Кіріспе

Розалар соғысындағы ағылшын пэрі (1428–1471) Ричард Невилл, Уорвиктің 16-шы графы, Солсберидің 6-шы графы (22 қараша 1428 – 14 сәуір 1471), «Уорвик – патша жасаушы» деп белгілі, ағылшын дворяны, әкімші, Невилл әулетінің байлығының иесі және әскери қолбасшы. Солсберидің 5-ші графы Ричард Невиллдің үлкен ұлы, ол неке арқылы Уорвик графы атағын алды және өз дәуіріндегі ең бай және ең қуатты ағылшын пэрі болды, оның саяси байланыстары елдің шекарасын асып кетті. Розалар соғысының жетекшілерінің бірі, бастапқыда Йорк жақта болған, бірақ кейіннен Ланкастер жағына өткен ол екі патшаның тақтан түсірілуіне зор үлес қосты, соның нәтижесінде «Патша жасаушы» деген лақап атын алды. Неке және мұрагерлік арқылы Уорвик 1450 жылдары ағылшын саясатының ортасында пайда болды. Бастапқыда ол король Генрих VI-ны қолдады, алайда Сомерсет герцогы Эдмунд Бофортпен жер дауы оны Йорк герцогы Ричардпен корольға қарсы күресуде одақтасуға итермеледі. Осы қақтығыстың нәтижесінде ол Кале капитанының стратегиялық маңызды лауазымын алды, ол оған келесі жылдары зор пайда әкелді. Саяси қақтығыс кейін толыққанды көтеріліске ұласты, соғыста Йорк және Уорвиктің әкесі Солсбери қаза тапты. Алайда, Йорктің ұлы кейін Уорвиктің көмегімен жеңіске жетіп, корольдік таққа отырды. Эдуард бастапқыда Уорвиктің қолдауымен билік етті, бірақ кейіннен олардың арасы сыртқы саясат және корольдің Элизабет Вудвилльге үйленуі туралы шешімінен кейін ушықты. Эдуардтың інісі Джорджты Кларенс герцогы етіп тағайындауға жасалған әрекет сәтсіз аяқталып, Уорвик Генрих VI-ны таққа қайта отырғызды. Алайда, бұл жеңіс ұзаққа соқпады: 14 сәуірде 1471 жылы Уорвик Барнет шайқасында Эдуардтан жеңіліп, қаза тапты. Уорвиктің тарихи мұрасы көптеген дауларды тудырды. Тарихи пікірлер оны өзімшіл және асығыс адам деп санағандармен, оны алғыссыз корольдің еркіне тәуелді құрбан деп есептегендерге дейін ауысып келді. Дегенмен, ол өз замандасында қоғамның барлық топтарында зор құрметке ие болды және саяси қолдау үшін халықтың сезімдерін оятуда шебер болды деген келісімге келген.

Өмірбаян

Невиллдер ежелгі Дарем отбасынан шыққан және XIV ғасырда Шотландияға қарсы соғыстарда Англияда танымал болды. 1397 жылы Ричард II Ральф Невиллге Вестморленд графының титулын берді. Ральфтың ұлы Ричард, кейінірек Уорвик графының әкесі, екінші некеден туған кіші ұлы болды және графтыққа мұрагерлік құқығы болмады. Дегенмен, ол тиімді келісімге қол жеткізіп, әйелінің құқығымен (jure uxoris) Салсбери графы атанды, себебі ол Томас Монтегюдің 4-ші графының қызы және мұрагері Элисқа үйленді. Салсберидің ұлы Ричард, кейінірек Уорвик графы, 1428 жылдың 22 қарашасында дүниеге келді; оның балалық шағы туралы көп мәлімет жоқ. 1436 жылы, сегіз жасында Ричард 13-ші Уорвик графы Ричард де Бошамп пен оның әйелі Изабел Деспенсердің қызы Леди Энн Бошампқа үйленді. Осылайша ол Солсбери графтығының мұрагері ғана емес, сонымен қатар Монтегю, Бошамп және Деспенсердің мұрасының маңызды бөлігіне де ие болды. Бірақ жағдай оның байлығын одан да арттыра түсті. 1446 жылы Ричардтың кіші әпкесі Сесилияға үйленген Бошамптың ұлы Генрих қайтыс болды. 1449 жылы Генридің қызы Анна қайтыс болғаннан кейін, Ричард әйелінің құқығымен (jure uxoris) Уорвик графы атанды. Алайда, Ричардтың мұралық иеліктеріне құқығы даусыз болған жоқ. Мұраның бір бөлігі үшін ұзаққа созылған күрес болды, әсіресе Ричард Бошамптың бірінші некесінен туған қызына үйленген Сомерсет герцогы Эдмунд Бофортпен. 1445 жылы Ричард, мүмкін, сол жылдың 30 мамырында Анжудың Маргареттерінің таққа отыруы кезінде, рыцарь атағын алды; сонымен қатар осы шамада оның заңды емес қызы Маргарет (1464 жылдың 12 маусымында Ричард Хаддлстонға үйленген) дүниеге келді. Ол 1449 жылы король Генрих VI-ның қызметіндегі тарихи жазбаларда кездеседі, онда оның көрсеткен қызметтері туралы айтылады. 1452 жылы Йорк герцогы Ричард патшаға қарсы сәтті көтеріліс жасағанда, Уорвик және оның әкесі король Генрих VI-ның жағына шықты.

