Карлос Чавес: Мексикалық композитор және музыка қайраткері

Кіріспе

Мексикалық композитор (1899–1978)

Карлос Антонио де Падуа Чавес и Рамирес (13 маусым 1899 – 2 тамыз 1978) – мексикалық композитор, дирижер, музыка теоретигі, педагог, журналист және Мексика симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және директоры. Ол Мексиканың жергілікті мәдениеттерінің ықпалында болды. Оның алты симфониясының ішіндегі екіншісі, яки тайпасының соққы аспаптарын пайдаланатын «Индия симфониясы» ең танымал болса керек.

Өмірбаян

Шавес креол отбасысының жетінші баласы ретінде, Мехико қаласындағы Попотала маңындағы Такуба даңғылында дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі, Агуаскальентес штатының бұрынғы губернаторы Хосе Мария Чавес Алонсо, 1864 жылғы сәуірде француз армиясы тарапынан жазаланды. Оның әкесі, Аугустин Чавес, Карлос үш жасқа толғанда қайтыс болды және ол АҚШ-та өндіріліп, қолданылған егіншілік құрал ойлап тапты. Карлос алғашқы фортепиано сабақтарын ағасы Мануэльден алды, кейін Асунсьон Парра, Мануэль Понсе және Педро Луис Озагон фортепианоға, ал Хуан Фуэнтес гармонияға үйретті. Оның отбасы жиі Tlaxcala, Michoacán, Guanajuato, Oaxaca және мексикалық аборигендердің мәдени әсері күшті болған басқа да жерлерге демалысқа шығарды. 1916 жылы Чавес достарымен бірге "Гладиос" атты мәдени журнал шығарды, бұл оның 1924 жылы "Эль Универсал" (Мексико) газетіне жұмысқа орналасуына әкелді. Келесі 36 жыл ішінде ол осы газетке 500-ден астам мақала жазды. Мексика революциясынан кейін және демократиялық сайланған президент Альваро Обрегон билікке келгеннен кейін, Чавес ацтек тақырыбындағы балеттермен мексикалық ұлттық музыкасының алғашқы өкілдерінің бірі болды. 1922 жылдың қыркүйегінде Чавес Отилиа Ортизге үйленді және 1922 жылдың қазанынан 1923 жылдың сәуіріне дейін Еуропаға бал айына барды, Венада екі апта, Берлинде бес ай және Парижде сегіз-он күн өткізді. Соңғы сапарында ол Поль Дюкаспен кездесті. Кейін, 1923 жылдың желтоқсанында Чавес алғаш рет АҚШ-қа сапар шекті және 1924 жылдың наурыз айында отанына оралды. 1926 жылдың қыркүйегінде Чавес қайтадан Нью-Йоркке барып, 1928 жылдың маусымына дейін сол жерде тұрды. Мексикаға оралғаннан кейін, Чавес Orquesta Sinfónica Mexicana (Мексика симфониялық оркестрі) директоры болды, кейін Orquesta Sinfónica de México (Мексиканың симфониялық оркестрі) деп аталды; музыканттардың кәсіби одағы құрған елдің алғашқы тұрақты оркестрі. Ол оркестрді Мексиканың ауылдық аймақтарына гастрольдік сапарға шығаруға белсенді түрде атсалысты. 1928 жылдың желтоқсанында Чавес Мексиканың Ұлттық музыка консерваториясының директоры болып тағайындалды және осы лауазымда бес жыл (1933 жылдың наурызына дейін, содан кейін 1934 жылдың сегіз айында) қызмет етті. Осы қызметте Чавес үш зерттеу жобасын бастады, екеуі абориген музыкасын және оның әдебиетін жинаумен және каталогтаумен айналысты, ал үшіншісі ескі және жаңа гаммалардың қолданылуын зерттеуге бағытталған. 