Кіріспе
16-17 ғасырдағы ағылшын ақыны, драматургі және сатиригі, 19 ғасыр драматургі. Джон Марстон (7 қазан 1576 жылы крещение алған – 25 маусым 1634 жылы қайтыс болған) – Елизавета дәуірінің соңы мен Якоб дәуірінің басындағы ағылшын драматургі, ақыны және сатиригі. Оның жазушылық өмірі он жылға ғана созылды. Оның еңбектері энергиялық және көбінесе түсініксіз стилімен, поэзияда ерекше Якоб стилін қалыптастыруға қосқан үлесімен және ерекше лексикасымен есте қалады.
the 19th century dramatist
John Marston (baptised 7 October 1576 – 25 June 1634) was an English playwright, poet and satirist during the late Elizabethan and early Jacobean periods. His career as a writer lasted only a decade. His work is remembered for its energetic and often obscure style, its contributions to the development of a distinctively Jacobean style in poetry, and its idiosyncratic vocabulary.
Өмір
Марстон Джон мен Мария Марстонның (туған қызы Гуарси) ұлы болып дүниеге келді және 7 қазан 1576 жылы Оксфордширдегі Уордингтон қаласында крещениеден өтті. Оның әкесі Лондонға барып, кейін Ковентридің кеңесшісі, соңында қала басқарушысы болды. Джон Марстон 1592 жылы Оксфордтың Брассеноз колледжіне түсіп, 1594 жылы бакалавр дәрежесін алды. 1595 жылы ол Лондонға келді, үш жыл бұрын мүшелікке қабылданған Орталық Храмда тұрды. Ол поэзия мен пьеса жазуға құштар болды, бірақ 1599 жылғы әкесінің өсиеті оның мұндай әуесқойлықтан бас тартатынын күтті. Ол 1605 жылы король Джеймстің капелландарының бірі, пастор Уильям Уилкстің қызы Мэри Уилкске үйленді.
Ерте мансап
Марстонның әдебиеттегі қысқа мансабы сол кездегі сәнді жанрлар – эротикалық эпиллион мен сатираға бет бұрудан басталды. 1598 жылы ол «Пигмалион бейнесінің метаморфозы және белгілі бір сатиралар» атты поэзия кітабын жариялады. Осы жылы ол «Вильянияның жазасы» атты тағы бір сатиралық кітап шығарды. (Марстон осы сатираларды «W. Кинсейдер» псевдонімімен шығарды.) Осы кітаптардағы сатира сол онжылдықтағы сатириктерге қарағанда одан да қатал және адамға деген жеккөру сезіміне толы. Марстонның стилі кейбір жерлерде түсініксіздікке дейін бұрылып кеткен: ол сатираның қатал және түсініксіз болуы керек деп сенді, мүмкін, өйткені ол (сол кездегі көптеген жазушылар сияқты) «сатира» термині грек «сатир ойындарынан» шыққан деп ойлады. Марстон Джозеф Холлдың ағылшын тіліндегі алғашқы сатирик екендігі туралы мәлімдемесіне ашуланғандай көрінеді; Холл кем дегенде бір сатирада тікелей сынға ілігеді. Кейбіреулер Уильям Шекспирдің Терсит және Яго тұлғалары, сондай-ақ Король Лирдің естен шығып сөйлейтін сөздері «Вильянияның жазасынан» әсерленгенін айтады. Алайда Марстон әдеби сахнаға стихиялық сатира цензурамен тексеруге алынған кезде келді. Кентербери архиепискобы Джон Уитгифт және Лондон епископы Ричард Банкрофт «Вильянияның жазасын» тыйым салып, оны 1599 жылдың 4 маусымында басқа сатириктердің еңбектерінің көшірмелерімен бірге жаздырып өртеді.
