Кіріспе

Фанг Личжи (12 ақпан 1936 – 6 сәуір 2012) – қытайлық астрофизик, Қытай ғылым және технология университетінің вице-президенті және белсенді. Оның либералдық идеялары 1986–87 жылдардағы демократияны қолдайтын студенттік қозғалысқа және, соңында, 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтарға түрткіс болды. Белсенділігі үшін 1987 жылдың қаңтар айында Қытай Коммунистік партиясынан қуылды. Фанг 1989 жылы жыл сайын табыс етілетін Роберт Ф. Кеннедидің адам құқықтары сыйлығының иегері атанды. 1980 жылы Қытай ғылым академиясының академигі болып сайланды, бірақ 1989 жылдан кейін оның мәртебесі алынып тасталды.

Қытайдағы өмірі мен мансабы

Фанг 1936 жылы 12 ақпанда Пекинде дүниеге келген. Әкесі теміржолда жұмыс істеген. 1948 жылы, Халықтық азаттық армиясы қаланы басып алғанға дейін бір жыл бұрын, Пекиннің 4-ші орта мектебінде оқып жүргенде, ол Қытай Коммунистік партиясымен (ҚКП) байланысты жасырын жастар ұйымына қосылды. Оның сабақтан тыс шаруаларының бірі – қолданыстан қалған бөлшектерден радио қабылдағыштарды құрастыру еді. 1952 жылы Пекин университетінің физика факультетіне түсті. Фанг пен Ли екеуі де сыныптың үздік оқушылары болды. Бітірген соң, ол ҚКП-ға қосылып, Заманауи физика институтында жұмыс істей бастады және Қытайдың құпия атом бомбасы бағдарламасына қатысты. Ли Пекин университетінде кіші ғылыми қызметкер болып қалды. 1957 жылы «Жүз гүл» науқаны кезінде ҚКП адамдарды өз пікірлерін және сын-ескертпелерін ашық білдіруге ынталандырды. Партия мүшелері ретінде Ли, Фанг және физика факультетінің тағы бір қызметкері білім беру саласындағы ұсыныстарын партияға жолдау үшін хат жазуды жоспарлады. Алайда, бұл хат аяқталмай тұрып-ақ «Жүз гүл» науқаны күрт тоқтатылып, «оңшылдарға қарсы» науқан басталды. Бұрынғы науқанда айтылған пікірлер мен сын-ескертпелер «партияға шабуыл» ретінде қарастырылып, мұндай пікір білдіргендер «оңшыл» деп жарияланып, қуғынға ұшырады. Аяқталмаған хат туралы ешкім білмесе де, партияға адалдығын көрсету үшін Фанг, Ли және олардың досы хат жазғанын мойындады; Ли партияға деген күмәнін де мойындады. Ли ҚКП-дан шығарылып, Пекинге жақын Чайтаң қалашығында ауыр еңбекке жіберілді. Фанг бірден партиядан шығарылмады, себебі ол хат жазуда аз рөл атқарған және Пекин университетінен кеткендіктен, онда жаза өте қатал болды. Дегенмен, ол ядролық бағдарламадан алынып, 1957 жылдың желтоқсанынан 1958 жылдың тамызына дейін Хэбэй провинциясының Занхуан қаласында ауыр жұмыс істеді. Саяси қысымның нәтижесінде Ли мен Фанг 1959 жылдың басына дейін қарым-қатынастарын тоқтатты, содан кейін Фанг та ҚКП-дан шығарылды. 1958 жылдың тамызында Фанг сол кезде Пекинде орналасқан Қытай ғылым және технология университетінің (ҚҒТУ) факультетіне қайта тағайындалды. 1961 жылы Пекин университетінің оқытушысы болып қалған Лиге үйленді. «Оңшылдарға қарсы» науқандағы тәжірибесіне қарамастан, Фанг «Гуанмин күнделігінде» студенттердің тәуелсіз ойлауын қолдау туралы мақала жариялады. Фанг өзінің алғашқы ядролық физика бойынша ғылыми еңбегін 1961 жылы «Acta Physica Sinica 17», 57-бетте Wang Yunran псевдонімімен жариялады, себебі «оңшыл» ретінде ғылыми еңбектер жариялауға құқығы болмады. Кейіннен Цян Линжаоның ұсынысымен ол Қытай ғылым академиясының Физика институтында Ли Иньюань басқаратын зерттеу тобының қосымша мүшесі болды. Лидің тобы басқа институтта болғандықтан, бұл келісім басқару ережелеріндегі олқылықты пайдаланып, оған өз атынан мақалалар жариялауға мүмкіндік берді. 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында Фанг бөлшектер физикасы, қатты дене физикасы және лазер физикасы саласында зерттеулер жүргізді. 1965 жылға қарай ол 13 ғылыми мақала жариялап, Қытайдағы ең өнімді физика зерттеушілерінің бірі саналды. Сол жылы Пекин қаласын «жағымсыз элементтерден» тазартатын шаралар аясында Фанг ҚҒТУ факультетінен алынып, Ляонин провинциясындағы электроника зауытына жұмысқа жіберілді. Бұл туралы білген вице-президент Ян Цзичи Фангтың мәселесін шешуге араласты; ол сол кездегі ҚҒТУ партия ұйымының хатшысы Лю Даға бұл жайтты жеткізіп, Фанг пен ҚҒТУ-дың басқа да профессорлық-оқытушылар құрамына қатысты тазалау бұйрығын тоқтатуға көндірді. Кейін, 1971 жылы, ол бірнеше басқа оқытушылармен бірге жаңа ҚҒТУ кампусының құрылысына арналған кірпіштерді шығаратын кірпіш зауытында жұмыс істеуге жіберілді.

