір аймақтарында соңғы мұз дәуірінен қалған хаотикалық су ағызу жүйелерінің нәтижесінде көптеген көлдер бар. Барлық көлдер геологиялық уақыт өлшемдері бойынша уақытша, себебі олар бірте-бірте шөгінділермен толады немесе оларды ұстап тұрған алаптан ағып шығады.

Көлдер

Тоған – табиғи немесе адам жасаған, көлден әдетте кішірек болатын тұрған су қоймасы. Эстетикалық безендіру үшін жасалған су бақтары, коммерциялық балық өсіруге арналған балық шаруашылықтары және жылу энергиясын сақтауға арналған күн тоғандары сияқты адам жасаған су объектілерінің көптеген түрлері тоған ретінде жіктеледі. Тоғандар мен көлдер ағыс жылдамдығы бойынша өзендерден ерекшеленеді. Өзендердегі ағыстарды оңай байқауға болады, ал тоғандар мен көлдерде жылумен туындаған микроағыстар және қоңыржай желмен туындаған ағыстар болады. Осы ерекшеліктер тоғанды өзеннің арналары мен таяз сулы аймақтар сияқты басқа сулы жерлерден ажыратады.

Адамның суға әсері

Адамдар өзендерді өзгерту (бөгеттер мен арналарды салу арқылы), урбанизация және орманды жою сияқты түрлі жолдармен суға әсер етеді. Бұл көл деңгейіне, жер асты суының жағдайына, судың ластануына, жылулық ластануға және теңіз ластануына әсер етеді. Адамдар өзендерді тікелей арналарды манипуляциялау арқылы өзгертеді. Біз бөгеттер мен су қоймаларын салып, өзендер мен су жолдарының бағытын өзгертеміз. Бөгеттер су қоймаларын және гидроэлектр энергиясын пайдалы түрде жасауға мүмкіндік береді. Дегенмен, су қоймалары мен бөгеттер қоршаған ортаға және жануарлар дүниесіне кері әсер етуі мүмкін. Бөгеттер балықтардың көшіп-қонуын және ағыс бойындағы организмдердің қозғалысын тоқтатады. Урбанизация орманды жою және көл деңгейінің өзгеруі, жер асты суларының жағдайы сияқты факторлар арқылы қоршаған ортаға әсер етеді. Орманды жою және урбанизация бір-бірімен байланысты. Орманды жою су тасқынына, өзен ағысының азаюына және өзен жағалауындағы өсімдіктердің өзгеруіне әкелуі мүмкін. Өсімдіктердің өзгеруіне себеп – ағаштар жеткілікті су алмағанда нашарлай бастауы, нәтижесінде аймақтағы жануарлар дүниесінің азықпен қамтамасыз етілуі төмендеуі. Жер атмосферасы планеталық экожүйенің сақталуында маңызды рөл атқарады. Жерді қоршап тұрған газдардың жұқа қабаты планетаның гравитациясымен ұсталады. Құрғақ ауа 78% азоттан, 21% оттектен, 1% аргоннан және басқа инертті газдардан, сондай-ақ көмірқышқыл газынан тұрады. Қалған газдар көбінесе іздік газдар деп аталады. Атмосфераға көмірқышқыл газы, метан, азот оксиді және озон сияқты парниктік газдар кіреді. Сүзгіленген ауа көптеген басқа химиялық қосылыстардың іздерін қамтиды. Ауада су буының өзгеретін мөлшері және бұлттар түрінде көрінетін су тамшылары мен мұз кристалдарының суспензиясы бар. Сүзгіленбеген ауа үлгісінде шаң, тозаң, споралар, теңіз шашыраңқылары, жанартау күлі және метеориттер сияқты көптеген табиғи заттардың аз мөлшерде болуы мүмкін. Сонымен қатар, хлор (элементар немесе қосылыстар), фтор қосылыстары, элементарлық сынап және күкірт диоксиді (SO2) сияқты күкірт қосылыстары сияқты әртүрлі өнеркәсіптік ластаушылар болуы мүмкін. Жер атмосферасының озон қабаты жер бетіне жететін ультракүлгін (UV) сәулелену мөлшерін азайтуда маңызды рөл атқарады. ДНК ультракүлгін сәуледен оңай зақымданатындықтан, бұл жер бетіндегі тіршілікті қорғауға көмектеседі. Атмосфера сонымен қатар түнде жылуды сақтап, тәуліктік температураның ауытқуларын азайтады.