Сотта наразылық

1453 жылдың маусым айында Сомерсетке Гламорган иелігінің қамқорлығы берілді – бұл Уорвикке дейін болған Despenser мұрасының бір бөлігі – және екеуі арасында ашық қақтығыс басталды. Сол жылдың жазында Генрих патша ауырып қалды. Сомерсет патша мен королева Маргареттің сүйіктісі болғандықтан, патшаның денсаулығы сырға салғанда үкіметтің толық бақылауын қолына алды. Бұл Уорвикті Сомерсетпен болған дауда қиын жағдайға түсірді және оны Йоркпен одақтасуға итермеледі. Франциядағы әскери жеңілістің әсерінен саяси ахуал Сомерсетке қарсы бұрыла бастады. 1454 жылдың 27 наурызында корольдік кеңесшілер Йорк герцогін мемлекеттің қорғаушысы етіп тағайындады. Йорк енді Уорвик қана емес, сонымен қатар Уорвиктің әкесі Солсберидің де қолдауын алды, ол Англияның солтүстігінде Перси әулетімен туған дауларға одан бетер араласты. Йорктің алғашқы қорғаушылығы ұзаққа созылмады. 1455 жылдың басында патша күшіне оралып, билікті қайта қолға алды, болмаса да формалды түрде, ал Сомерсет қайтадан нақты билікке ие болды. Уорвик, Йорк және Солсбери өздерінің иеліктеріне қайтып келді және үшеуі де әскер жинауға кірісті. Лондонға бет алғанда, олар Сент-Олбанс қаласында патшамен кездесті, онда екі жақ шайқасты. Бұл шайқас қысқа да, аса қанды болған жоқ, бірақ Йорк және Ланкастер үйлерінің әскерлері арасындағы қарулы қақтығыстың алғашқы оқиғасы болды. Оқиғаның маңызы зор болды, себебі оның нәтижесінде патша тұтқындалды, ал Сомерсет қаза тапты.

Жаулық әрекеттердің жалғасуы

Йорктің екінші протектораты, алғашқысынан да қысқа өмір сүрді. 1456 жылғы ақпан айындағы парламентте король – енді королева Маргареттің ықпалында – мемлекетті жеке басқаруды қайтадан қолға алды. Осы кезде Уорвик Йорктің басты одақтасы ретінде Солсберидің рөлін мұраға алды, тіпті сол парламентте Йоркті жазалаудан қорғау үшін пайда болды. Бұл қақтығыс Уорвиктің мансабындағы маңызды кезең болды, себебі ол Кале констеблі қызметіне тағайындалды. Бұл лауазым оған алдағы қақтығыстардағы маңызды күш базасын қамтамасыз етуге тиіс еді. 1347 жылы Франциядан басып алынған Кале қаласы стратегиялық маңызы жоғары ғана емес, сонымен қатар Англияның ең ірі тұрақты армиясының орналасқан жері еді. Гарнизонмен және «степл» деп аталатын патшалық жүн монополиясымен төлемдер бойынша алғашқы даулар туды, бірақ шілдеде Уорвик өз қызметіне кірісті. Жақында болған оқиғалардан кейін королева Маргарет Уорвикті тәжге қауіп төндіретін тұлға деп есептеді және оның жабдықтауын тоқтатты. Патшалық билікті елемей, ол 1458 жылғы мамырда Кастилия флотына қарсы, ал бірнеше аптадан кейін Ганза флотына қарсы өте сәтті пираттық шабуылдар жасады. Ол сондай-ақ континентте Франция королі Карл VII және Бургундия герцогы Филиппен байланыс орнатуға уақыт жұмсады. Мықты әскери беделге ие болып, жақсы халықаралық байланыстар құрғаннан кейін, ол гарнизонының бір бөлігін Англияға әкелді, онда 1459 жылдың күзінде әкесімен және Йоркпен кездесті.

