Кіріспе

Канадада ерекше көзге түсетін дауысты дыбыстардың алофоникалық ережесі, сонымен қатар Солтүстік Америка ағылшын тілінің диалектілерінде де кездеседі. Канадалық көтеру (кейде ағылшын тіліндегі дифтонг көтеру деп те аталады) – Солтүстік Америка ағылшын тілінің көптеген түрлеріндегі фонологияның алофоникалық ережесі, ол ашық дауыстымен басталатын дифтонгтардың айтылуын өзгертеді. Көбінесе бұл өзгеріс /aɪ/ немесе /aʊ/ дифтонгтарына, немесе екеуіне де әсер етеді, егер олар дауыссыз консонанттар алдында айтылса (мысалы, *price* және *clout* сөздерінде, бірақ *prize* және *cloud* сөздерінде емес). Солтүстік Америка ағылшын тілінде /aɪ/ және /aʊ/ әдетте ашық дауыстымен [~] басталады, бірақ көтеру процесі арқылы [ɪ] немесе [ʊ]-ға ауысады. Канада ағылшын тілінде /aɪ/ (биіктік, өмір, психология, тип және т.б.) және /aʊ/ (clout, house, south, scout және т.б.) сөздерінде көтеру жиі кездеседі, ал америкалық ағылшын тілінің бірқатар диалектілері (мысалы, Ішкі Солтүстік, Батыс Жаңа Англия және жалпы американдық акценттер) бұл ерекшелікке /aɪ/ дифтонғында ие, бірақ /aʊ/ дифтонғында жоқ. Бұл құбылыстың 19 ғасырдың соңында Канадада пайда болғаны есептеледі. Дәстүрлі Нью-Йорк ағылшын тілінде /aɪ/ дифтонғы дауыссыз консонанттар алдында емес, кері қарай жылжиды, нәтижесінде айырмашылық көбінесе алдыңғы қатарға қарай болады, бірақ Филадельфияда ол керірек болуы мүмкін. /aʊ/ дифтонғының көтерілген түрі диалектіге байланысты өзгереді, [ɔ] Батыс Канадада жиі кездеседі, ал [æ] Орталық Канадада естіледі. Қалай болғанда да, дифтонгтардың ашық дауысты компоненті ортаңғы дауыстыға ([e], [o] немесе [ə]) ауысады.

Канаданың ішінде

Аталымынан көрінетіндей, канадалық дауыс көтерілуі Канаданың көп бөлігінде кездеседі, бірақ оның нақты фонетикалық ерекшелігі ел бойынша өзгеше болуы мүмкін. Көтерілген /aʊ/ дыбысында, бірінші элемент Квебек, Канаданың далалық аймақтары мен теңіз жағалауында (әсіресе Альбертада) көбінесе артқа қарай жылжиды: осылайша, бірінші элемент шығыс және оңтүстік Онтариода ең алға жылжиды: осылайша, Ньюфаундленд ағылшын тілі – кез келген жағдайға байланысты канадалық дауыс көтерілуіне ең аз қатысатын канадалық диалект, ал Ванкувер ағылшын тілінде /aɪ/ дыбысының көтерілуі болмауы мүмкін.

Канададан тыс жерлерде

Канадалық көтеру тек Канадамен шектелмейді. /aɪ/ және /aʊ/ дыбыстарын көтеру, мысалы, Шығыс Жаңа Англиядағы кейбір Бостон акценттерінде (бұрынғысы екіншісінен гөрі жиірек кездеседі), сондай-ақ Жоғарғы Орта Батыста кең таралған. Оңтүстік Атлантика ағылшын тілі, Нью-Орлеан ағылшын тілі және Англияның Фенс аймақтарында да осы ерекшелік бар. Тек /aɪ/ дыбысының көтерілуі АҚШ-тағы көптеген диалекттерде кездеседі; кейбір зерттеушілер /aɪ/ дыбысының /aʊ/ дыбысы көтерілмейтін жағдайдағы көтерілуін «Америкалық көтеру» деп атауды бастады. Бұл құбылыс ең тұрақты түрде Ішкі Солтүстік, Жоғарғы Орта Батыс, Жаңа Англия, Нью-Йорк қаласы, Пенсильванияның (Филадельфияны қоса алғанда) Атлантика орталық аймақтарында, Мэриленд, Делавэр және Вирджиния штаттарында байқалады. Орта Батыстың төменгі бөлігінде, Батыста және Оңтүстікте бұл құбылыс азырақ кездеседі. Дегенмен, /aɪ/ дыбысының көтерілуінде елеулі айырмашылықтар бар, және ол АҚШ-тың барлық аймақтарында біркелкі емес, тұрақсыз кездесуі мүмкін. /aɪ/ дыбысының көтерілуі Ирландия аралының солтүстік аймағында сөйленетін Ульстер ағылшын тілінде де кездеседі, онда /aɪ/ дыбысы дауысты дауыссыз дыбыстардың алдында немесе сөз соңында бір түрлі, ал дауыссыз дыбыстардың алдында басқа түрлі айтылады; фонолог Реймонд Хики бұл Ульстер көтеруін «Канадалық көтерудің бастапқы сатысы» деп сипаттаған.