Humans impact the water in different ways such as modifying rivers (through dams and stream channelization), urbanization, and deforestation. These impact lake levels, groundwater conditions, water pollution, thermal pollution, and marine pollution. Humans modify rivers by using direct channel manipulation. We build dams and reservoirs and manipulate the direction of the rivers and water path. Dams can usefully create reservoirs and hydroelectric power. However, reservoirs and dams may negatively impact the environment and wildlife. Dams stop fish migration and the movement of organisms downstream. Urbanization affects the environment because of deforestation and changing lake levels, groundwater conditions, etc. Deforestation and urbanization go hand in hand. Deforestation may cause flooding, declining stream flow, and changes in riverside vegetation. The changing vegetation occurs because when trees cannot get adequate water they start to deteriorate, leading to a decreased food supply for the wildlife in an area.]] The atmosphere of the Earth serves as a key factor in sustaining the planetary ecosystem. The thin layer of gases that envelops the Earth is held in place by the planet's gravity. Dry air consists of 78% nitrogen, 21% oxygen, 1% argon and other inert gases, and carbon dioxide. The remaining gases are often referred to as trace gases. The atmosphere includes greenhouse gases such as carbon dioxide, methane, nitrous oxide, and ozone. Filtered air includes trace amounts of many other chemical compounds. Air also contains a variable amount of water vapor and suspensions of water droplets and ice crystals seen as clouds. Many natural substances may be present in tiny amounts in an unfiltered air sample, including dust, pollen and spores, sea spray, volcanic ash, and meteoroids. Various industrial pollutants also may be present, such as chlorine (elementary or in compounds), fluorine compounds, elemental mercury, and sulphur compounds such as sulphur dioxide (SO2). The ozone layer of the Earth's atmosphere plays an important role in reducing the amount of ultraviolet (UV) radiation that reaches the surface. As DNA is readily damaged by UV light, this serves to protect life at the surface. The atmosphere also retains heat during the night, thereby reducing the daily temperature extremes.