Йорктардың жеңісі

1459 жылдың қыркүйегінде Уорвик Англияға өтіп, солтүстікке қарай Лудлоуға бет түзеді. Йорк пен Солсберимен кездесу үшін. Солсбери, Блор Хит шайқасында Ланкастерлерге жеңіс одісқаннан кейін келді. Жақын орналасқан Людфорд көпірінде олардың әскерлері патша әскерімен шашырап кетті, бұл Эндрю Троллоп басқарған Уорвиктің Кале жасағының дезертирлеуіне байланысты болды. Бірақ, әскерлердің көп бөлігі әлі де патшаға қарсы қару көтеруге құлшынбады. Генри Бофорт, Сомерсет герцогы, Уорвиктің орнына Кале капитаны болып тағайындалды, бірақ Йорктер гарнизонды ұстап тұруға үміттенді. 1460 жылдың наурыз айында Уорвик Ирландиядағы Йоркке барып, болашақ жоспарларын жасасты да, Калеге қайтып келді. Содан кейін, 26 маусымда ол Сэндвичке Солсбери мен Марчпен бірге қонды, және одан үш граф солтүстікке қарай Лондонға аттанды. Солсбери Лондон мұнарасын қоршауға қалды, ал Уорвик Марчты патшаны қууға алып кетті. 10 шілдеде Нортгемптонда Генрих патша тұтқынға алынды, ал Букингемнің 1-ші герцогы Хамфри Стаффорд және басқалары шайқаста қаза тапты. Қыркүйекте Йорк Ирландиядан келді, ал сол жылдың қазан айында өткен парламентте герцог таққа жақындап, қолын қойды. Бұл әрекет, яғни таққа таласу, жиналысты дүрліктірді. Уорвик Йорктың жоспарларын бұрын білгені белгісіз, бірақ бұл екеуінің Ирландияда өткен наурыз айында келісіп алғандығы болжанады. Бірақ, көп ұзамай бұл режимді өзгерту парламенттегі лордтарға қабылдауға келмейтіні анық болды, және келісімге келді. 1460 жылдың 25 қазандағы келісім шартында Генрих VI-ға өмірінің соңына дейін тақта отыруға рұқсат берілсе, оның ұлы Эдуард, Уэльс принці, мұрагерлік құқығынан айырылды. Оның орнына Йорк патшаның орнын басып, оның қорғаушысы болады. Бұл шешім екі тарапқа да толыққанды қанағаттандырмады, және одан әрі қақтығыс сөзсіз болды. 30 желтоқсанда Уэйкфилд шайқасында Йорк, оның екінші ұлы Ратланд графы Эдмунд, және Уорвиктің інісі Томас қаза тапты. Солсбери бір күннен кейін өлім жазасына кесілді. Уорвик солтүстікке жаумен шайқасуға аттанды, бірақ жеңіліске ұшырап, Сент-Олбанстың екінші шайқасында қашуға мәжбүр болды. Содан кейін ол Йорк ханзадасы Эдуардпен бірікті, ол Мортимердің кресті шайқасында маңызды жеңіске жеткен жаңа Йорк талапкері еді. Королева Маргарет келесі қадамын жасауға асықпағанда, Уорвик пен Эдуард Лондонға асықты. Елорда тұрғындары Ланкастер әскерлерінің қатыгездігінен қорқып, Йорк әулетіне көңіл білдірді. 4 наурызда принц жиналыста король Эдуард IV деп жарияланды. Жаңа король солтүстікке өз билігін бекіту үшін аттанды және Йоркширдегі Таутон қаласында Ланкастер әскерлерімен кездесті. Уорвик бір күн бұрын Феррибридж шайқасында жарақат алғандықтан, келесі шайқаста азын-малы ғана рөл атқарған болуы мүмкін. Бұл қанды шайқаста Йорк әскерлері толық жеңіске жетті, қарсы тараптағы көптеген маңызды адамдар, мысалы, Нортумберленд графы Генри Перси және Эндрю Троллоп қаза тапты. Королева Маргарет Генри мен Эдуардпен бірге Шотландияға қашып кетті. Эдуард IV өзінің таққа отыру рәсімі үшін Лондонға оралды, ал Уорвик солтүстікте тәртіп орнату үшін қалды.