1937 жылы Чавес "Жаңа музыкаға қарай" атты кітап жариялады, бұл композитордың электронды музыка туралы сөз қозғаған алғашқы кітаптарының бірі. 1938 жылы оркестрдің тұрақты дирижері Артуро Тосканини болмаған кезде ол NBC симфониялық оркестрімен бірқатар концерттер өткізді. 1940 жылы Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында концерттер ұйымдастырды, ал 1945 жылға қарай Чавес мексикалық композиторлар мен дирижерлердің ең ірісі санала бастады. 1947 жылдың қаңтарынан 1952 жылға дейін Чавес Ұлттық көркемөнер институтының бас директоры болып қызмет етті. Оның қызметінің бірінші жылында ол Ұлттық симфониялық оркестрін құрды, ол ескі OSM-ді Мексиканың жетекші оркестрі ретінде ығыстырып, ескі ансамбльдің тарауына әкелді. Осы кезеңде Чавес үздіксіз халықаралық гастрольдік кестесін сақтап келді. 1953 жылдың мамырында Чавес Нью-Йорк қаласындағы Музыка және драма орталығының директоры Линкольн Кирштейннен Боккаччоның әңгімесіне негізделген, Честер Каллманның либреттосына жазылған үш актілі опера жазу туралы тапсырыс алды, ол "Тоскандық ойыншылар" деп аталады. 1954 жылдың тамызында аяқталуы тиіс болған опера 1955 жылдың сәуіріне кейінге шегерілді, бірақ тек 1956 жылы аяқталды, сол кезде атауы екі рет өзгертілді, алдымен Панфило мен Лореттаға, содан кейін El amor propiciado. Сити-центр алғашқы қойылымға құқығынан бас тартты, ол 1957 жылдың 9 мамырында Нью-Йорктегі Колумбия университетінің Брендер Мэтьюс театрында Говард Шанет жетекшілігімен Панфило мен Лоретта деген атпен қойылды. Сахналық режиссері Билл Батлер, сахналық дизайны Герберт Сенн мен Хелен Понд, костюмдері Сильвия Уинтл болды. Басты рөлдерді Сильвия Сталлман, Фрэнк Порретта, Крейг Тимберлейк, Мэри МакМюррей, Майкл Кермоян және Томас Стюарт орындады. Опера екі рет қайта жазылып, 1968 және 1973 жылдары Мексика қаласында және Калифорниядағы Аптоста Лос визитэнтес (Қонақтар) деп қайта аталды. 1958 жылдан 1959 жылға дейін Гарвард университетінде Чарльз Элиот Нортон профессоры болды, ал ол оқыған лекциялары "Музыкалық ой" атты кітап ретінде жарияланды. 1970 жылдан 1973 жылға дейін Чавес Кабрильо қазіргі заманғы музыка фестивалінің музыкалық директоры болып қызмет етті. Оның оркестрлік композициясы Discovery (1969) бұрын фестивальдің тапсырысымен жазылған және алғаш рет сол жерде орындалды. Денсаулығының нашарлауы және қаржылық қиындықтар Чавесті Мексика қаласының Ломас-де-Чапультепек ауданындағы үйін сатуға және қызы Анитамен бірге Мексика астанасының шетіндегі Койоаканға көшуге мәжбүр етті, ол 1978 жылдың 2 тамызында қайтыс болды. Чавестің қолжазбалары мен құжаттары Нью-Йорктегі қоғамдық кітапхананың өнер орындары бөліміндегі Музыка бөлімінде және Мексика қаласындағы Ұлттық мұражайда сақталады.