Глобалды жылынудың әсері

Ғаламдық жылынудың қауіптерін ғалымдардың кең ауқымды консорциумы күшейтілген түрде зерттеп жатыр. Бұл ғалымдар ғаламдық жылынудың табиғи ортамызға және планетамызға ұзақ мерзімді әсер ететіні мүмкін екендігіне қатысты алаңдаушылық білдіруде. Ерекше назар аударатыны – климаттың өзгеруі және антропогендік, яғни адамның қызметінен туындаған парниктік газдардың, ең бастысы көмірқышқыл газының шығарылуы, планетаға, оның табиғи ортасына және адам баласының өмір сүруіне кері әсер ете алуы. Планетаның жылып жатқаны және оның жылдамдап жылып жатқаны айқын. Бұл парниктік эффектінің салдарынан болып жатыр, ол парниктік газдардың Жер атмосферасындағы жылуды ұстап қалу қабілетімен байланысты. Олардың күрделі молекулалық құрылымы тербеліске мүмкіндік береді, соның нәтижесінде жылу ұсталып, қайтадан Жерге қайтарылады. Бұл жылыну табиғи ортаның жойылуына да себеп болып, жануарлар мен өсімдіктердің популяциясының азаюына әкеліп соқтырады. Климаттық өзгерістер жөніндегі үкіметаралық комиссияның (әлемдегі жетекші климаттанушылар тобы) соңғы баяндамасында 1990 жылдан 2100 жылға дейін Жердің температурасы 1,5-тен 6 градусқа дейін Цельсийге көтеріледі деп қорытындыланды. Күш-жігер көбінесе климаттық өзгерістерге себеп болатын парниктік газдарды азайтуға, ғаламдық жылынуға бейімделу стратегияларын әзірлеуге, адамдарға, басқа жануарлар мен өсімдік түрлеріне, экожүйелерге, аймақтар мен елдерге ғаламдық жылынудың салдарына бейімделуге көмектесуге бағытталған. Климаттың өзгеруі мен ғаламдық жылыну мәселесін шешу үшін жақында қол жеткізген ынтымақтастықтың мысалдары: Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясы және Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясы, атмосферадағы парниктік газ концентрациясын климат жүйесіне қауіпті антропогендік әсерді болдырмайтын деңгейде тұрақтандыру мақсатында қабылданды. Киото протоколы, бұл Климаттық өзгерістер жөніндегі халықаралық конвенцияның протоколы, мақсаты – антропогендік климаттық өзгерістерді болдырмау үшін парниктік газдарды азайту. Батыс климаттық бастамасы, аймақта парниктік газдарды азайтудың ұжымдық және ынтымақтастық жолдарын анықтау, бағалау және іске асыру, нарыққа негізделген шектеу және сауда жүйесіне баса назар аудару. Табиғи экологиялық динамиканы табиғи вариациялардан тыс экологиялық өзгерістермен салыстыру – өте күрделі мәселе. Көбінесе қолданылатын шешім – табиғи вариацияларды ескермейтін статикалық көзқарасқа бейімделу. Әдістемелік тұрғыдан, бұл көзқарас баяу процестерді және қысқа уақыт қатарын қарастырғанда қорғала алады, бірақ зерттеу нысанында жылдам процестер маңызды болғанда қиындықтар туындайды.

The dangers of global warming are being increasingly studied by a wide global consortium of scientists. These scientists are increasingly concerned about the potential long term effects of global warming on our natural environment and on the planet. Of particular concern is how climate change and global warming caused by anthropogenic, or human made releases of greenhouse gases, most notably carbon dioxide, can act interactively, and have adverse effects upon the planet, its natural environment and humans' existence. It is clear the planet is warming, and warming rapidly. This is due to the greenhouse effect, which is caused by greenhouse gases, which trap heat inside the Earth's atmosphere because of their more complex molecular structure which allows them to vibrate and in turn trap heat and release it back towards the Earth. This warming is also responsible for the extinction of natural habitats, which in turn leads to a reduction in wildlife population. The most recent report from the Intergovernmental Panel on Climate Change (the group of the leading climate scientists in the world) concluded that the earth will warm anywhere from 2.7 to almost 11 degrees Fahrenheit (1.5 to 6 degrees Celsius) between 1990 and 2100. Efforts have been increasingly focused on the mitigation of greenhouse gases that are causing climatic changes, on developing adaptative strategies to global warming, to assist humans, other animal, and plant species, ecosystems, regions and nations in adjusting to the effects of global warming. Some examples of recent collaboration to address climate change and global warming include:

The United Nations Framework Convention Treaty and convention on Climate Change, to stabilize greenhouse gas concentrations in the atmosphere at a level that would prevent dangerous anthropogenic interference with the climate system. The Kyoto Protocol, which is the protocol to the international Framework Convention on Climate Change treaty, again with the objective of reducing greenhouse gases in an effort to prevent anthropogenic climate change. The Western Climate Initiative, to identify, evaluate, and implement collective and cooperative ways to reduce greenhouse gases in the region, focusing on a market based cap and trade system. A significantly profound challenge is to identify the natural environmental dynamics in contrast to environmental changes not within natural variances. A common solution is to adapt a static view neglecting natural variances to exist. Methodologically, this view could be defended when looking at processes which change slowly and short time series, while the problem arrives when fast processes turns essential in the object of the study.