Уорвиктің шыңы

Эдуард IV таққа отырғаннан кейін Уорвиктің жағдайы бұрынғыдан да бекемделді. Ол әкесінің иеліктеріне – оның ішінде кең қызметшілер желісіне – мұрагер болды. 1462 жылы анасының жерлерін және Солсбери титулын да иеленді. Жалпы алғанда, оның жерінен түскен жылдық кірісі 7000 фунт стерлингтен асты, бұл корольден басқа, мемлекеттегі ешкімнен де көп. Эдуард Уорвиктің Кале капитаны лауазымын растады, оны Англияның жоғары адмиралы және Ланкастер герцогтығының басқарушысы етіп тағайындады, сондай-ақ бірнеше басқа лауазымдар берді. Оның бауырлары да пайда тапты: Джон Невилл, лорд Монтегю, 1463 жылы Шығыс шекарасының сақшысы болды, ал келесі жылы Нортумберленд графы атанды. Джордж Невилл, Эксетер епископы, король Эдуардтың келісіммен қызметін сақтап, 1465 жылы Йорк архиепископы болып көтерілді. 1461 жылдың соңына қарай солтүстіктегі көтерілістер басылды, ал 1462 жылдың жазында Уорвик Шотландиямен бітім шарты жасасты. Уорвик қамалдарды қайта басып алуды ұйымдастыруға тиіс болды, бұл 1463 жылдың қаңтарына дейін аяқталды. Көтерілістің басшылары, соның ішінде Ральф Перси кешіріліп, қайта басып алынған қамалдарды басқаруға тағайындалды. Осы кезде Уорвик оңтүстікке сапар шегуге қауіпсіз сезінді; ақпан айында әкесі мен бауырының қалдықтарын Бишам аббаттығында жерледі, ал наурыз айында Вестминстердегі парламентке қатысты. Алайда, сол көктемде солтүстікте тағы да көтеріліс болды, Ральф Перси Норхэм қамалын қоршауға алды. Уорвик солтүстікке қайтып, шілдеде Норхэмді құтқарып алды, бірақ Ланкастерлер Нортумберлендті басып алды, ал үкімет дипломатиялық шешімді жөн санады. 1463 жылдың соңына қарай Шотландия және Франциямен жеке-жеке бітім шарты жасалды, бұл Уорвиктің 1464 жылдың көктемінде Ланкастер көтерілісшілері ұстап тұрған Нортумбрия қамалдарына қайта ие болуына мүмкіндік берді. Бұл жолы ешқандай кешірім болмады, көтерілісшілердің отыздан астам басшысы өлім жазасына кесілді.