Хенслоумен бірге драматургия
1599 жылдың қыркүйегінде Джон Марстон Филипп Хенслоу үшін драматург ретінде жұмыс істей бастады. О. Дж. Кэмпбеллдің зерттеулерінен кейін, Марстонның 1599 жылғы епископтардың тыйымына жауап ретінде театрға жүзі бұрғаны жиі айтылады; бірақ, соңғы кездегі ғалымдар тыйымның аса қатаң орындалмағанын және болашақ сатириктерді қорқытпаған болуы мүмкін екенін көрсетіп отыр. Дегенмен, Марстон сахнаға өте лайықты болды – Хенслоудың ашық сахнасына емес, "жеке" театрларға, онда жігіттер қаланың әйгілі адамы мен сот үйінің жас мүшелері үшін әзіл-қалжыңға толы драмаларды қойды. Әдетте, нақты дәлелдері болмаса да, "Histriomastix" оның алғашқы пьесасы саналады; шамамен 1599 жылы Пауылдың балалары немесе Орта ғибадатхананың студенттері қойған бұл пьеса, 1599 мен 1602 жылдар аралығында болған Марстон, Джонсон және Деккер арасындағы әдеби даудың, "Театрлар соғысының" бастауы болған секілді. 1600 шамасында Марстон "Джек Драмның көңіл көтеруі" және "Антонио мен Мелида" пьесаларын жазды, ал 1601 жылы "Антонионың кек алуы" пьесасын жазды, ол соңғы пьесаның жалғасы болды; осы үш пьеса да Пауылдың труппасымен қойылды. 1601 жылы ол Роберт Честердің "Махаббаттың құрбаны" поэмасына өлеңдер үлестірді. Хенслоу үшін ол Деккер, Дей және Хогтонмен бірлесіп "Lust's Dominion" пьесасын жазған болуы мүмкін.
Джонсонмен араздық
1601 жылға қарай ол Лондонның әдеби ортасында, әсіресе, Бен Джонсонның өзімен тең жауы ретінде жақсы танымал болды. Драммондқа Марстонның оны жыныстық тәртіпсіздікте айыптағанын хабарлаған Джонсон, Марстонды «Әркімнің мінезінен шыққан» пьесасындағы Клов, «Поэтастер» пьесасындағы Криспинус және «Синтияның тойы» пьесасындағы Гедон рөлінде сатиралық бейнеледі. Джонсон Марстонды жалған ақын, өзгелердің еңбектерін ұрлаған, ал өзінің туындылары ерекше, жағымсыз неологизмдермен және беймәлім сөздермен ерекшеленетін, мақтанқор, бейжай жазушы деп сынады. Өз кезегінде, Марстон Джонсонды «Джек Драмның көңіл көтеруі» пьесасындағы өзімшіл, мақтанқор сыншы Брэбант Сениор және «Қандай болса да» пьесасындағы қызғанышпен қараушы, адамнан безген драматург және сатирик Лампато Дориа ретінде сатиралық бейнелеген болуы мүмкін. 1601 және 1602 жылдары Кембридж қаласындағы Сент-Джон колледжінде қойылған «Парнасқа оралу» (II) сатирикалық пьесасы Марстонды өзінің жазуларымен «дүниеге қарсы зәр шашатын» ақын ретінде сипаттады. Егер Джонсонға сенер болса, олардың арасындағы антагонизм әдебиеттен асып түскен. Ол Марстонды ұрып, оның тапаншасын тартып алғанын айтты. Дегенмен, екі драматург «соғыс» деп аталатын оқиғадан кейін көп ұзамай татуласты; Марстон 1605 жылы Джонсонның «Сейан» пьесасына алғысөз жазып, «Қайғылы» туындысын Джонсонға арнады. Бірақ 1607 жылы ол Джонсонды тым педантты болғандықтан, аудиторияның немесе эстетикалық қажеттіліктердің талаптарын ескермейтіндігі үшін сынады.