Климат

Климат белгілі бір аймақтағы ұзақ мерзім ішінде температура, ылғалдылық, атмосфералық қысым, жел, жауын-шашын, атмосфералық бөлшектердің саны және басқа да метеорологиялық элементтердің статистикалық мәліметтерін зерттейді. Ал ауа райы – осы элементтердің екі аптаға дейінгі уақыт аралығындағы қазіргі күйі. 1948 жылдан бері қолданылып келе жатқан әдіс, жануарлар түрлерінің әртүрлілігін және климаттың өзгеруінің болуы мүмкін салдарына зерттеу жүргізу үшін булану, температура және жауын-шашын туралы мәліметтерді пайдаланады.

Ауа райы

Ауа райы – белгілі бір уақыттағы атмосфералық аймақтағы барлық құбылыстардың жиынтығы. Ауа райының көп бөлігі тропосферада, стратосфераның астында пайда болады. Әдетте, ауа райы күнделікті температура мен жауын-шашынның өзгеруін білдіреді, ал климат – ұзақ мерзімдегі атмосфера жағдайларының орташа көрсеткіші. Егер "ауа райы" термині нақты айтылмаса, ол Жердің ауа райы ретінде түсініледі. Ауа райы бір жердің екінші жерден тығыздығымен (температура және ылғал) айырмашылығынан туындайды. Мұндай айырмашылықтар күн бұрышына байланысты болуы мүмкін, ол тропиктерден бастап ендікке қарай өзгереді. Полярлық және тропикалық ауа арасындағы үлкен температура контрасты жоғары биіктіктегі жел ағысын (jet stream) құрайды. Орта ендіктердегі ауа райы жүйелері, мысалы, экстратропикалық циклондар, жоғары биіктіктегі жел ағынының тұрақсыздығынан пайда болады. Жер осі орбиталық жазықтыққа қатысты еңкейгендіктен, күн сәулесі жылдың әртүрлі мезгілдерінде әртүрлі бұрыштарда түседі. Жер бетінде температура жыл ішінде әдетте ±40°C (100°F – 40°F) аралығында өзгереді. Мыңдаған жылдар бойы Жер орбитасының өзгеруі Жерге түсетін күн энергиясының мөлшері мен таралуына әсер етіп, ұзақ мерзімді климатқа ықпал етті. Жер бетіндегі температураның айырмашылығы қысымның айырмашылығын тудырады. Биіктеп көтерілген жерлерде температура төменгі жерлерге қарағанда салқынырақ болады, себебі қысылудан туындайтын жылу әртүрлі. Ауа райын болжау – болашақ уақыт пен белгілі бір жер үшін атмосфераның күйін анықтау үшін ғылым мен технологияны қолдану. Атмосфера – хаотикалық жүйе, сондықтан жүйенің бір бөлігіндегі шағын өзгерістер бүкіл жүйеге үлкен әсер ете алады. Адамзат тарихында ауа райын бақылауға әрекеттер жасалған, сондай-ақ ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп сияқты адамның өркениеттік қызметі ауа райы үлгілерін бейсалы түрде өзгертіп келгенін көрсететін дәлелдер бар.