Алғашқы шиеленістер

Француздармен келіссөздер кезінде Уорвик король Эдуардтың француз тәжімен үйленуге ниеттенгенін білдірді, бұл қыз Луи XI-нің қайын қарындасы Бона, Савой герцогы Луидің қызы болатын. Алайда, бұл неке орын алмады, себебі 1464 жылдың қыркүйегінде Эдуард Елизавета Вудвиллге үйленгенін мәлімдеді. Бұл неке Уорвикті қатты ашуландырды: себебі оның жоспарлары құлатылды, сонымен қатар корольдің құпиялылығы да оны ренжітті. Сол жылдың 1 мамырында жасалған неке, Уорвик Кеңес отырысында мәселені көтермес бұрын жарияланбады, ал осы уақыт аралығында Уорвик француздарды корольдің неке ұсынысына шын ниеттенгенін алдады. Эдуард IV пен Елизавета Вудвиллдің үйленуі Уорвиктің билігі мен ықпалын жоғалтуына себеп болды. Ол Елизаветаны және оның анасы Жакетаны Люксембургтен, жоғалтқан билігін қайтару үшін колдовство жасады деп айыптады. Бұл екі адам арасындағы толық ажырасуға жеткіліксіз болды, бірақ осы сәттен бастап Уорвик сотқа сирек баратын болды. Уорвиктің інісі Джорджтың Йорк архиепископы болып тағайындалуы графтың корольдің құрметіне ие екенін көрсетті. 1465 жылдың шілдесінде Генрих VI тағы да қолға түскенде, Уорвик тұтқынға алынған корольді Тауэрге қадағалап жеткізді. 1466 жылдың көктемінде Уорвик француздар мен бургундтармен келіссөздер жүргізу үшін континентке жіберілді. Келіссөздер Эдуардтың қарындасы Маргаретқа қатысты неке ұсынысы төңірегінде өтті. Уорвик француз дипломатиялық байланыстарын бағалай бастады. Осы уақытта Эдуардтың қайнағасы Ричард Вудвилл, Риверс графы, қазынашылыққа тағайындалды және бургундтық одақты қолдады. Бұл ағылшын сарайында ішкі қайшылықтарды тудырды, оған Эдуардтың қазан айында Бургундиямен құпия келісімге қол қоюы қосылды, ал Уорвик француздармен көрінеу келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Кейін Джордж Невилл канцлер лауазымынан алынды, ал Эдуард Уорвиктің үлкен қызы Изабель мен Эдуардтың інісі Джордж, Кларенс герцогы арасындағы некеге келіспеді. Уорвиктің сарайдағы билігін Риверс басып алғаны анық болды. 1467 жылдың күзінде Уорвик Ланкастер тарапына көшкені туралы әңгімелер тарады, бірақ ол айыптауларға жауап беру үшін сотқа келмесе де, король оның жазбаша түрде жоққа шығаруын қабылдады. 1468 жылдың шілдесінде Уорвиктің Каледегі өкілі Джон, Венлок лордының Ланкастерліктердің қастандықтарына қатысы бар екені анықталды, ал 1469 жылдың басында Оксфорд графы Джон де Вэр қатысқан тағы бір Ланкастерліктердің қастандығы ашыққа шықты. Эдуардтың билігіне наразылықтың кең тарағаны анық болды, бұл Уорвик үшін пайдалы жағдай болды.

Көтеріліс

Уорвик қазір "Редесдейлдің Робин" бастаған, ол жоқ кезде Йоркширде көтеріліс ұйымдастырды. Уорвиктің жоспарларының бірі – король Эдуардтың інісі Джордж Плантагенетті өзіне тартып, мүмкін, оны таққа отырғызу болатын. Он тоғыз жастағы Джордж ағасының көптеген қабілеттерін көрсеткенімен, сонымен қатар қызғанышпен және артық амбициямен күресіп жүрді. 1469 жылдың шілдесінде екеуі Кале қаласына жүзіп барды, онда Джордж Уорвиктің қызы, леди Изабель Невиллге үйленді. Одан кейін олар Англияға оралып, Кент халқын солтүстіктегі көтеріліске қосылуға шақырып жинады. Темірқасықта болған шайқаста король әскері жеңіліске ұшырады, сол жерде Пемброк графы Уильям Герберт қаза тапты. Басқа қолбасшы, Девон графы Хамфри Стаффорд қашқанда ұсталды және халықтың наразылығынан қаза тапты. Кейін Эрл Риверс және оның ұлы Джон Вудвилл де тұтқындалып, өлтірілді. Армиясы жеңілген соң король Эдуард IV Джордж Невиллдің тұтқынына айналды. Уорвик патшаны Уорвик қамауында ұстады, ал тамыз айында патша солтүстікке, Миддлхэм қамауына жеткізілді. Бірақ, патшасыз билік жүргізу мүмкін емес екені анық болды, сондықтан 1469 жылдың қыркүйек айында Уорвик король Эдуард IV-ті босатуға мәжбүр болды. Линкольнширдегі аласапыран патшаны солтүстікке қарай, Уорвиктің әскерімен кездесуге алып келді. Алайда, Эдуард 1470 жылдың наурыз айында Ратландтағы Лосекот даласында Роберт, Лорд Уэллстің жеңіліске ұшырағанын біліп, жоспарды ашты. Уорвик көп ұзамай бас тартып, Кларенспен бірге елден қайта қашып кетті. Кале қаласына кіруге рұқсат етілмегендіктен, олар Франция королі Людовик XI-ден пана сұрады. Людовик Уорвик пен Анжудың Маргарет арасында келісімге келуге көмектесті, сондай-ақ келісімнің шарты бойынша Маргарет пен Генридің ұлы, Уэльс ханзадасы Эдуард, Уорвиктің қызы Аннаға үйленбек болды. Одақтың мақсаты Генрих VI-ны таққа қайтару еді. Уорвик солтүстікте қайтадан көтеріліс ұйымдастырды, ал патша елден кеткен кезде ол Кларенспен бірге 1470 жылдың 13 қыркүйегінде Дартмут пен Плимут қалаларына келді. Уорвиктің жағына өткендердің арасында оның ағасы Монтегю де болды, ол бұрынғы көтеріліске қатыспаған, бірақ корольге адалдығы графтық атағымен марапатталмағанына көңілі қалды. 2 қазанда ол Бургундия герцогтығының бір бөлігі болған Фландрияға қашты. Енді Генрих патша таққа қайта отырды, ал Уорвик өзінің лейтенанты ретінде нақты билік жүргізді. Қарашада өткен парламентте Эдуардтың жерлері мен құқықтары тартылып алынды, ал Кларенске Йорк герцогтығы берілді.

