1942 жылғы Білтмор конференциясы: Палестинаны еврей мемлекеті етіп құру туралы бағдарлама

Кіріспе

1942 жылғы сионистік конференция
Билтмор конференциясы, сондай-ақ оның қаулысы бойынша Билтмор бағдарламасы деп белгілі, дәстүрлі сионистік саясаттан "Палестинаны еврей мемлекеті ретінде құруды" талап ету арқылы түбегейлі өзгеше болды. Бұл жиын 1942 жылдың 9-11 мамыр аралығында Нью-Йорк қаласындағы әйгілі Билтмор қонақ үйінде өтті, оған 18 елден 600 делегат пен сионистік көшбасшылар қатысты. Тарихшылардың көптегені бұл бағдарламаны сионизм ішіндегі "іс жүзінде төңкеріс" деп сипаттайды, себебі бұл қозғалыстың орташа көшбасшылары агрессивті мақсаттарға ұмтылған көшбасшылармен ауыстырылды.

Тарих

Билтмордағы ерекше сионистік конференцияға дейін ресми сионизм қозғалыстың соңғы мақсатын қалыптастырудан түбегейлі бас тартты, бірақ еврей ұлттық ошағын құрудың практикалық міндеттеріне ден қоюды жөн көрді. Билтмор бағдарламасы қозғалыстың соңғы мақсаты бойынша ресми сионистік позицияға айналды. Анита Шапираның сөзіне сәйкес, бұл Мандатты Палестинада басымдылық танытқан араб халқына ешқандай сілтеме жасалмағанын көрсетті, бұл арабтар мен еврейлер арасындағы қақтығыстардың болатыны және оны тек қана күшпен шешуге болатыны туралы көзқарасқа көшуді білдірді. Билтмордағы маңызды өзгеріс 1939 жылғы британдық Ақ кітабына қарсы күшті оппозицияның нәтижесінде туындады, ол Мандаттың шарттарын «еврей қауымын тұрақты азшылық статусына» бекітуге бағытталған жолмен түсіндірді, сондай-ақ соғыс кезеңіндегі жағдай да осы өзгеріске ықпал етті. Бұл өзгеріс Американың соғыстан кейін сионистік жоспарларды іске асыруда маңызды рөл атқаратынын түсіну арқылы шақырылды. Дегенмен, ресми сионизмнің нақты және анық позициясы барлығына ұнаған жоқ. Британдықтарды қолдаған Хаим Вейцман бұған наразылық білдірді. Сонымен қатар, Генриетта Шзольд және Джуда Л. Магнес сияқты екіұлттықтар бұл позицияны қабылдамады және араб-еврей федерациясын жақтаған «Біріктіру» (Ichud) партиясын құру үшін бөлінді. Билтмор бағдарламасына қарсылық американдық антисионистік еврейлер кеңесінің құрылуына да себеп болды. Сионистік істер жөніндегі американдық төтенше комитетте әртүрлі сионистік ұйымдар өкілдік етті, ол екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан отырысын тоқтатқан толық (22-ші) сионистік конгрестің орнына «ерекше сионистік конференцияны» шақырды. Іс-шараға Сионистік ұйымның президенті Хаим Вейцман, Еврей агенттігінің төрағасы Дэвид Бен-Гурион және Америка Сионистік ұйымының атқарушы мүшесі Нахум Голдман қатысты. Америка еврейлерінің төрт негізгі ұйымы – Американың Сионистік ұйымы, Хадасса, Мизрахи және Поале Сион болды. Америкалық ұйымдастырушылардың қатарында реформашы раввин Абба Хиллель Сильвер де болды.

Prior to this Extraordinary Zionist Conference at the Biltmore, official Zionism had steadfastly refused to formulate the ultimate aim of the movement but preferred to concentrate on the practical task of building the Jewish National Home. The Biltmore Program became the official Zionist stand on the ultimate aim of the movement. There was no reference to the Arab population prevailing in Mandatory Palestine, which, according to Anita Shapira, marked a transition to the view that conflict was inevitable between the Arabs and Jews and could only be resolved by the sword. The major shift at Biltmore was prompted by intense common opposition to the British White Paper of 1939, which interpreted the terms of the Mandate in a way that would freeze "the Jewish community to a permanent minority status", and the negative situation during the war. The shift was prompted also by the realization that America would play a larger part in fulfillment of Zionist designs after the war. Official Zionism’s firm unequivocal stand did not please everyone, however. The pro British Chaim Weizmann had bristled at it. Also, binationalists such as Henrietta Szold and Judah L. Magnes rejected the stand and broke off to establish their own party, Ichud ("Unification"), which advocated an Arab–Jewish federation. Opposition to the Biltmore Program also led to the founding of the anti Zionist American Council for Judaism. Various Zionist organizations were represented in the American Emergency Committee of Zionist Affairs, which called an "Extraordinary Zionist Conference" as a substitute for the full (22nd) Zionist Congress, which had been cancelled because of World War II. Attendees included Chaim Weizmann, as President of the Zionist Organization; David Ben Gurion, as Chairman of the Jewish Agency Executive; and Nahum Goldmann, as a member of the Executive of the Zionist Organization of America. The four main organisations of American Jewry represented were the Zionist Organization of America, Hadassah, Mizrahi, and Poale Zion. Among the American organizers was Reform Rabbi Abba Hillel Silver.