Өмір

Дәлелдер Жердегі тіршіліктің шамамен 3,7 миллиард жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді. Барлық белгілі тіршілік нысандары негізгі молекулалық механизмдерді ортақ пайдаланады, және осы байқауларға сүйене отырып, өмірдің пайда болуы туралы теориялар барлық тіршіліктің бастауы болған алғашқы, жалғыз жасушалы организмнің қалыптасуын түсіндіретін механизмді табуға тырысады. Қарапайым органикалық молекулалардан жасушалық емес тіршілікке, содан кейін протоклеткаларға және метаболизмге дейінгі жолға қатысты көптеген әртүрлі гипотезалар бар. Өмірдің анықтамасы бойынша әлі де келісім болмаса да, ғалымдар өмірдің биологиялық көрінісі ұйымдасу, метаболизм, өсу, бейімделу, тітіркендіргіштерге жауап беру және көбею арқылы сипатталатынын қабылдайды. Өмірді организмдердің ерекше жағдайы деп те айтуға болады. Биологияда, тірі организмдерді зерттейтін ғылымда, "өмір" – белсенді организмдерді бейорганикалық материядан ажырататын жағдай, соның ішінде өсуге, функционалдық белсенділікке және өлімге дейінгі үнемі өзгерістерге қабілеттілік. Жер бетіндегі биосферада әртүрлі тірі организмдер (өмір формалары) табылады, ал осы организмдерге – өсімдіктерге, жануарларға, саңырауқұлақтарға, протостарға, археяларға және бактерияларға – ортақ қасиеттер көміртегі мен суға негізделген жасушалық құрылым, күрделі ұйымдасу және мұрагерлік генетикалық ақпарат болып табылады. Тірі организмдер метаболизмнен өтеді, гомеостазды сақтайды, өсуге, тітіркендіргіштерге жауап беруге, көбеюге және табиғи іріктеу арқылы кезекті ұрпақтарда өз ортасына бейімделуге қабілетті. Күрделі тірі организмдер әртүрлі тәсілдермен байланыс жасай алады.

Экожүйелер

Экожүйе (немесе орта деп те аталады) – белгілі бір аумақтағы барлық өсімдіктер, жануарлар және микроорганизмдерден (биотикалық факторлардан) тұратын, қоршаған ортаның тірі емес физикалық (абиотикалық) факторларымен бірлесе жұмыс істейтін табиғи бірлік. Экожүйе тұжырымдамасының негізгі идеясы – тірі организмдер өздері тіршілік ететін ортаны құрайтын барлық басқа элементтермен тығыз байланысты қарым-қатынастар жиынтығында үнемі қатысады. Экология ғылымының негізін қалаушылардың бірі Юджин Одум былай деді: “Белгілі бір аумақтағы барлық организмдер (яғни “қоғам”) физикалық ортамен өзара әрекеттесіп, энергия ағыны арқылы нақты анықталған трофикалық құрылымға, биотикалық әртүрлілікке және жүйедегі материалдық циклдарға (яғни тірі және тірі емес бөліктер арасындағы материал алмасуға) алып келетін кез келген бірлік – экожүйе”. Адам экожүйесі тұжырымдамасы адам мен табиғат арасындағы қарама-қайшылықты жоюға және барлық түрлер бір-бірімен, сондай-ақ олардың биотопының абиотикалық құрамдас бөліктерімен экологиялық тұрғыдан байланысқан деген жаңа тұжырымға негізделген. Экожүйенің түрлерінің санының немесе биологиялық әртүрлілігінің артуы экожүйенің тұрақтылығын арттыруға мүмкіндік береді, себебі өзгерістерге жауап беруге қабілетті түрлердің саны артады, осылайша олардың әсерін «сіңіріп» немесе азайтады. Бұл экожүйенің құрылымы басқа жағдайға өзгеруге дейін оның әсерін азайтуға көмектеседі. Бұл әрқашан осылай бола бермейді және экожүйенің түрлерінің әртүрлілігі мен оның тауарлар мен қызметтерді тұрақты түрде қамтамасыз ету қабілеті арасында нақтыланған байланыс жоқ. «Экожүйе» термині адам жасаған ортаға да қатысты қолданылуы мүмкін, мысалы, адам экожүйелері мен адамның ықпалына ұшыраған экожүйелер. Ол тірі организмдер мен олардың ортасы арасындағы қарым-қатынас бар кез келген жағдайды сипаттауға болады. Бүгінде жер бетінде адамның араласпаған аймақтары азайып барады, бірақ адамның тікелей араласпаған табиғи аймақтар әлі де сақталып қалған.