Өлім

Бұл кезде халықаралық қатынастар араласты. Людовик XI Бургундияға соғыс жариялады, ал Чарльз Батыл Эдуард IV-ке тағын қайтарып алу үшін әскери экспедиция жіберу арқылы жауап берді. 1471 жылдың 14 наурызында Эдуард Нортумберленд графының рұқсатымен Йоркширдегі Рейвенспарнға түсті. Уорвик әлі де Франциядан күштер әкелуі тиіс болған королева Маргарет пен оның ұлы Эдуардты күтіп отырды, бірақ нашар ауа райы оларды континентте ұстап қалды. Осы кезде Эдуард өзінің ағасы Кларенстің қолдауын алды, ол Ланкастерлермен жасалған жаңа келісімнің өзін еңбек еткенін түсінді. Кларенстің қарсы келуі Уорвикті әлсіретті, дегенмен ол Эдуардты қууға шықты. 1471 жылдың 14 сәуірінде екі әскер Барнетте кездесті. Тұман мен нашар көріну салдарынан шатасу туды, және Ланкастер әскері өздеріне шабуыл жасады. Жеңіліске ұшыраған Уорвик шайқас алаңынан қашуға тырысты, бірақ атынан құлап, қаза тапты.

Салдары

Уорвиктің денесі – оның бауыры Монтегюмен бірге, ол да Барнет шайқасында қаза тапты – олардың тірі қалғандығы туралы кез келген әңгімелерді жою үшін Лондонның Сент-Пол соборында көрсетілді. Біраз уақыттан кейін патша Генрих VI-ның да Тауэрде қайтыс болғаны хабарланды. Ланкастер әулетінің тікелей ұрпақтары қырылғандықтан, Эдуард 1483 жылы қайтыс болғанға дейін қауіпсіз билік жүргізе алды. Кларенс сондай-ақ Уорвик пен Солсбери графтықтарын иеленді. Графтың жерлері тәркіленіп, патшаның қарамағына өтті. Глостер 1472 жылы Уорвиктің кіші қызы Аннаға үйленді, ол жақында принц Эдуардтың өлімінен кейін жесір қалған еді. Осы оқиғадан кейін екі ханзада арасында Бошамп және Деспенсер мұралары үшін дау туды. Біраз уақыттан соң келісімге келіп, жерлер бөлісті, бірақ Кларенс көңілі тоймады. 1477 жылы ол тағы да ағасына қарсы қастандық жасады. Бұл жолы патша енді кешірімділік таныта алмады, ал келесі жылы Кларенс герцогы өлім жазасына кесілді.

