Валдас Адамкус: Литваның экс-президентінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Литва президенті, 1998–2003, 2004–2009 Валдас Адамкус (; туған аты Voldemaras Adamkavičius; 3 қараша 1926 жылы) – литвалық саясаткер, дипломат және инженер-құрылысшы. Ол 1998 жылдан 2003 жылға дейін және 2004 жылдан 2009 жылға дейін Литваның бесінші және жетінші президенті қызметін атқарды. Адамкустың президенттік қызметінің алғашқы кезеңі бес жылға созылды, 1998 жылдың 26 ақпанынан 2003 жылдың 28 ақпанына дейін, ол 2003 жылғы президенттік сайлауда Роландас Паксасқа жеңілгеннен кейін аяқталды. Паксас кейіннен 2004 жылдың 6 сәуірінде парламенттік дауыс беру арқылы импичмент жарияланып, қызметтен алынды. Одан кейін жаңа сайлау жарияланғанда Адамкус қайтадан президенттікке кандидат болып түсіп, қайта сайланды. Осы кезеңде оның беделі артып, мемлекетте жоғары моральдық авторитетке ие болды. 2009 жылдың 12 шілдесінде Далия Грибаускайте оның орнын басты. Кейбір адамдар оны қазіргі заманғы Литваның ең үздік көшбасшыларының бірі деп санайды. Ол Альма Адамкинеге үйленген, ол Литвадағы қайырымдылық шараларына белсенді қатысқан. Президенттік қызметтен кейін Адамкус халықаралық даму саласында жұмыс істеуін жалғастырды және Еуропа дипломатия академиясының мүшесі болды.

Өмірбаян

Валдас Адамкус 1926 жылғы 3 қарашада Каунаста католик отбасында дүниеге келген. Ол бастапқыда «Волдемарас Адамкавичус» деп аталған, бірақ 1955 жылы «Вальдас Адамкус» деп өзгертілген. Оның әкесі Литва Республикасының Литва әуе күштері мектебінің алғашқы басшыларының бірі болған. Оның ағасы Эдвардас Адамкавичус – соғыстар аралығындағы Литва қарулы күштерінің генералы болған. Адамкус жастық шағында жеңіл атлетикамен қызығушылық танытқан. Сондай-ақ, ол 100 метрлік жүгіруде ұлттық рекордты орнатқан. Жастығында Адамкус 1940 жылы Литваға жасалған алғашқы совет басқыншылығына қарсы астыртын қарсылық қозғалысына қосылған. Нацистік оккупация кезінде, орта мектепте оқып жүргенде, ол антигермандық астыртын газетті таратып жүрген. 1944 жылы, совет әскері Литваға төрт жылдың ішінде екінші рет басып кірген кезде, ол екінші оккупацияға қарсы Отан қорғаныс күштеріне қосылып күрескен, бірақ олар совет әскерлерінің көптігіне байланысты жеңіліске ұшыраған. Ол отбасымен бірге екінші совет оккупациясынан қашу үшін Литвадан қашып кеткен. 1949 жылы АҚШ-қа эмиграциялау алдында ол Мюнхен университетінде оқыған. Литва, поляк, ағылшын, орыс және неміс тілдерінде еркін сөйлейтін ол 1950 жылдары АҚШ-тың 5-ші армия резервінің әскери барлау бөлімінде аға офицер болып қызмет еткен. 1951 жылы Адамкус Алма Нутаутайтеге үйленген. Олардың балалары болмаған. Чикагоға (Иллинойс штаты) көшіп келгеннен кейін ол алдымен автомобиль зауытында, кейін суретші болып жұмыс істеген. Адамкус 1961 жылы Иллинойс технология институтында инженер-құрылысшы мамандығы бойынша бітірген. Студент кезінде Адамкус басқа литвалық американдықтармен бірге 40 000-ға жуық қол жинап, АҚШ үкіметінен литвалықтарды Сібірге депортациялауға араласуды сұраған. Бұл петиция сол кездегі вице-президент Ричард Никсонға ұсынылған. Адамкус сонымен қатар 1958 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Даг Хаммаршельдке және 1962 жылы президент Джон Ф. Кеннедиге оккупацияланған Литвадағы кеңестік қызметтер туралы алаңдаушылық білдірген. 1998 жылы Литва президенті болып сайланған, Артурас Палаускасты екінші турда жеңіп, 2003 жылға дейін қызмет еткен, содан кейін ол қайта сайлануға үміткер болған, бірақ күтпеген жерден Роландас Паксастан жеңілген. Ол 2003 және 2004 жылдардағы президенттік даудан кейін саясатқа оралған, оның бұрынғы қарсыласы Паксас импичментке ұшырап, қызметінен алынған. 2004 жылғы 13 маусымда өткен сайлаудың бірінші турында Адамкус 30% дауыс жинаған, бұл кез келген басқа кандидаттан көп. Паксас тағы да сайлауға қатыса алмаған, өйткені Литваның Конституциялық сотының шешімі бойынша ол мемлекеттік қызметке үміткер бола алмаған, сондықтан ол үміткер ретінде тіркеле алмаған. 2004 жылғы 27 маусымда екінші турда сайлау өтті, Адамкус 52% дауыспен Казимира Прунскиенеге қарсы жеңіске жеткен. 2009 жылы Литва Конституциясында рұқсат етілген екі президенттік мерзімін аяқтаған және президенттікке Далия Грибаускайте сайланған. 2003 жылы Валдас Адамкус ЮНЕСКО-ның Білім қоғамдарын құру жөніндегі ізгі ниет елшісі атанған. ЮНЕСКО-ның Бас директоры Коичиро Мацуура Адамкустың «Ұйымның мақсаттары мен идеалдарына деген адалдығын мойындау үшін және оның білім қоғамдарын құру үшін оның даналығы мен ЮНЕСКО-ның көптеген салаларындағы мол тәжірибесі, әсіресе әлеуметтік дамуды, мәдени әртүрлілікті, диалогты және халықаралық ынтымақтастықты дамыту үшін» елші болып тағайындалғанын атап өткен.