Декларация

Сессия соңында шығарылған бірлескен мәлімдеме Билтмор бағдарламасы деп аталды. Ол Палестинаға еврейлердің шектеусіз көшіп келуін қажет етті. Бағдарламаның толық мәтіні:

Америкалық сионистер осы ерекше конференцияда демократиялық бостандық пен халықаралық әділдікке деген өздерінің толыққанды адалдығын растайды, оған АҚШ халқы, басқа Біріккен Ұлттармен одақтасып, өзін арнады, және адамзат пен әділдіктің заңсыздық пен зорлық-зомбылыққа қарсы соңғы жеңісіне деген сенімін білдіреді. Бұл конференция Гитлер билеген Еуропаның геттолары мен концлагерьлеріндегі еврей бауырларына үміт пен жігер беретін хабарлама жолдайды және олардың азаттық сәтінің көп кешікпеуін тілейді. Конференция Иерусалимдегі еврей агенттігінің басқарушы органына, Ваад Леумиге және Палестинадағы барша Ишувқа жылы сәлем жолдайды және олардың қауіп-қатер мен үлкен қиындықтарға қарамастан, табандылығы мен жетістіктеріне деген терең құрметін білдіреді. Біздің заманда, әсіресе соңғы жиырма жылда, еврей халқы өзінің ежелгі отанын оятты және өзгертті; соңғы соғыстың соңында олардың саны 50 000-нан 500 000-ға дейін өсті. Олар шөлейт жерлерді гүлдендірді, құнарсыз жерлерді жеміс беретінге айналдырды. Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптегі олардың жаңа үлгідегі кооперативтік еңбекке негізделген ізашарлық жетістіктері отарлау тарихындағы маңызды бетке жазылды. Осылай құрылған жаңа құндылықтарды Палестинадағы араб көршілері де бөлісті. Еврей халқы өзінің ұлттық қайта жаралу жұмысында араб халықтары мен мемлекеттерінің экономикалық, ауыл шаруашылығы және ұлттық дамуын құптайды. Конференция Дүниежүзілік Сионисттік Ұйымның конгресстерінде бұрын қабылданған ұстанымды қайта растайды, еврей халқының араб көршілерімен толық ынтымақтастыққа дайындығын және ниетін білдіреді. Конференция Бальфур декларациясының және Мандаттың бастапқы мақсатын орындауға шақырады, олар еврей халқының Палестинамен тарихи байланысын мойындап, Президент Уилсон айтқандай, оларға еврей мемлекетін құруға мүмкіндік беруді көздеді. Конференция 1939 жылғы мамырдағы Ақ кітапты өзгермейтін түрде қабылдамайтынын және оның моральдық немесе құқықтық күшінің жоқ екенін мәлімдейді. Ақ кітап еврейлердің Палестинаға көшіп келу және қоныстану құқығын шектеуге, тіпті жоюға тырысады және, 1939 жылғы мамыр айында Уинстон Черчилльтің Парламентте айтқандай, «Бальфур декларациясын бұзу және одан бас тарту» құрайды. Ақ кітаптың саясаты нацистік қуғын-сүргіннен қашып келген еврейлерге пана беруден бас тартуымен қатыгез және қорғауға келмейді; Палестина Біріккен Ұлттар Ұйымының соғыс майданының маңызды бөлігіне айналған кезде және Палестина еврейлері фермалар, фабрикалар мен лагерьлер үшін барлық қолдағы күшін жұмылдыруы керек болғанда, бұл одақтас әскерлердің соғыс күш-жігеріне тікелей қайшы келеді. Еврейлер агрессия мен тирандықтың ең алғашқы құрбандары болған және қазір еврей ұлттық үйіне қауіп төндіріп отырған күштерге қарсы күресте Палестина еврейлерінің өздерінің әскери күштері арқылы соғыс күш-жігеріне және өз елін қорғауға толыққанды қатысу құқығы мойындалуы керек, олар өз туы астында және Біріккен Ұлттар Ұйымының жоғары қолбасшылығымен күрессе. Конференция жеңістен кейін орнатылатын жаңа әлемдік тәртіп бейбітшілік, әділдік және теңдік негізінде құрыла алмайтынын мәлімдейді, егер еврейлердің баспанасыздық мәселесі түпкілікті шешілмесе. Конференция Палестинаның қақпаларын ашуды; Палестинаға көшіп келуді еврей агенттігіне жүктеуді және елді дамыту үшін, оның ішінде бос және өңделмеген жерлерін игеру үшін қажетті өкілеттік беруді; Палестинаны жаңа демократиялық әлем құрылымына енген еврей мемлекеті ретінде құруды талап етеді. Сонда ғана еврей халқына жасалған ғасырлар бойғы әділетсіздік түзеледі. Палестинадағы Сионисттік Бас Кеңес мақұлдағаннан кейін Билтмор бағдарламасы Дүниежүзілік Сионисттік Ұйымның платформасы ретінде қабылданды.