Қара монахтар
Осы шиеленістерден тыс, Марстонның мансабы өркендеуді жалғастырды. 1603 жылы ол «Блэкфриарс балалары» компаниясының акционері болды, ол кезде жеке сатираның, зорлық-зомбылықтың және сахнадағы әдепсіздіктің рұқсат етілген шектерін үнемі кеңейтуімен танымал болды. Ол компаниямен екі пьеса жазды және қойды. Біріншісі – 1603 жылғы «Қайғылы» (The Malcontent); бұл сатирикалық трагедия – Марстонның ең танымал пьесасы. Бұл шығарма бастапқыда «Блэкфриарс балалары» үшін жазылған, кейіннен «Глоб» театрындағы «Корольдердің адамдары» (әлде ұрланған) оны қабылдап, Джон Вебстер және (мүмкін) Марстонның өзі қосымшалар енгізді. Марстонның «Блэкфрайр балалары» үшін жазған екінші пьесасы – 1604–05 жылдардағы «Голландиялық куртизан», нәпсіқұмарлық пен екіжүзділікке арналған сатира. 1605 жылы Джордж Чапман мен Бен Джонсонмен бірге «Иствард Хо» пьесасы бойынша жұмыс істеді, ол – танымал талғамдар мен Вирджиниядағы байлық туралы бос қиялдарды сатиралайтын туынды. Чапман мен Джонсон шотландтарды ренжіткен бірнеше сөздері үшін тұтқындалды, бірақ Марстон түрмеден қашып құтылды. Тұтқындаудың нақты себебі мен қысқа мерзімге қамауға алудың мән-жайлары белгісіз; ақырында айыптар алынып тасталды. 1606 жылы Марстон король Джеймсті ренжітіп, кейін оны жұбатқан сияқты. Біріншісі, «Паразитастер», немесе «Фавон» пьесасында ол корольді тікелей сатиралады. Алайда сол жылдың жазында ол Дания королінің сапары үшін «Голландтық куртизан» қойылымын қойып, корольге қолмен табыс етілген король Джеймстің латын тіліндегі өлеңін оқыды. Соңында, 1607 жылы ол Хантингдон графы үшін «Ашбидегі ойын-сауық» атты маска жазды. Осы кезде ол драмалық мансабын тоқтатып, «Блэкфриарс» компаниясындағы үлесін сатты. Оның әдеби сахнадан кетуі патшаны ренжіткен, қазір жоғалған басқа пьесасының салдарынан болған болуы мүмкін. Француз елшісі корольге Шапманның «Блэкфриарс» театрында қойылған пьесаларында француз әкімшілігіне деген құрметсіздік туралы шағымданды. Ол өз сөзін нығайта отырып, тағы бір пьесада Джеймстің мас күйде бейнеленгенін айтты. Ашуға мініп, Джеймс «Блэкфриарс» театрындағы қойылымдарды тоқтатып, Марстонды түрмеге қамауға бұйырды. Бұл оның сол пьесаның авторы болғанын көрсетеді.
Кейінгі өмірі
Әдеби мансабы аяқталғаннан кейін ол қайын атасының үйіне көшіп, философияны оқуға кірісті. 1609 жылы Оксфордтағы Бодлеан кітапханасында оқырман болып жұмыс істеді, 24 қыркүйекте диакн, ал 24 желтоқсанда дін қызметкері болып тағайындалды. Замандас авторлар Марстонның мансабын өзгерткеніне қызығып немесе таң қалды, олардың көптегені бұл өзгерістің күрт болғанын айтты. 1616 жылдың қазан айында Марстонға Хэмпширдегі Крайстчерчтің пасторлық қызметі берілді. Ол 1634 жылдың 24 маусымында 57 жасында Лондонда қайтыс болды және Орта ғибадатхана шіркеуіне жерленді. Сол кездегі қабірлер көбінесе "Memoriae Sacrum" ("Жадыға қасиетті") деген стандартты сөздермен басталып, қабірде жатқан адамның аты-жөні мен жетістіктері жазылатын, тіпті мұндай сөздер мақтанға ұласып, христиандық қарапайымдыққа қайшы келсе де. Энтони Вудтың сөзіне сүйенсек, Джон Марстонның қабір тасында "Oblivioni Sacrum" ("Ұмытылуға қасиетті") деген жазу болған, оны Марстонның өзі жазған болуы мүмкін. Ал Джошуа Скоделдің пікірінше, бұл қысқа "эпитафия дәстүрді жаңаша бұрып, өзін-өзі төмендете де, тапқырлықпен айтылған".