Valdas Adamkus was born on 3 November 1926, into a Roman Catholic family in Kaunas. He was originally given the name "Voldemaras Adamkavičius" but had it changed to "Valdas Adamkus" in 1955. His father was one of the first heads of the Lithuanian Air Force School in the Republic of Lithuania. His uncle was Edvardas Adamkavičius, who was a general in the Lithuanian Armed Forces during the interwar period. During his youth, Adamkus was interested in track and field. He also set the national record for running 100 meters. As a young man, Adamkus joined the underground resistance against the first Soviet occupation of Lithuania in 1940. Under the Nazi occupation, while attending high school, he distributed an anti German underground newspaper. In 1944, as the Soviets were invading Lithuania for a second time in four years, he fought against the second occupation by joining the Fatherland Defense Force, which was crushed by the numerically superior Soviet forces. He and his family fled Lithuania in order to avoid the second Soviet occupation. He attended the University of Munich in Germany before emigrating to the United States in 1949. Fluent in five languages – Lithuanian, Polish, English, Russian, and German – he served as a senior non commissioned officer with the United States 5th Army Reserve's military intelligence unit in the 1950s. In 1951, Adamkus married Alma Nutautaite. They had no children. After arriving in Chicago, Illinois as a displaced person, he first worked in an automobile factory and later as a draftsman. Adamkus graduated as a civil engineer from Illinois Institute of Technology in 1961. While a student, Adamkus, together with other Lithuanian Americans, collected about 40,000 signatures petitioning the United States government to intervene in the ongoing deportations of Lithuanians to Siberia by the Soviets. The petition was presented to then Vice President Richard Nixon. Adamkus also raised concerns about other Soviet activities in occupied Lithuania to United Nations Secretary General Dag Hammarskjöld in 1958, and to President John F. Kennedy in 1962. He was elected as President of Lithuania in 1998, defeating Artūras Paulauskas in the runoff, serving from then until 2003, when he ran for re election, but was unexpectedly defeated by Rolandas Paksas. He returned to politics after the presidential scandal of 2003 and 2004, when his former rival Paksas was impeached and removed from office. In the first round of the 2004 election, held on 13 June 2004, Adamkus securing 30% of the vote – more than any other candidate. Paksas could not run for office again, because a ruling from Lithuania's Constitutional Court disallowed him from running for public office and he was, therefore, unable to register as a candidate. A runoff election was held on 27 June 2004, which Adamkus won with about 52% of the votes against Kazimira Prunskienė. By 2009, he had served the two presidential terms permitted by the Constitution of Lithuania and was succeeded as president by Dalia Grybauskaitė. In 2003, Valdas Adamkus was named UNESCO Goodwill Ambassador for the Construction of Knowledge Societies. The Director General of UNESCO, Koïchiro Matsuura, noted that Adamkus was named as Ambassador "in recognition of his dedication to the Organization's aims and ideals and with a view to benefiting for the construction of knowledge societies from his wisdom and extensive experience in many of UNESCO's areas of concern, in particular promotion of social development, cultural diversity, dialog and international cooperation."

Сыртқы істер

Валдас Адамкустың президенттігі кезінде Литва бұрынғы кеңестік Шығыс Еуропа және Азия елдерінде демократияны белсенді түрде ілгерілетуге тырысты. Президент Адамкус, президент Александр Квасьневский, Хавьер Солана, Борис Грызлов және Ян Кубишпен бірге Украинаның саяси дағдарысы кезінде, 2004 жылғы президенттік сайлауда екі үміткер – Виктор Янукович және Виктор Ющенко жеңіске жеткенін мәлімдегенде делдалдық қызмет атқарды. Президент Адамкус бір сұхбатында: «Мен не істей аламыз деп сұрағанда, Кучма украин халқының достары өздерінің істеп жатқандарын тоқтатып, дереу Киевке келуі керек деді» деп еске алды. Ертесі күні Украинада халықаралық делдалдар кездесті. Дағдарыс жаңа сайлау өткізілгеннен кейін шешілді. Валдас Адамкус және оның эстондық әріптесі Арнольд Руйетель 2005 жылы Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына арналған естелік шараға қатысудан бас тартты. Президент Адамкус Литва үшін соғыстың аяқталуының елу жылдық совет оккупациясы мен репрессияның басталуы болғанын айтты. Оған жауап ретінде 22 шілдеде АҚШ Конгресі Ресейге «1940 жылдан 1991 жылға дейін Совет Одағының Эстония, Латвия және Литва Балтық елдерін заңсыз басып алуын және аннексиялауын мойындап, айыптау туралы нақты және анық мәлімдеме жасауы керек» деген резолюцияны бірауыздан қабылдады, бірақ Ресей бас тартты. Президент Адамкус Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттер мен Грузия, Украина және Молдова сияқты бұрынғы кеңестік республикалар арасындағы белсенді диалогты қолдайды, олар ЕО-ға мүшелікке ұмтылып жатыр. Ол бұл кандидат мемлекеттерді 2005 жылы Демократиялық таңдау қауымдастығында, 2006 жылы Вильнюс конференциясында және тағы да бірнеше рет қолдады. Валдас Адамкус – Халықаралық Рауль Валленберг қорының құрметті мүшесі.