Астрофизика және космология саласындағы зерттеулер

1972 жылы Мәдени революцияның ең ауыр хаосы аяқталып, ғылыми зерттеулер қайта жанданды. Фанг батыс журналдарындағы астрофизика бойынша жаңа мақалаларды оқуға мүмкіндік алып, жақын арада космология бойынша алғашқы мақаласын жазды: «Массасы және қара дене сәулеленуі бар скалярлы-тензорлық теориядағы космологиялық шешім». Бұл мақала «Wu Li (Физика)» журналының 1-томында, 163-бетте (1972) жарияланды. Бұл – материктік Қытайдағы алғашқы заманауи космологиялық зерттеу еңбегі. Фанг ҰҒЗИ-ның (USTC) жас оқытушыларынан команда құрып, астрофизикалық зерттеулер жүргізуге кірісті. Сол кезде Қытайда салыстырмалылық теориясы және космология саласында зерттеу жүргізу саяси тұрғыдан қауіпті болды, себебі бұл теориялар коммунистік партия идеологиясының негізгі құралы болып табылатын диалектикалық материализмге қайшы келетін «идеалистік» теориялар саналды. Диалектикалық материализм философиясы бойынша, уақыт пен кеңістік екеуі де шексіз болуы керек, ал Ұлы жарылыс теориясы кеңістік пен уақыттың шекті болу мүмкіндігін қарастырады. Мәдени революция кезінде Пекин мен Шанхайда Альберт Эйнштейн мен салыстырмалылық теориясына қарсы науқандар ұйымдастырылды. Фанг өзінің теориясын жариялағаннан кейін, салыстырмалылық теориясын сынағандардың бір тобы, әсіресе Шанхайдағылар, Фангқа саяси шабуыл жасауға дайындалды. Алайда, сол кезде қытайлық ғылымда «солшыл» бағыт әлсіреп бара жатқан еді. Сол кездегі ең танымал қытай астрономы және Нанкин университетінің астрономия кафедрасының меңгерушісі профессор Дай Вэнсай да Фангты қолдады. «Салыстырмалылық теориясын сынау тобының» көптеген мүшелері теорияны зерттеуге және оның саласында жұмыс істеуге көшті. Сонымен, Фанг Қытайдағы космологиялық зерттеулердің әкесі деп есептелді. Фанг астрофизика және космология саласында көптеген мақалалар жариялады. 1970-ші жылдардың соңында ол және оның тобы таңдалған радиоквазарлардың жарықтығын пайдаланып Хаббл диаграммасын өлшеді және сол кездегі деректерге сүйене отырып, ғаламның жабық болуы мүмкін екенін болжады (Fang et al., Acta Astronomica Sinica 17, 134 (1977)). Бұл жұмысты Қытайдан тыс зерттеушілер де назарға алды. «Nature» журналында бұл жұмыстың Дэвидсен және авторлар тобының мақаласына ұқсас нәтижелерге қол жеткізгені, бірақ одан бұрын жарияланғаны айтылды (Nature 269, 203 (1977)). Фанг сонымен қатар нейтронды жұлдыздар, қара тесіктер, инфляция және кванттық космология сияқты тақырыптар бойынша зерттеулер жүргізді. Ол көп ұзамай халықаралық деңгейде танымал болды және 1970-ші жылдардың соңында Қытай ашыла бастаған кезде елден тысқары халықаралық конференцияларға шақырылды. 1985 жылы Жапонияның Киото университетінің профессоры Х. Сатомен бірлесіп, Фанг Гравитация зерттеулер қорының эссе конкурсында бірінші жүлдеге ие болды. Олар квазарлардың байқалатын периодтық таралуының ғаламның көп байланысты екенімен, яғни тривиальды емес топологияға ие екенімен түсіндірілуі мүмкін екенін ұсынды. 