An ecosystem (also called an environment) is a natural unit consisting of all plants, animals, and micro organisms (biotic factors) in an area functioning together with all of the non living physical (abiotic) factors of the environment. Central to the ecosystem concept is the idea that living organisms are continually engaged in a highly interrelated set of relationships with every other element constituting the environment in which they exist. Eugene Odum, one of the founders of the science of ecology, stated: "Any unit that includes all of the organisms (i. e.: the "community") in a given area interacting with the physical environment so that a flow of energy leads to clearly defined trophic structure, biotic diversity, and material cycles (i. e.: exchange of materials between living and nonliving parts) within the system is an ecosystem." The human ecosystem concept is then grounded in the deconstruction of the human/nature dichotomy, and the emergent premise that all species are ecologically integrated with each other, as well as with the abiotic constituents of their biotope. A more significant number or variety of species or biological diversity of an ecosystem may contribute to greater resilience of an ecosystem because there are more species present at a location to respond to change and thus "absorb" or reduce its effects. This reduces the effect before the ecosystem's structure changes to a different state. This is not universally the case and there is no proven relationship between the species diversity of an ecosystem and its ability to provide goods and services on a sustainable level. The term ecosystem can also pertain to human made environments, such as human ecosystems and human influenced ecosystems. It can describe any situation where there is relationship between living organisms and their environment. Fewer areas on the surface of the earth today exist free from human contact, although some genuine wilderness areas continue to exist without any forms of human intervention.

Биогеохимиялық циклдер

Дүниежүзілік биогеохимиялық циклдар өмір үшін маңызды, оның ішінде су, оттегі, көміртек, азот және фосфор циклдары ерекше аталады. Азот циклы – табиғатта азот пен азотты қосылыстардың өзгеру процесі. Бұл цикл газ тәрізді компоненттерді де қамтиды. Су циклы – Жер бетінде, одан жоғары және төменде судың үздірліссіз ағыны. Су, су циклының әртүрлі кезеңдерінде сұйық, бу және мұз күйлеріне ауысуы мүмкін. Жердегі су мөлшерінің жағдайы уақыт өте келе салыстырмалы түрде тұрақты болғанымен, жеке су молекулалары келіп-кетіп отырады. Көміртек циклы – көміртек Жердің биосферасы, педосферасы, геосферасы, гидросферасы және атмосферасы арасында алмасылатын биогеохимиялық цикл. Оттегі циклы – атмосфера, биосфера және литосферадағы оттегінің қозғалысы. Оттегі циклының басты қозғаушы күші – фотосинтез, ол қазіргі Жердің атмосфералық құрамын және тіршіліктің болуын қамтамасыз етеді. Фосфор циклы – литосфера, гидросфера және биосфера арқылы фосфордың ағыны. Фосфордың қозғалысында атмосфераның маңызды рөлі жоқ, себебі фосфор және оның қосылыстары Жердегі температура мен қысымның қалыпты жағдайында көбінесе қатты күйде болады.