The seventh child of a criollo family, Chávez was born on Tacuba Avenue in Mexico City, near the suburb of Popotla. His paternal grandfather, José María Chávez Alonso, a former governor of the state of Aguascalientes, had been executed by the French Army in April 1864. His father, Augustín Chávez, who died when Carlos was barely three years old, invented a plough that was produced and used in the United States. Carlos had his first piano lessons from his brother Manuel, and later on he was taught piano by Asunción Parra, Manuel Ponce, and Pedro Luis Ozagón, and harmony by Juan Fuentes. His family often holidayed in Tlaxcala, Michoacán, Guanajuato, Oaxaca, and other places where the cultural influence of the Mexican indigenous peoples was still very strong. In 1916, Chávez and friends started a cultural journal, Gladios, and this led to his joining the staff of the Mexico City newspaper [[El Universal (Mexico City) in 1924. In the succeeding 36 years he was to write over 500 items for this paper. After the Mexican Revolution and the installation of a democratically elected president, Álvaro Obregón, Chávez became one of the first exponents of Mexican nationalist music with ballets on Aztec themes. In September 1922, Chávez married Otilia Ortiz and they went on honeymoon to Europe, from October 1922 until April 1923, spending two weeks in Vienna, five months in Berlin, and eight or ten days in Paris. During the latter visit he met Paul Dukas. Some months later, in December 1923, Chávez visited the United States for the first time, returning in March 1924. Chávez again went to New York City in September 1926 and stayed there until June 1928. Upon his return to Mexico, Chávez became director of the Orquesta Sinfónica Mexicana (Mexican Symphonic Orchestra), later renamed Orquesta Sinfónica de México (Mexico's Symphonic Orchestra); the country's first permanent orchestra, started by a musicians' labor union. Chávez was instrumental in taking the orchestra on tour through Mexico's rural areas. In December 1928, Chávez was appointed director of Mexico's National Conservatory of Music—a position he held for a total of five years (until March 1933, and again for eight months in 1934). In that capacity, Chávez spearheaded three lang es, two concerned with collecting and cataloguing indigenous music and its literature, and the third to study the uses of old and new scales. In 1937, Chávez published a book, Toward a New Music, which is one of the first books in which a composer speaks about electronic music. In 1938, he conducted a series of concerts with the NBC Symphony Orchestra, during a period of absence by the orchestra's regular conductor, Arturo Toscanini. In 1940 he produced concerts at New York's Museum of Modern Art, and by 1945, Chávez had come to be regarded as the foremost Mexican composer and conductor. From January 1947 until 1952, Chávez served as director general of the National Institute of Fine Arts. In his first year, he formed the National Symphony Orchestra, which supplanted the older OSM as Mexico's premier orchestra and led to the disbanding of the older ensemble. Throughout all this time, Chávez maintained a busy international touring schedule. In May 1953 he was commissioned by Lincoln Kirstein, director of the New York City center of Music and Drama, for a three act opera to a libretto by Chester Kallman based on a story by Boccaccio, to be titled The Tuscan Players. Intended to be finished in August 1954, it was first postponed to April 1955, but only finally completed in 1956, by which time the title had been changed twice, first to Pánfilo and Lauretta, then to El amor propiciado. The City Center waived its rights to the first performance, which was given under the title Panfilo and Lauretta in the Brander Matthews Theatre at Columbia University in New York on 9 May 1957, under the baton of Howard Shanet. Stage direction was by Bill Butler, scenic design by Herbert Senn and Helen Pond, and costumes by Sylvia Wintle. The principal singers were Sylvia Stahlman, Frank Porretta, Craig Timberlake, Mary McMurray, Michael Kermoyan, and Thomas Stewart. The opera would be revised twice more and the title changed again to Los visitantes (The Visitors), for productions in 1968 and 1973, in Mexico City and Aptos, California, respectively. From 1958 to 1959 he was the Charles Eliot Norton professor at Harvard University, and the public lectures he gave there were published as a book, Musical Thought. From 1970 to 1973, Chávez served as the music director of the Cabrillo Festival of Contemporary Music. His orchestral composition Discovery (1969) had previously been commission by the Festival and was first performed there. Failing health and financial setbacks forced Chávez to sell his house in the Lomas de Chapultepec neighborhood of Mexico City and move in with his daughter Anita in Coyoacán, in the fringes of the Mexican capital, where he died quietly on 2 August 1978. Chávez's manuscripts and papers are housed in the Music Division of the New York Public Library for the Performing Arts and in the National Archive of Mexico, in Mexico City.