Бағалау

Ричард Невилл туралы алғашқы дереккөздер екі топқа бөлінеді. Біріншісі – ерте йоркшілдік жылдардың қолдаушы хроникалары немесе оларға негізделген еңбектер, мысалы, «Судьялар үшін айна» (1559). Екінші категория Эдуард IV-нің құлауынан кейін оның тапсырысымен жазылған хроникалардан бастау алады, мысалы, «Эдуард IV-нің келуі тарихы», графқа қатысты теріс көзқарас ұсынады. «Айна» Уорвикті ұлы адам ретінде бейнеледі: халық оны жақсы көреді, ал оған таққа отыруға көмектескен адам оған опасыздық жасады. Басқа көзқарас Шекспирдің «Генрих VI» трилогиясында кездеседі: мақтанқорлық пен жеке басының қанатына алдырған, патшаларды өз қалауынша тақтан түсіріп, орнатып отырған адам. Бірақ уақыт өте келе соңғы көзқарас басым болды. Санаулық дәуір немесе виг тарихшылары XVIII-XIX ғасырларда орталықтандырылған, конституциялық монархия құру жолындағы дамуға кедергі келтірген әркімді айыптады, Уорвик Эдуардпен күресінде осыдан зардап шекті. Дэвид Юм Уорвикті «бұрын патшаны үрейлендіріп, халықты азаматтық үкіметтің ешқандай жүйелі түріне қабілетсіз еткен соңғы, ең ұлы барон» деп атады. Кейінгі жазушылар Уорвиктің кейбір мінездік қасиеттерін бағалап, саяси әрекеттерін айыптау арасында қалды. Романшы Лорд Литон Юмнің тақырыбын «Соңғы барон» романында көтерді. Литон Уорвикті ерлік идеалдарын бейнелейтін трагедиялық батыр ретінде көрсеткенімен, ол өзінің уақыты өткен адам еді. Оман Уорвикті дәстүрлі стратегия ретінде бағалады, «оның шәкірті Эдуард көрсеткен әскери гениальдыққа жете алмады». Пауль Мюррей Кендаллдың 1957 жылғы танымал өмірбаяны Уорвикті жақсы жағынан көрсетті, бірақ ол соңында өзінің асыра шамадан тыс амбициясының құрбаны болды деген қорытындыға келді. Майкл Хикс және А. Дж. Поллард сияқты соңғы тарихшылар Уорвикті оның заманының стандарттарына сәйкес қарастыруға тырысты, оны қазіргі конституциялық идеалдармен салыстырмады. Король Эдуард Уорвиктің беделін түсірген әрекеттері – оның құпия некесі және француз дипломатиялық арнасын қабылдаудан бас тартуы – маңызды болды. Оның ұлттық істердегі беделі қиялдың өнімі емес, континенттегі әміршілер арасындағы жоғары статусымен расталды. Сонымен қатар, Уорвиктің ісі оның замандастары тарапынан әділетсіз деп есептелмеді, бұл оның 1469 жылғы алғашқы көтерілісі кезінде корольден асып түскен танымалдылығынан көрінеді. Екінші жағынан, Уорвик патшаның өзіне жасаған қатысуын қабылдай алмаса да, Эдуард графтың саяси аренада болуын қабылдай алмады. Уорвик күшті де ықпалды болғаннан кейін, Эдуард толыққанды патшалық билігін орната алмады, ал қақтығыс сөзсіз болды. Бірақ Бургундияда жазылған естеліктерде оның бейнесі теріс болды. Мысалы, Филипп де Коммин, Оливье де ла Марш, Жорж Шастелен, олардың барлығы Эдуардтың танымалдылығы мен мінез-құлқын атап өтті, Уорвик ақылды да айлакер, Эдуардтан бай, бірақ оны жек көретін. Оның үстіне, ағалары Джон Невилл мен Эдуардтан айырмашылығы, ол батыл болған жоқ. Бургундия тарихшысы Жан де Ваврин оны басқа бургундтардан да қатты сынға алды.

Елтаңба

Уорвик графының гербі сол кезең үшін ерекше күрделі болды, онда жеті түрлі төрттену ерекше тәртіппен орналасқан. Бірінші үлкен төрттен оның қайын атасы Ричард де Бошамптың, Уорвик графының 13-ші графының қаруынан тұрады, ол өзінің қаруын Деспенсер (оның әйелі Изабель ле Деспенсердің қаруы) пен Де Клэрдің кішкентай қалқанымен (inescutcheon) біріктірген, оны Уорвик төртінші төрттенде көрсеткен. Екінші үлкен төрттен Монтегюдің (Монтермермен біріктірілген) қаруын көрсетті. Үшінші үлкен төрттен Невиллдің қарулары Ланкастер үйі үшін аргент және көк түсті белгілермен (label compony) ерекшеленді, бұл Уорвик графының әкесі Ричард Невилл, Солсберидің 5-ші графы, Вестморлендтің 1-ші графы Ральф Невиллдің үлкен ұлы және мұрагері, оның әйелі, Леди Джоан Бофорт, Джон Гонттың қызы, Ланкастердің 1-ші герцогы, король Эдуард III-нің үшінші ұлы және соңғы Ланкастер королі Генрих VI-ның атасы екенін көрсетеді.