Жабайы табиғат

Жай дала дегеніміз – адам қызметімен елеулі өзгертілмеген Жер бетіндегі табиғи орта. WILD Foundation осы мәселені тереңірек қарастырып, жабайы табиғатты былай анықтайды: «Планетамызда қалған ең толық, бұзылмаған жабайы табиғи аймақтар – адамдар бақыламайтын, жолдармен, құбырлармен немесе басқа да өнеркәсіптік инфрақұрылымдармен дамытылмаған соңғы шын жабайы жерлер». Жай далалар мен қорғауға алынған саябақтар кейбір түрлердің тірі қалуы, экологиялық зерттеулер, табиғатты қорғау, уединение және демалыс үшін маңызды саналады. Жай даланың мәдени, рухани, моральдық және эстетикалық құндылықтары зор. Кейбір табиғат жазушылары жабайы аймақтардың адам рухы мен шығармашылығы үшін аса қажет деп есептейді. «Жай дала» сөзі жапайылық түсінігінен туындаған, яғни адам бақылауына келмейтін нәрсе. Сөздің этимологиясы ескі ағылшын тіліндегі *wildeornes* сөзінен басталады, ол *wildeor* сөзінен шыққан, яғни жабайы аң (жабайы + *deor* = аң, бұғы). Осы тұрғыдан алғанда, жабайылықтың болуы бір жерді жабайы далаға айналдырады. Адамдардың болуы немесе олардың қызметі бір аймақты «жай дала» деп санауға кедергі келтірмейді. Адамның әрекетінен мекенделген немесе әсер көрген көптеген экожүйелер де «жабайы» деп есептелуі мүмкін. Осы көзқарас бойынша, табиғи процестердің адамның айқын араласуынсыз жүзеге асырылатын аймақтар қарастырылады. Жабайы жануарлар дүниесіне үй жануарлары емес, өсімдіктер, жануарлар және басқа да тірі организмдер жатады. Адамның игілігі үшін жабайы өсімдіктер мен жануарларды қолдану бүкіл әлемде жиі кездеседі және қоршаған ортаға оң да, теріс те әсер етеді. Жабайы жануарлар барлық экожүйелерде кездеседі. Шөлдер, жаңбырлы ормандар, жазықтар және тіпті ең дамыған қалалар да жануарлар дүниесінің ерекше түрлеріне ие. Көпшілік мәдениетте бұл термин көбінесе өркениетті адам факторынан әсер көрмеген жануарларға қатысты болғанымен, көптеген ғалымдар әлемдегі жабайы жануарларға адам қызметінің әсер ететініне келіседі.

Wilderness is generally defined as a natural environment on Earth that has not been significantly modified by human activity. The WILD Foundation goes into more detail, defining wilderness as: "The most intact, undisturbed wild natural areas left on our planet – those last truly wild places that humans do not control and have not developed with roads, pipelines or other industrial infrastructure." Wilderness areas and protected parks are considered important for the survival of certain species, ecological studies, conservation, solitude, and recreation. Wilderness is deeply valued for cultural, spiritual, moral, and aesthetic reasons. Some nature writers believe wilderness areas are vital for the human spirit and creativity. The word, "wilderness", derives from the notion of wildness; in other words that which is not controllable by humans. The word's etymology is from the Old English wildeornes, which in turn derives from wildeor meaning wild beast (wild + deor = beast, deer). From this point of view, it is the wildness of a place that makes it a wilderness. The mere presence or activity of people does not disqualify an area from being "wilderness". Many ecosystems that are, or have been, inhabited or influenced by activities of people may still be considered "wild". This way of looking at wilderness includes areas within which natural processes operate without very noticeable human interference. Wildlife includes all non domesticated plants, animals and other organisms. Domesticating wild plant and animal species for human benefit has occurred many times all over the planet, and has a major impact on the environment, both positive and negative. Wildlife can be found in all ecosystems. Deserts, rain forests, plains, and other areas—including the most developed urban sites—all have distinct forms of wildlife. While the term in popular culture usually refers to animals that are untouched by civilized human factors, most scientists agree that wildlife around the world is (now) impacted by human activities.

Сын

Кейбір мәдениеттерде "қоршаған орта" термині мағынасыз, себебі адамдар мен олардың табиғат деп санайтын дүние, немесе оларды қоршап тұрған орта арасында ешқандай айырма жасалмайды. Атап айтқанда, АҚШ және Араб елдерінде көптеген ежелгі мәдениеттер "қоршаған ортаны" мойындамайды, немесе өздерін қоршаған ортаны қорғаушылар ретінде қарастырмайды.