Музыкалық стиль

Чавестің музыкасы нақты стильдік кезеңдерге жатпайды, керісінше элементтерді үздіксіз синтез процесінде жинақтайды. 1921 жылға дейінгі шығармалары, негізінен фортепианолық композициялардан тұрады және Роберт Шуманның ықпалымен Романтикалық сипатқа ие. 1921 жылы ацтектер тақырыбындағы «El fuego nuevo» (Жаңа от) балетімен ұлтшылдық бағыттар басталып, 1925 жылы «Los cuatro soles» (Төрт күн) балеті жарық көрді. Нью-Йоркте (1924-1928) болған кезінде Чавес сол кездегі сәнді абстрактты және ғылыми-жақын музыкаға қызығушылық танытты, бұл 1923-1934 жылдар аралығында жазылған көптеген шығармаларының атауларында көрініс тапты: фортепианоға арналған «Polígonos» (Полигондар, 1923), дауыс пен фортепианоға арналған «Exágonos» (Гексагондар, 1924), фортепианоға арналған «36» (1925), тоғыз аспапқа арналған «Energía» (Энергия, 1925), скрипка мен фортепианоға арналған «Espiral» (Спираль, 1934) және аяқталмаған оркестрлік партитура «Pirámides» (Пирамидалар). Бұл кезеңнің шыңы – «H. P.» (яғни, Horse Power) балеті, испан тілінде «Caballos de vapor» (1926–31) деп те аталады. «H. P.» – кең көлемді, тығыз атмосфералы, динамикалық және өміршеңдігімен ерекшеленетін түрлі-түсті оркестрлік шығарма, Стравинскийдің ықпалын көрсетеді, сонымен қатар сандунга, танго, хуапанго және фокстрот сияқты халықтық билер арқылы фольклорлық және халықтық элементтерге оралады. Мұндай ұлтшылдық көзқарастар 1930 жылдарға дейін сақталды, әсіресе Екінші симфонияда (1935–36 жылдардағы «Sinfonía índia», Чавестің шығармаларының арасында нақты американдық мотивтерді пайдаланған сирек туындыларының бірі), бірақ кейінірек жазылған шығармаларында сирек кездеседі. Диего Ривера 1932 жылы Филадельфиядағы балеттің премьерасы үшін декорациялар мен костюмдерді жасады. Бұл ерте кезеңде скрипка мен фортепианоға арналған Сонатина (1924) жазылса да, Чавес тек 1930 жылдары өзінің жетілу кезеңіндегі басты музыкалық қызығушылықтарының біріне – санат, квартет, симфония және концерттің дәстүрлі жанрларына қайта оралды. Ол алты симфония жазды. Біріншісі, «Sinfonía de Antígona» (1933) деп аталады, ол Жан Коктоның «Антигона» трагедиясының адаптациясы үшін жазылған музыкадан қайта жұмыс жасалды. Онда Чавес модальді полифонияны, төртінші және бесінші интервалдарға негізделген гармонияларды және желді аспаптарды басым пайдалану арқылы архаикалық атмосфера құруға тырысты. 1958–59 жылдардағы «Нортон лекцияларының» төртіншісінде «Музыкадағы қайталау» деп аталатын лекциясында ол 1920 жылдардан бері көптеген шығармаларында байқалатын композициялық тәсілді сипаттады, онда «қайталау мен өзгерту идеясы тұрақты жаңару, нағыз туындылық түсінігімен алмастырылуы мүмкін: ешқашан бастапқы нүктесіне оралмайтын ағын; спираль сияқты мәңгілік дамудағы ағын». Осы әдістің ерте мысалы – «Soli I» (1933), композитордың өзі бұл принципке сәйкес жазылғанын мойындаған алғашқы шығарма. Алайда, ол тек фортепианоға арналған «Invención I» (1958) шығармасынан бастап, содан кейін 1960 және 1970 жылдардағы көптеген аспаптық шығармаларында тұрақты түрде қолданылды: скрипкалық триоға арналған «Invención II» (1965), гарпаға арналған «Invención III» (1967), желдік квинтетке арналған «Soli II» (1961), фагот, труба, альт, литавра және оркестрге арналған «Soli III» (1969), мыс триосына арналған «Soli IV» (1966), фортепианоға арналған «Cinco Caprichos» (1975) және оркестрлік жұмыстардың соңғы бөлігі «Resonancias» (1964), «Elatio» (1967), «Discovery» (1969), «Clio» (1969) және «Initium» (1970–72).