American Zionists assembled in this Extraordinary Conference reaffirm their unequivocal devotion to the cause of democratic freedom and international justice to which the people of the United States, allied with the other United Nations, have dedicated themselves, and give expression to their faith in the ultimate victory of humanity and justice over lawlessness and brute force. This Conference offers a message of hope and encouragement to their fellow Jews in the Ghettos and concentration camps of Hitler dominated Europe and prays that their hour of liberation may not be far distant. The Conference sends its warmest greetings to the Jewish Agency Executive in Jerusalem, to the Va`ad Leumi, and to the whole Yishuv in Palestine, and expresses its profound admiration for their steadfastness and achievements in the face of peril and great difficulties
In our generation, and in particular in the course of the past twenty years, the Jewish people have awakened and transformed their ancient homeland; from 50,000 at the end of the last war their numbers have increased to more than 500,000. They have made the waste places to bear fruit and the desert to blossom. Their pioneering achievements in agriculture and in industry, embodying new patterns of cooperative endeavour, have written a notable page in the history of colonization. In the new values thus created, their Arab neighbours in Palestine have shared. The Jewish people in its own work of national redemption welcomes the economic, agricultural and national development of the Arab peoples and states. The Conference reaffirms the stand previously adopted at Congresses of the World Zionist Organization, expressing the readiness and the desire of the Jewish people for full cooperation with their Arab neighbours. The Conference calls for the fulfillment of the original purpose of the Balfour Declaration and the Mandate which recognizing the historical connection of the Jewish people with Palestine' was to afford them the opportunity, as stated by President Wilson, to found there a Jewish Commonwealth. The Conference affirms its unalterable rejection of the White Paper of May 1939 and denies its moral or legal validity. The White Paper seeks to limit, and in fact to nullify Jewish rights to immigration and settlement in Palestine, and, as stated by Mr. Winston Churchill in the House of Commons in May 1939, constitutes `a breach and repudiation of the Balfour Declaration'. The policy of the White Paper is cruel and indefensible in its denial of sanctuary to Jews fleeing from Nazi persecution; and at a time when Palestine has become a focal point in the war front of the United Nations, and Palestine Jewry must provide all available manpower for farm and factory and camp, it is in direct conflict with the interests of the allied war effort. In the struggle against the forces of aggression and tyranny, of which Jews were the earliest victims, and which now menace the Jewish National Home, recognition must be given to the right of the Jews of Palestine to play their full part in the war effort and in the defence of their country, through a Jewish military force fighting under its own flag and under the high command of the United Nations. The Conference declares that the new world order that will follow victory cannot be established on foundations of peace, justice and equality, unless the problem of Jewish homelessness is finally solved. The Conference urges that the gates of Palestine be opened; that the Jewish Agency be vested with control of immigration into Palestine and with the necessary authority for upbuilding the country, including the development of its unoccupied and uncultivated lands; and that Palestine be established as a Jewish Commonwealth integrated in the structure of the new democratic world. Then and only then will the age old wrong to the Jewish people be righted. After approval by the Zionist General Council in Palestine, the Biltmore Program was adopted as the platform of the World Zionist Organization.

Еврейлік одақ

Бұл бағдарлама еврей қауымдастығы үшін маңызды болды, себебі ол Балфур декларациясының шеңберін басып өтті. Бұл декларация Уинстон Черчилльдің 1922 жылғы «Ақ кітабында» британдық саясат ретінде қайта расталды, онда Палестинада «еврей ұлттық ошағы» болуы керек еді. Ами Иссеровтің сөзіне сәйкес, бұл бағдарлама «сионистік қозғалыстың дамуындағы шешуші қадам болды, ол өзін Британиямен ынтымақтас емес, оған қарсы күш ретінде көре бастады. Сонымен қатар, бұдан былай Вейцман емес, Палестинадағы сионистік атқару комитетінің басшысы Бен-Гурион және оның командасы сионистік қозғалысты басқарып, британдықтарға қатысты саясатты анықтайтын болды». Мизрахи сионистік партиясының басшысы раввин Майер Берлин бұған қарамастан, қанша яһуди аман қалатынын және қаншасы қаза болатынын ешкім біле алмайтынын айтты.

Америкалық еврей конференциясы

1943 жылы 29 тамыздағы Америка еврейлер конференциясында бағдарламаны қабылдауға Жозеф Проскауэр мен Роберт Голдман қарсы шықты. Олардың пікірінше, ең шұғыл мәселе – еврейлерді құтқару операциясы, еврей мемлекетін құру емес. Голдман бағдарламаның еврей мемлекетін құруға тым көп көңіл бөлгенін, ал осыған басымдық беру Еуропа еврейлерін құтқаруға кедергі келтіруі мүмкін деп сақты. Дегенмен, Абба Сильвер мен Эммануэль Нойман қозғалыстың басты мақсаты еврей мемлекетін құру болуы керек екенін жеткізді.