Висконсин мұздық көлінің тарихы

Кіріспе

Висконсин штатындағы тарихи көл, АҚШ

Висконсин мұздық көлі – шамамен 18 000 – 14 000 жыл бұрын, соңғы мұз дәуірінің соңында, қазіргі АҚШ-тың Висконсин штатының орталық бөлігінде болған ежелгі мұздық көл.

Құрылуы мен жойылуы

Соңғы мұз дәуірінен бұрын Висконсин өзенінің біршама өзгеше ағысы штаттың солтүстік-орталық бөлігін кесіп өтіп, Барабу төбелерінің шығыс жағымен ағып жатқан. Шамамен 18 000 жыл бұрын Лорантид мұз қабатының Грин-Бэй бөлігі шығыстан жылжып, Барабу төбелеріне тірескен. Бұл шығу тесігі жабылғаннан кейін су кері жинала бастап, солтүстік және батысқа қарайғы ойпаңды толтырып, Висконсин мұздық көлін құрады. Су деңгейі 160 футқа дейін көтеріліп, беттік ауданы қазіргі Виннебаго көлінен сегіз есе үлкен болды – солтүстікке қарай Висконсин-Рапидс орналасқан жерге дейін созылған үлкен суық көл. Көлік жаңа шығу тесігін тауып, батысқа қарай Миссисипиге, Сити-Пойнт маңындағы Қара өзеннің шығыс саласы арқылы ағып шықты, мысалы, Рош-а-Кри сияқты жерлерден. Бұл көл мыңдаған жылдар бойы сақталды, соның салдарынан дауылдар мен мұз жартастарды тоздырып, құмды алып кетті. Солтүстік және шығыстан мұздықтан ағып келген өзендер көлдің түбіне құм мен лай жинақтап, бүгін I 90/94 тас жолымен жүргенде көретін тегіс құмды Орталық жазықтықты қалыптастырды. Шамамен 14 000 жыл бұрын климат жылынып, мұздықтар шегіне бастады. Көл суы Барабу төбелерінің айналасындағы жолды қайта ашты. Ағын басталғаннан кейін, ол мұз арқылы үлкен арнаны жылдам ерітіп, күшті ағысқа айналды. Апаттық су тасқыны кезінде көлдің көп бөлігі оңтүстік жағынан бірнеше аптаның ішінде, тіпті бірнеше күнде ағып кетті. Жоғары ағыстағы ағыс көлдің түбіндегі құм арқылы жаңа арналар жасады. Көлдің түбіндегі құмды алып тастағаннан кейін, ол көлге дейін бұрыннан бар кембрийлік құмтастар арқылы каньондарды ойып, Висконсин өзенінің шатқалдарын құрады, олар қазір өзенді бөгей отырып жасалған жоғары су деңгейінің астында жатыр. Бүгінде қайық саяхаты су бетінде қалған бөліктерін көрсетеді. Бұл көл соңғы мұз дәуірінде Висконсиндегі жалғыз мұздық көл болмады. Висконсин өзені Жоғарғы түбектен 500 шақырымнан астам қашықтықты жүріп, Прери-дю-Шиенде Миссисипимен қосылады. Бұрынғы мұздықтар Висконсин өзенін бөгеп, Висконсин штатының орталығында Дубай көлі сияқты ертерек мұздық көлдерін құрған. Дубай көлінен кейін Висконсин өзені Стивенс-Пойнт пен Висконсин-Рапидс арасында отыз шақырымнан астам қашықтықта оңтүстікке қарай ағып кетуіне кедергі келтіріледі. Бұл екі қаланың арасында өзеннің оңтүстік жағында биік құмтас жартастар орналасқан. Висконсин-Рапидстен Некосаға дейін өзен бес шақырымда тік 300 футқа төмен түседі және төрт бөгет қажет. Centralia бөгетінің шығыс жағындағы, Bulls Eye Country Club және Порт-Эдвардстың арғы жағындағы тау жыныстары бөгеттер салынбастан бұрын ежелгі су тасқыны болғанын көрсетеді, ал өзен тұрғындарға жыл сайын солтүстік Висконсин су алабынан су басу қаупін еске салады. Некоса бөгетінің астындағы үлкен тас ежелгі заманда болғаны анық. Неседа мен Рош-а-Кридің үстіндегі үлкен Петенвелл көлі қазір су тасқынын бақылауға көмектеседі. Висконсин Деллс тау жыныстарынан кейін, Висконсин Миссисипиге қосылғанда сумен ойылған 75 футтық әк тас жартастар бар. Стивенс-Пойнттың солтүстік-шығысында Сансет көлі, Үш көл және көптеген басқа аталмаған мұздық шұңқырлары тәрізді көлдер бар. Жер бетіндегі судың көп болуына байланысты, жер астындағы тау жыныстарын және Висконсин штатының ортасындағы осы көлдерді сумен қамтамасыз ететін судың гидрологиясын түсіну үшін қосымша жұмыс қажет.