Chávez's music does not fall into clear stylistic periods, but rather cumulates elements in a process of continual synthesis. The juvenilia, up to 1921 and consisting primarily of piano compositions, is essentially Romantic, with Robert Schumann as the main influence. A period of nationalistic leanings was initiated in 1921 with the Aztec themed ballet El fuego nuevo (The New Fire), followed by a second ballet, Los cuatro soles (The Four Suns), in 1925. During his time in New York City between 1924 and 1928, Chávez acquired a taste for the then fashionable abstract and quasi scientific music, as is reflected in the titles of many of his compositions written between 1923 and 1934: Polígonos for piano (Polygons, 1923), Exágonos for voice and piano (Hexagons, 1924), 36 for piano (1925), Energía for nine instruments (Energy, 1925), Espiral for violin and piano (Spiral, 1934), and an unfinished orchestral score titled Pirámides (Pyramids). The culmination of this period was the ballet H. P. (i. e., Horse Power), also known by the Spanish title Caballos de vapor (1926–31). H. P. is a colorfully orchestrated score of ample dimensions and dense, compact atmosphere, notable for its dynamism and vitality, revealing the influence of Stravinsky and at the same time returning to folkloric and popular elements, with dances such as the sandunga, tango, huapango, and foxtrot. Such nationalisms would appear through the 1930s, notably in the Second Symphony (the Sinfonía índia of 1935–36, one of the few works by Chávez to quote actual Native American themes), but only sporadically in later compositions. Diego Rivera designed the sets and costumes for the ballet's premiere in Philadelphia in 1932. Although this early period saw the creation of the Sonatina for violin and piano (1924), it was only in the 1930s that Chávez returned to another of the main musical interests of his maturity, prefigured in the juvenilia: the traditional genres of the sonata, quartet, symphony, and concerto. He composed six numbered symphonies. The first, titled Sinfonía de Antígona (1933), was reworked from incidental music for Jean Cocteau's Antigone, an adaptation of Sophocles' tragedy. In it, Chávez sought to create an archaic ambiance through the use of modal polyphony, harmonies built on fourths and fifths, and a predominant use of wind instruments. In the fourth of his Norton lectures of 1958–59, titled "Repetition in Music", he described a mode of composition already observable in many of his compositions since the 1920s, in which "The idea of repetition and variation can be replaced by the notion of constant rebirth, of true derivation: a stream that never comes back to its source; a stream in eternal development, like a spiral " A notable early example of this method is Soli I (1933), the first work acknowledged by the composer to have been consciously organized according to this principle. It only became a regular feature, however, beginning with Invención I for piano (1958), and subsequently in most of his instrumental compositions of the 1960s and 1970s: Invención II for string trio (1965), Invención III for harp (1967), Soli II for wind quintet (1961), Soli III for bassoon, trumpet, viola, timpani, and orchestra (1969), Soli IV for brass trio (1966), Cinco Caprichos for piano (1975), and the late orchestral works Resonancias (1964), Elatio (1967), Discovery (1969), Clio (1969), and Initium (1970–72).