1980 жылы ол Қытай ғылым академиясының ең жас мүшесі болып сайланды. Алайда, 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтан кейін оның мүшелігі жойылды. Ол Қытайдағы халықаралық академиялық алмасуды дамытуға көмектесті. Ремо Руффинимен бірге ол Қытайдағы алғашқы ірі халықаралық ғылыми конференцияны ұйымдастырды: 1982 жылғы 3-ші Марсель Гроссман кездесуі. Осы кездесуде Цви Пиран мен Т. Г. Хоровиц Қытай Халық Республикасына кірген алғашқы екі израильдік ғалым атанды. Сол кезде Қытай мен Израиль арасында дипломатиялық қарым-қатынас болған жоқ. Ол Стивен Хокингті 1985 жылы Қытайға шақырды және 1986 жылы Пекинде «Мәтіндік космология» тақырыбында Халықаралық астрономиялық одақтың (IAU) 124-конференциясын ұйымдастырды. Фанг сонымен қатар көптеген жас әріптестерін және студенттерін астрофизика және космология саласында оқытты. Ол өте жақсы ұстаз саналды. Фанг пен Ли «Механикаға кіріспе» атты кітаптың авторлары болды, бұл кітап Ньютон механикасы және арнайы салыстырмалылық теориясы туралы кіріспелік мәліметтерді қамтиды. Бұл кітапты көптеген оқытушылар мен студенттер классикалық туынды деп санайды, бірақ соңғы жылдары оны көптеген студенттер білмейді. Фанг сонымен қатар Қытайдағы космология және қара тесіктер сияқты қазіргі заманғы астрофизикалық дамулар туралы ғылыми еңбектер жазған алғашқы ғалым болды. Фангтың 1987 жылы жарық көрген «Ғаламның жаратылуы» (қытайша «Yuzhou de chuangsheng») атты кітабы космологияның негізгі идеяларын таныстырды және 1980-ші жылдары Қытайда өскен көптеген физика және астрономия студенттеріне үлкен әсер етті.

Саяси белсенділік

Оңға қарсы науқан кезінде Фанг "реакциялық әрекеттері" үшін Қытай Коммунистік партиясынан қуылды, атап айтқанда ғылыми білім беру саясатын сынаған мақала жариялағандығы үшін. 1970-ші жылдардың соңында Қытайдағы реформалардан кейін ол қайта оңалтылып, партияға мүшелігі қайта қабылданды. Осы кезеңде ол көптеген академиялық қызметтер атқарды, соның ішінде USTC астрофизикалық зерттеу тобының директоры, ғылым тарихы зерттеу тобының директоры, USTC академиялық журналының бас редакторы, Қытай гравитация және релятивистік астрофизика қоғамының төрағасы болды. 1984 жылы Фанг Гуан Вэйян басшылығымен USTC вице-президенті болып тағайындалды. Ол бұл қызметінде өте белсенді болды, мысалы USTC үшін телетайп қызметін құруға көмектесті. Ол студенттер арасында өте танымал болды. Фанг сонымен қатар танымал журналдарда жариялану үшін эсселер жаза бастады және көбінесе USTC-де емес, бірақ университеттерде түрлі тақырыптар бойынша лекциялар оқыды. Осы эсселер мен лекциялардың көптегені оның саясатқа қатысты либералдық көзқарастарын, тарихқа деген ойларын және ҚКП догмаларын сынауын білдірді. Ол сондай-ақ зиялылардың қоғамдық жауапкершілігін де атап өтті. 1986 жылдың соңында Фанг Сюй Ляньин және Лю Биньянмен бірге 1957 жылғы Оңға қарсы науқаннан танымал "оңшылдарға" хат жазып, осы оқиғаның құрметіне кездесу ұйымдастыруды ұсынды. 1986 жылдың желтоқсан айында Қытайдың оннан астам қаласында студенттер экономикалық және саяси бостандықтарды талап ете отырып, демонстрациялар өткізді. Фанг студенттік демонстрацияға қарсы болды, оның ҚКП тарапынан басып құлатылатынына сенді және USTC студенттерін кампустан шығудан қайтармаққа тырысты. 1987 жылдың қаңтарында Фанг қайтадан Қытай Коммунистік партиясынан қуылды және университет вице-президенті лауазымынан босатылды. Ол Пекинге Пекин астрономиялық обсерваториясының ғылыми қызметкері ретінде ауыстырылды, қазір ол Қытай Ұлттық Астрономиялық Обсерваториясының бөлігі және Пекин университетінің профессоры Ли Шусяньмен қайта қосылды. Оның эсселері Қытай Коммунистік партиясымен жиналып, көптеген өңірлік кеңселерге таратылғаннан кейін ол атаққа және жаңғыруға ие болды, мүшелеріне эсселерді сынау туралы нұсқау берілді.

