Кіріспе
Армения провинциясы б.д. 189 жылдан - 387 ж.ж. Арцах (, ) – б.д. 189 жылдан 387 жылға дейін Армения Корольдігінің оныншы провинциясы (наханг) болды. Ацилисин бейбіт шартынан кейін ол Сасанид империясының қарауындағы Кавказ Албаниясының бір бөлігіне айналды. 7-9 ғасырларда арабтардың билігіне көшті. 821 жылы Арменияның Хачен княздығы құрылды және шамамен 1000 жылы Арцах патшалығы жарияланды. Бұл 11-14 ғасырлардағы түркі шапқыншылығынан кейін өз тәуелсіздігін сақтап қалған соңғы ортағасырлық шығыс Армения патшалықтарының және княздықтарының бірі еді.
Artsakh (, ) was the tenth province (nahang) of the Kingdom of Armenia from c. 189 BC until 387 AD, when it was made part of Caucasian Albania, a subject principality of the Sasanian Empire, following the Peace of Acilisene. From the 7th to 9th centuries, it fell under Arab control. In 821, it formed the Armenian principality of Khachen and around the year 1000 was proclaimed the Kingdom of Artsakh, one of the last medieval eastern Armenian kingdoms and principalities to maintain its autonomy following the Turkic invasions of the 11th to 14th centuries.
Атауы
Урат патшаларының қалдырған клинопись жазуларында "Ардах/Адах", "Урдехе/Уртехини" және "Атахуни" деп аталатын жерлер туралы айтылады. Кейбір ғалымдар оларды Арцахпен байланыстырады. Арменияның ертедегі деректерінде бұл атау Арджах деп жазылған. Арцах атауына қатысты көптеген әртүрлі этимологиялық түсіндірмелер бар. Тағы бір ғалым Арцахтың "art" ("дала" деген мағынадағы армян сөзі) және "aght" (классикалық армян тілінде "қара" деген мағынадағы сөз) элементтерінен тұратынын ұсынды. Тарихшы Бабкен Харутюнян Арцахтың Уртхе және Орхистен ретінде кездесетін болжамды жазбаларына сүйене отырып, Арцахтағы бастапқы дауыстың бастапқыда "о" дыбысы болғанын (клинописьте "о" және "у" дыбыстары ажыратылмайды) болжайды, кейіннен ол Үнді-Еуропа тілдеріне тән болатын "а" дыбысына ауысқан. Осы болжамға сүйене отырып, тіл білімі маманы Лусин Маргарян бұл атаудың армян тіліндегі "vortʻ" (классикалық айтылуында "ortʻ", айыптау райында "ortʻs") сөзімен (жүзімдік) және Хурро-Урарт "ekhe/akh" жұрнағымен (жер атауларын білдіретін) байланысты екенін айтады. Бұл гипотеза бойынша, Арцах атауы *Ортысах түрінен пайда болған және оны "жүзімдіктер, жүзім бақшасы" деп түсіндіруге болады.
Many different proposed etymologies and interpretations of the name Artsakh exist. Another scholar proposed that Artsakh consists of the elements art ("field" in Armenian) and aght (a Classical Armenian word for "black"). Based on the putative attestations of Artsakh as Urtekhe and Orchistene, historian Babken Harutyunyan hypothesizes that the initial vowel in Artsakh was originally an "o" sound (the vowel sounds "o" and "u" are not distinguished in cuneiform) that later underwent a vowel shift to an "a" sound, which is typical of Indo European languages. On the basis of this assumption, linguist Lusine Margaryan proposes a connection with the Armenian word vortʻ (ortʻ in classical pronunciation, ortʻs in the accusative case), meaning grapevine, and the Hurro Urartian suffix ekhe/ akh (indicating placenames). According to this hypothesis, the name Artsakh developed from the unattested form *Ortʻsakh and can be interpreted as meaning "place of grapevines, grape garden"․
In the Middle Ages, Artsakh was occasionally referred to as "Little Syunik" or "Second Syunik" after the neighboring province.
Орта ғасырларда Арцах кейде көршілес провинцияның атымен "Кіші Сюник" немесе "Екінші Сюник" деп те аталатын.