Before the last glacier, a somewhat different Wisconsin River drained the north central part of the state, running around the east end of the Baraboo Hills. Around 18,000 years ago, the Green Bay lobe of the Laurentide ice sheet crept in from the east, butting up against the Baraboo Hills. With that outlet closed, the water backed up, filling the basin to the north and west, forming Glacial Lake Wisconsin. The water rose to as deep as 160 feet, with a surface area eight times the size of modern Lake Winnebago, a big cold lake stretching north to the site of Wisconsin Rapids. Eventually it found a new outlet, flowing west to the Mississippi via the east fork of the Black River near City Point. and Roche a Cri, for example. The lake existed for thousands of years, with storms and ice scouring sand off those bluffs. Streams from the glacier to the north and east also carried in sand and silt which settled at the bottom of the lake, roughing in the flat sandy Central Plain that we see today when we follow I 90/94. About 14,000 years ago, as the climate warmed, the glacier began to retreat. The lake water reopened the path around the Baraboo Hills. Once the trickle began, it quickly melted a larger channel through the ice and became a torrent. In a catastrophic flood, most of the huge lake probably drained out the south end in no more than a few weeks possibly a few days. Upstream, the current cut new channels through the lake bottom sand. After removing the lake bottom sand, it cut canyons through the weak Cambrian sandstone beneath, which had existed long before the lake, forming the Dells of the Wisconsin River, that are now largely beneath the high water created by damming the river. Boat tours today show the portions that remain above water. This lake, during the last glacial period, was probably not the only Glacial Lake Wisconsin. The Wisconsin river travels from near the Upper Peninsula over 300 miles until it meets the Mississippi at Prairie du Chien. Earlier glaciers probably blocked the Wisconsin River, producing earlier glacial lakes in central Wisconsin like Lake DuBay. After Lake Dubay, the Wisconsin river is blocked from going south for over twenty miles between Stevens Point and Wisconsin Rapids. A tall sandstone bluff is found on the south side of the river between these two cities. From Wisconsin Rapids to Nekoosa the river drops vertically 300 ft in just five miles and requires four dams. Rock outcroppings on the East side of the river at the Centralia dam, at the Bulls Eye Country Club and across the river from Port Edwards, suggest ancient flooding before the dams were built and the river reminds residents almost every year of its power to flood from the northern Wisconsin watershed. A large boulder just below the Nekoosa dam was obviously there in ancient times. Large Lake Petenwell above Necedah and Roche a Cri is now used to help control floods. Then after the Wisconsin Dells rock formations, 75 foot limestone bluffs carved by water exist as the Wisconsin merges with the Mississippi. North East of Stevens Point, Sunset Lake, Three Lakes and numerous other unnamed glacial pothole like lakes exist. With plentiful surface water more work is needed to understand buried rock formations and the hydrology of water feeding these lakes in central Wisconsin.