Жазбалар

Шавес өзінің және басқа композиторлардың музыкасын дирижерлік етіп, көптеген жазбалар жасады. Ең алғашқы жазбалардың бірі 1930-шы жылдары RCA Victor үшін жасалды, онда Шавестің «Antígona» симфониясы және «India» симфониясы, сондай-ақ Дитерих Букстехудедің E минорындағы Chaconne оркестрі жазылған: 4 диск 78 айналымдық жиынтық, Victor Red Seal M 503. Оның ең танымал жазбалары – Everest Records компаниясының «India» симфониясы, «Antígona» симфониясы және «Romántica» симфониясын орындауы. Альбом 1959 жылы Everest Records компаниясы LP SDBR 3029 форматында шығарды, ал 1996 жылы Everest компаниясы EVC 9041 ретінде CD форматында қайта шығарды, сондай-ақ кейде Philips Records компаниясы да шығарды. 1963 жылы Шавес Вена мемлекеттік операсының оркестрімен бірге пианист Юджин Листпен Westminster Records үшін екі жазба жасады: өзінің фортепиано мен оркестрге арналған концерті (Westminster WST 17030, 1976 жылы Westminster Gold WGS 8324 ретінде қайта шығарылды) және Эдвард Макдауэллдің екі фортепиано концертінің бірі (ABC Westminster Gold WGS 8156). 1950-ші жылдары ол АҚШ-тың Decca Records компаниясында екі жазба шығарды, онда Orquesta Sinfónica de México оркестрін басқарды. 1951 жылы 10 дюймдік моно LP шығарылды (Decca Gold Label DL 7512, 1978 жылы Varèse Sarabande 12 дюймдік LP-нің 2-ші жағында қайта шығарылды), онда «La hija de Cólquide» сюитасы бар (алғаш рет 1947 жылы мексикалық Anfión лейблі үшін жазылған және 3 диск 78 айналымдық Anfión AM 4 ретінде шығарылған), ал 1956 жылы Decca «Мексика музыкасы» антологиясын шығарды, онда ол өзінің үш туындысын, сондай-ақ Хосе Пабло Монкайоның «Huapango» туындысын дирижерлік етті (Decca Gold Label LP, DL9527). Ол Columbia Records үшін де жазбалар жасады, олар 78 айналымдық дискілерде және LP форматында шығарылды (Columbia 4 диск 78 айналымдық M 414 жинағы, 1949 жылы Columbia 10 дюймдік LP форматында қайта шығарылды, Columbia ML 2080 және мексикалық Columbia DCL 98, Columbia 12 дюймдік LP форматында қайта шығарылды, LL 1015; CBS Masterworks 3 LP жинағы 32 31 0001 (моно) / 32 31 002 (стерео); CBC Masterworks LP 32 11 0064; Columbia LP M32685; Odyssey LP Y 31534). 1961 жылы ол Сергей Прокофьевтің «Петр мен қасқыр» туындысын Мексика симфониялық оркестрімен және Карлос Пелишердің оқуымен жазды, ол мексикалық Columbia MC 1360 форматында шығарылды.

Chávez made more than a handful of recordings, conducting his own music as well as that of other composers. One of the earliest was made in the 1930s for RCA Victor, containing Chávez's Sinfonía de Antígona and Sinfonía india, together with his orchestration of Dieterich Buxtehude's Chaconne in E minor: 4 disc 78 rpm set, Victor Red Seal M 503. The best known of his discs was the Everest Records stereophonic recording of his Sinfonía india, Sinfonía de Antígona, and Sinfonía romántica, in which Chávez conducted the Stadium Symphony Orchestra, the name given to the New York Philharmonic for its summer performances in the Lewisohn Stadium. The album was originally issued in 1959 by Everest Records on LP SDBR 3029, and was reissued on CD in 1996 by Everest as EVC 9041, as well as at some point by Philips Records. In 1963 Chávez conducted the Vienna State Opera Orchestra in two recordings with pianist Eugene List for Westminster Records, both released on LP: one of his own Concerto for Piano and Orchestra (Westminster WST 17030, reissued in 1976 as Westminster Gold WGS 8324) and one of the two piano concertos by Edward MacDowell (ABC Westminster Gold WGS 8156). In the 1950s he released two recordings on US Decca Records, on which he conducted the Orquesta Sinfónica de México. In 1951 a 10 inch mono LP was issued (Decca Gold Label DL 7512, reissued 1978 by Varèse Sarabande on side 2 of 12 inch LP ), containing his Suite from La hija de Cólquide (originally recorded in 1947 for the Mexican label Anfión and issued as a 3 disc 78 rpm set Anfión AM 4), and in 1956 Decca released an anthology, Music of Mexico, on which he conducted three of his own works, plus José Pablo Moncayo's Huapango (Decca Gold Label LP, DL9527). He also made some recordings for Columbia Records which were issued on 78 rpm discs and on LP (Columbia 4 disc 78 rpm set M 414, reissued 1949 on Columbia 10 inch LP, Columbia ML 2080 and Mexican Columbia DCL 98, reissued on Columbia 12 inch LP, LL 1015; CBS Masterworks 3 LP set 32 31 0001 (mono)/ 32 31 002 (stereo); CBC Masterworks LP 32 11 0064; Columbia LP M32685; Odyssey LP Y 31534). In 1961 he recorded Sergei Prokofiev's Peter and the Wolf, with the Orquesta Sinfónica de México and Carlos Pellicer, narrator, released on Mexican Columbia MC 1360.