Many different proposed etymologies and interpretations of the name Artsakh exist. Another scholar proposed that Artsakh consists of the elements art ("field" in Armenian) and aght (a Classical Armenian word for "black"). Based on the putative attestations of Artsakh as Urtekhe and Orchistene, historian Babken Harutyunyan hypothesizes that the initial vowel in Artsakh was originally an "o" sound (the vowel sounds "o" and "u" are not distinguished in cuneiform) that later underwent a vowel shift to an "a" sound, which is typical of Indo European languages. On the basis of this assumption, linguist Lusine Margaryan proposes a connection with the Armenian word vortʻ (ortʻ in classical pronunciation, ortʻs in the accusative case), meaning grapevine, and the Hurro Urartian suffix ekhe/ akh (indicating placenames). According to this hypothesis, the name Artsakh developed from the unattested form *Ortʻsakh and can be interpreted as meaning "place of grapevines, grape garden"․
In the Middle Ages, Artsakh was occasionally referred to as "Little Syunik" or "Second Syunik" after the neighboring province.
География
Арцах Армения таулы жазығының ең шығыс шетінде орналасқан (Кіші Кавказдың шығыс бөлігі). Оның ауданы шамамен 11 528 км² болған. Арцах Арменияның келесі провинцияларымен шектесетін: шығысында – Утик, солтүстік-шығысында – Гардман, оңтүстік-батысында – Сюник. Аракс өзені оның оңтүстік шекарасын құрады, ал Хакари/Агавно өзені Сюникпен жалғыз анық шекарасы болды. Оның шығысы мен оңтүстік-шығысында Кура және Аракс өзендері арасындағы жазықтар мен Муған жазығы жатыр, бұл бір кезде Арменияның Пайтакаран провинциясын құрады. Орта ғасырлық Арцах патшалығы (1000–1261) классикалық провинцияның барлық аумағын қамтыды, сонымен қатар солтүстікке қарай Гардман Парисосын және Севан көлінің жағасында орналасқан Сюник провинциясының Содк және Гегаркуник округтерін де қамтыды. Арцахтағы маңызды орындар (көбінесе бекінілген қалалар) Парисос, Тигранакерт, Содк, Цар, Вайкуник, Астегблур, Гороз және Бердаглух болды. 2005 жылы тұңғыш рет қазба жұмыстары жүргізілген Тигранакерт қаласы Арменияның Ұлы Тигран патшасы б.з.д. I ғасырында негірленген деп саналады, алайда бұл Тигран I патша (б.з.д. 123–55) тұсында да болуы мүмкін. Кейіннен, Кавказ Албаниясы кезеңінде Гютакан ауылы (армян тілінде Գյուտական, «Патшалық ауыл» деп белгілі) Кавказ Албаниясының соңғы патшасы Вахаган III ғибадаттысының (467–510 ж.) резиденциясы ретінде үлкен маңызға ие болды. Ерте орта ғасырларда Хачен бекінісі Арцахтың орталығы ретінде ұзақ уақыт бойы қызмет етті.
Классикалық дәуір
Урарту құлағаннан кейін (б.з.д. 6 ғасыр), Кура өзенінен оңтүстікке қарайғы аймақтың көп бөлігі мидиялықтардың, одан кейін Ахеменидтер парсыларының үстемдігіне көшті. 331 жылы, Александр Македонский Ахеменидтермен соғысы барысында бұл аймалға шапқанда, бұрынғы билік тепе-теңдігі бұзылды. Роберт Хьюсеннің пікірінше, Арцах және көршілес Утик Армения Корольдігінің құрамына 189 жылдан кейін ғана кірді, осы жылы Арменияда Артаксиад әулеті билікке келді. Тарихшы Леоның сөздеріне сәйкес, классикалық армян деректерінен көрініп тұрғанындай, Арцах, Сыник, Утик, Сасун және Ұлы Арменияның басқа да шалғай аймақтары патшалықтың орталығы – Айраратпен салыстырғанда «жабайы» немесе «барбарлық» провинциялар саналды. 301 жылы Армения Аршакид әулеті тұсында христиан дінін қабылдады. Армян тарихшысы Агатангелос, Армения Патриархы болып тағайындалу үшін Грегорийді Кесарияға сүйемелдеген он алты армян князінің арасында Утик және Содк княздарын (вероятно, Арцахтан құралған) атады. Арцах армян миссионерлері үшін көрші елдерге христиандық жақсы хабарды тарату үшін маңызды бекініс болды. 310 жылы Григорий Ағартушының немересі Григорий, Амарас монастырында Иберия және Кавказ Албаниясының епископы болып, он бес жасында тағайындалды. Мазкутия патшасы оны Ватнеан даласында (Дербент маңында) шейіт еткеннен кейін, оның шәкірттері денесін Арцахқа жеткізіп, Грегорий Ағартушы мен Григорийдің өзі салған Амарасқа жерледі. Осылайша, Григорий Арцахтың қасиетті қамқоршысы болды. Тарихшы Павстос Бузанд: «әр жыл сайын сол жерлер мен округтердің халқы оның батырлығын еске алу үшін [Амараста] жиналады» деп жазды. 5 ғасырда Арцахта христиан мәдениеті гүлденді. Шамамен 410 жылы Месроп Маштоц Амараста алғашқы армян мектебін ашты. Кейін Арцахта тағы да көп мектептер ашылды.