Қабылдау және сын
Марстонның беделі, Ренессанс дәуірінің көптеген ұсақ драматургтері сияқты, кең ауқымда өзгерді. «Қиналыс» және «Голландиялық куртизанка» пьесалары, Қайта жаңғырту кезеңіне дейін өзгертілген түрде сахнада тұрды. Соңғысының қосалқы сюжеті Комонвелл кезінде дүрмекке айналдырылған; ал Стюарттардың қайта жаңғыртуынан кейін Афра Бен немесе Томас Бетертон негізгі сюжетті «Кешірім» немесе «Ньюгеттегі үйлену» үшін жаңартты, бірақ бұл бейімделу пьесаны көбірек сезімтал және моральдық жағынан азырақ күрделі етеді. Жерард Лангбейн ағылшын драмалық ақындарына шолу жасағанда Марстонды мақтап, бірақ беткей бағалайды. Қайта жаңғыртудан кейін Марстонның туындылары, көбінесе әдеби тарихтың ерекшелігіне дейін төмендетілді. Антонионың «Кешірімі» Гамлетке және ақындар соғысындағы Марстонның рөліне ұқсастығы, оның пьесаларына ғылыми назар аударуға мүмкіндік берді, бірақ олар қойылған жоқ және тіпті кеңінен оқылған жоқ. Томас Вартон Марстонның сатираларын епископ Холлдың сатираларынан жоғары бағалады; бірақ келесі ғасырда Генри Халлам бұл бағалауды өзгертті. Уильям Гиффорд, он сегізінші ғасырдың Джонсонның ең жақын оқырманы болса керек, Марстонды «өз заманының ең ұстамсыз, лас және адал жазушысы» деп атады. Ағылшын әдебиетіндегі романтизм қозғалысы Марстонның беделін жаңартты, бірақ біркелкі емес. Лекцияларында Уильям Хазлитт Марстонның сатирадағы генийін мақтады; алайда, романтиктер мен олардың ізбасарлары Марстонның ең жақсы туындыларын дәуірдің ұлы жетістіктерінің қатарына қосуға дайын болғанмен, оның тұрақсыздығын білді, кейінгі ұрпақта Свинберн оны «теңсіз және ретсіз иелік» деп атады. Бірақ, жиырмасыншы ғасырда бірнеше сыншылар Марстонды өзі жасаған әлемді толық бақылайтын жазушы деп санауға дайын болды. Т. С. Элиот осы «ретсіз иеліктің» Марстон әлемінің бір бөлігі екенін көрді және «кейіпкерлер мен олардың іс-қимылдарынан гөрі нақтырақ, артында бірдеңе бар деген сезімді беру арқылы, Марстон өзін гений жазушылардың қатарына қосады» деді. Марстонның трагикалық стилі Сенекалық және оның кейіпкерлері, Элиоттың мойындауы бойынша, «жансыз» көрінсе де, олар «теориялық мағыналарын» жеткізу үшін типтер ретінде қолданылады. Элиот әсіресе Софонисбаға құштарлық танытты және Марстонның пьесалары, олардың сырттай стильделген кейіпкерлері мен әлемді ащы бейнелеуі, онда жақсылық пен ар-ұяқ тек «қауіпті қызғанышты» (Софонисба; 1-ші акт, 1-ші көрініс, 45-жол) тудырады, шын мәнінде «кейіпкерлер өздері әдейі қатысатын өрнектің артындағы өрнекті» жандандырады, біз өзіміздің өмірімізде тек сирек назарсыздану мен ажырату сәттерінде ғана сезінетін өрнек.