1989 жылғы демократия қозғалысы және жер аударылу

1989 жылдың ақпан айында Фанг бірқатар белгілі зиялыларды жинап, Дэн Сяопинге ашық хат жазып, сол кезде түрмеде отырған адам құқықтары белсендісі Вэй Цзиньшэнге кешірім сұрады. Оның әйелі Ли, Пекин университеті орналасқан Хайдиан ауданының халық өкілі болып сайланды. Фанг пен оның әйелі Қытай саясаты туралы Пекін университетінің бірқатар студенттерімен, соның ішінде Ван Дан және Лю Ганмен пікір алмасты. Олардың кейбіреуі 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар кезінде студенттік лидерлерге айналды, бірақ Фанг пен Ли наразылыққа белсенді түрде қатыспады. 1989 жылы ақпанда АҚШ президенті Джордж Буш Қытайға келген сапарында АҚШ елшілігі Фангты Буш Дэн Сяопиннің құрметіне Шератон Ұлы Қабырға қонақ үйінде ұйымдастырған банкетке шақырды. Дэн Фангқа теріс пікірде болды. Қытай үкіметі Фанг пен Лиді наразылыққа қатысқандардың "іздеу тізіміне" қойды. АҚШ елшілігінде жүргенде Фанг "Қытай амнезиясы" атты мақала жазып, Қытай Коммунистік партиясының адам құқықтарын басып-жаншуын және сыртқы әлемнің оған немқұрайлы қарауын сынады. Бұл шешімге АҚШ президенті Джордж Буш пен Дэн арасындағы құпия келіссөздер ықпал етті. Сондай-ақ, Фангтың жалған мойындауы, АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Брент Скоукрофттың араласу әрекеті және Жапония үкіметінің ҚХР-ға несие беруді қайта бастау туралы ұсынысы да әсер етті, бұл "Фанг Личжи мәселесін" шешуге байланысты болды. 1989 жылы ол Роберт Ф. Кеннедидің адам құқықтары сыйлығының иегері атанды. 1991 жылы ол Нью-Йоркте Тибет мәселесі бойынша конференция өткізді, бұл қытай және тибеттік тараптар арасындағы алғашқы ашық диалогтардың бірі болды. Ол сонымен қатар Тибет үшін халықаралық науқанға кеңесші болды.

АҚШ-тағы кейінгі өмірі

Кейін Кеймбридж және Принстон университеттерінде біраз уақыт оқығаннан кейін Фанг Аризона штатының Тусон қаласына көшіп, Аризона университетінде физика профессоры болып жұмыс істеді. Университеттегі сөздерінде Фанг адам құқықтары мен демократияны әлеуметтік жауапкершілік мәселелері ретінде қарастырды. Ол сонымен қатар Нью-Йорк негізделген "Қытайдағы адам құқықтары" ұйымының басқарма мүшесі және тең төрағасы болды. 14 сәуірде ол Шығыс Лаун Палмс зираттарында жерленді.