Кавказдық Албанияға жоғалту
IV ғасырдың екінші жартысында Армения патшалығы мен Сасанидтер Персиясы арасындағы соғыстар тізбегі болды. 34 жылдық соғыстан кейін, Арцах және Арменияның көптеген басқа да провинцияларының армян ақсүйектері көтеріліс ұйымдастырып, соғыс шаршағандықтан Армения патшасы Аршак II-ні қолдаудан бас тартты. Аварайр шайқасынан (451 ж.) кейін, Армениялықтар, грузиндер және Кавказ албандарынан құралған біріккен христиан әскері Сасанид әскерімен шайқасып, көптеген армян ақсүйектері Арцахты қоса алғанда, бірнеше провинциялардың қауіпті таулары мен ормандарына шегінді, ол Сасанид Иранына қарсы күрестің орталығына айналды. V-VII ғасырларда Арцахты армян ақсүйек әулеті биледі. Сонымен қатар, Арцахтың армян билеушілері Кавказ Албаниясының істерінде маңызды рөл атқара бастады. 498 жылы Агуен (қазіргі Таулы Қарабақтың Мардакерт аймағындағы) елді мекенінде Арцахтың ақсүйектері мен әміршілері (азгапецк) және патша Вачаган ғибадаттының қатысуымен, ақсүйектер (жер иелері), дін қызметкерлері және шаруалар арасындағы қарым-қатынасты реттейтін Агвен конституциясын қабылдау үшін албан шіркеуінің құрылтайы өткізілді.
Орта ғасырлар
7-9 ғасырларда Оңтүстік Кавказ Араб халифаттарының үстемдігінде болды. 9 ғасырдың басында екі армян князі – Сахл Смбатиан мен Есайи Абу Мусе араб билігіне қарсы көтеріліп, Арцахта екі тәуелсіз княздық құрды: Хачен және Дизак. Сол кезде Византия императоры Константин VII, армян князі Сахл Смбатианның резиденциясы болған "Хачен князіне – Арменияға" хат жолдаған. 852-855 жылдары Сахл Смбатиан мен Есайи Абу Мусе Аббасид әмірі Буғаға қарсы күресті. Ол 28 рет Арцах армяндарының басты бекінісі болған Ктич қамалын (қазіргі Тоғ қаласының жанында, Таулы Қарабахта орналасқан) жаулап алуға сәтсіз тырысты. Сахл Смбатианның ұлы Атрнерсе арқылы оның ұрпақтары Арцахтағы билігін жылдар бойы нығайтты. Арцах үш жарым ғасыр бойы саяси тұрғыдан біртұтас болды, 1182 жылы Ұлы Хасан оны екі ұлының арасында бөліп берді. 1000-1266 жылдар аралығында Хачен билеушілері өздерін "Албания патшалары" немесе "Арцах патшалары" деп атады, бірақ 1260 жылдары Хасан Джалал Доула қайтыс болғаннан кейін патшалық атағын қолдануды тоқтатты. Княздық ақырында Хасан Джалалян әулетінің тармақтары басқарған Қарабақтың Хамса меликтіктері деп аталатын кішірек бөліктерге бөлінді. Кейіннен Арцах Қара Қойынлы, Ақ Қойынлы, Иран Сафавидтері, Зандтар, Афшаридтер және Каджарлардың вассалы ретінде болды, содан кейін 1804-1813 жылдар аралығындағы Ресей-Парсы соғысының нәтижесінде және одан кейінгі Гулистан шарты бойынша Ресей империясына өткізілді.