Кіріспе

Юнгтік психологияда термин. Аналитикалық психологияда көлеңке (эго дистоникалық кешен, жасырылған «Мен», көлеңкелік жақ немесе көлеңке архетипі деп те аталады) – жеке тұлғаның эго идеалымен үйлеспейтін, эгоның қарсы тұруына және көлеңкені сыртқа шығаруына, оның салдарынан онымен қақтығысқа түсіретін сананың беймәлім бір бөлігі. Қысқасы, көлеңке – өзіңнің эмоционалдық тұрғыдан сезбейтін жерің, эго мойындағысы келмейтін бөлігі, ол архетиптер түрінде немесе метафоралық мағынада бейнелік кешендер арқылы ұжымдық бейсанада тұлғаланады; мысалы, алаяқ.

Ұжымдық көлеңке

Ұжымдық санасыздық, барлық адамзаттың бірдей санасыз идеалдарды бөліседі деген ұғым, белгісіздік пен әлсіздік сезімдерімен қатар, басқа да жағымсыз сезімдермен бірге проективті идентификацияны құрайды. Бұл проекция көбінесе Ібіліс бейнесімен теңестіріледі, ол Пауыл христиандық үштігінің "төртінші" аспектісі ретінде, оның негізін қалаушы миф ретінде танылады. Бұл идея басқа мифологияларда да кездеседі, мысалы, ежелгі египеттік шайтан Сет "күшті әсерлерді бейнелейді". Ұжымдық көлеңке – ата-тектік және адамзаттың ұжымдық тәжірибесімен жүзеге асырылады (яғни, топ ішінде және топтан тыс: адамдық қасиеттерінен айыру; мысалы, жек көруге негіделген қылмыс).

Көлеңкемен кездесу

Көлеңке санасыздың бір бөлігі болғандықтан, көлеңке жұмысы деп аталатын әдіс белсенді қиял арқылы қиялдану мен медитация арқылы жүзеге асырылады. Ал, осы тәжірибе повесть және өнер (керамика, поэзия, сурет салу, билеу, ән айту сияқты) арқылы диалектикалық түсіндіру арқылы өңделеді. Талдаушылар талдаулы адамдармен арман жұмысын жүргізеді, санасызды саналы деңгейге көтеру үшін күшейту әдісін қолданады. Некия – қараңғылыққа түсу, онда эгоның ыдырауы орын алады. Көлеңкемен кездесу жекелендіру процесінде орталық рөл атқарады. Юнг «жекелендіру процесі белгілі бір формальды реттелікті көрсетеді. Оның белгілері мен маңызды кезеңдері – әртүрлі архетипілік символдар», олар оның кезеңдерін көрсетеді; және олардың «бірінші кезеңі көлеңкемен кездесуге әкеледі». Егер «персонаның бұзылуы терапияда да, дамуда да Юнгтік сәт болса», онда ол ішкі көлеңкеге жол ашады, бұл «адам жер астында өлімге әкелетін қажырлы жалықудан зардап шегеді, бұл барлық нәрсені мағынасыз және бос етеді, өзін-өзі танумен алғашқы кездесу алдын ала қараңғы көлеңке құрайтын сияқты». Осы «персонаның ыдырауы» оның көлеңкесін қозғалысқа келтіреді. «Көлеңке – адамның өзі туралы мойындағысы келмейтін барлық нәрсесінің бейнесі», саналы немесе санасыз түрде, және ол «терек құдыққа түскен әркімнің басынан өткізетін тар өткел, қысымды есік» болып табылады, нәтижесінде көлеңкемен бірігуге болады.

Көлеңкемен бірігу

Алдын ала айта кетейік, көлеңкемен бірігу көбінесе жаман нәрсе, себебі бұл – басып тасталған жеке тұлғаның эгоны жоюы немесе бақылауға алуы. Юнгтің сөзінше, көлеңке кейде адамның іс-қимылдарын басып тастайды; мысалы, саналы ой шокқа түскенде, шатасқанда немесе шешім қабылдау қиын болғанда. "Көлеңкесіне жекеленген адам әрқашан өз жолындағы кедергіге тұнады және өз деңгейінен төмен өмір сүретін қақпандарға түседі". Жекелену процесі осы мүмкіндікті күшейтеді, өйткені ол эгоны ұжымдық бейсанадан одан әрі бөліп тұрады. Процесс жалғасқан сайын, "либидо жарқын жоғарғы әлемнен шығып, өз тереңдігіне, бейсананың көлеңкесіне қайта оралады". Сондай-ақ, алға шығатын нәрсе – "әдеттегі бейімделу маскасының астында жасырылған нәрсе: көлеңке", нәтижесінде "эго мен көлеңке енді бөлінбейді, олар күмәнді біртүтасқа біріктіріледі". Мұндай "көлеңкемен бетпе-бет кездесудің" әсері бастапқыда өлі тепе-теңдікке, моральдық шешімдерді қиындататын және сенімді әлсіз ететін тоқтап қалуға әкеледі – нигредо, қараңғылық, хаос, меланхолия". Одан шығуға ешқандай кепілдік жоқ. Дегенмен, Юнг "ешкім түсудің қауіптілігін жоққа шығармауы керек, бірақ әрбір түсуден кейін көтерілу болады" деген пікірде болды, және көлеңкеге ие болудың орнына оны бойға сіңіру мүмкіндігі туады.

Көлеңкені сіңіру

Ассимиляция – көлеңкені түсіну процесі, ол эгоның көлеңкенің белгілі бір аспектілерін қабылдауын қамтуы мүмкін, немесе оның бар екенін мойындауы ғана болуы мүмкін. Энантиодромия – орта жастағы дағдарыс тұжырымына негізделген, психикалық энергияның қайта бағытталуы (декатексис). Көлеңке интеграциясы – нұминоздық тәжірибеге алып келеді; шындықты тексерусіз нұминоздық әсерге ден қою эгоның үрленуіне (архетиптік иелік) әкелуі мүмкін. "Біз емдік спиральдар арқылы тік жоғары қарай саяхат бастаймыз". Бұл көлеңкені тұлғаға қайта қосып, бұрынғыдан гөрі күштірек және кеңірек сананы қалыптастырады. "Көлеңкені сіңіру адамға, белгілі бір мағынада, дене береді", ал керісінше, "көлеңке танылып, интеграцияланған сайын анима мәселесі, яғни қарым-қатынас мәселесі туындайды", сондықтан кейбіреулер үшін "оның болмысының қараңғы жағы, оның зұлым көлеңкесі – құрғақ ғалымға қарсы, өмірдің нағыз рухын көрсетеді". Дегенмен, юнгтіктер "көлеңкеге мойыс жасау – өмір бойы үздіксіз жүріп отыру керек процесс" екенін ескертеді; тіпті жекелендіру назары анимус/анимаға ауысқаннан кейін де "көлеңке интеграциясының келесі кезеңдері" жалғасады – "жеке бастың кірлерін жасырын жуу" процесі, өз көлеңкеңді қабылдау.