Кіріспе

Дәрі-дәрмектерді ашу, әзірлеу, өндіру және сатумен айналысатын медицина саласы – фармацевтикалық индустрия. Фармацевтикалық индустрия – пациенттерге (немесе өздігінен) ем ретінде қолдану үшін фармацевтикалық дәрі-дәрмектерді ашатын, әзірлейтін, өндіретін және сататын медицинадағы сала. Фармацевтикалық компаниялар генерикалық немесе брендтік дәрі-дәрмектермен және медициналық құрылғылармен айналысуы мүмкін. Олар дәрі-дәрмектерді патенттеу, сынау, қауіпсіздігін, тиімділігін (дәрі-дәрмектерді сынау арқылы) және сатуды реттейтін түрлі заңдар мен ережелерге бағынады. 2020 жылы әлемдік фармацевтикалық нарықта 1,228.45 триллион долларлық емдік препараттар өндірілді және күрделі жылдық өсім көрсеткіші (CAGR) 1,8% құрады.

XIX ғасырдың ортасы 1945 жыл: өсімдіктерден алғашқы синтетикалық дәрілерге дейін

Қазіргі заманғы фармацевтикалық өнеркәсіп 1800 жылдардың ортасында морфин мен хинин сияқты ботаникалық дәрілерді таратудың дәстүрлі рөлінен көтерме сауда өндірісіне және қолданбалы зерттеулер нәтижесінде алынған жаңалықтарға дейін кеңейген жергілікті аптекалардан басталды. Өсімдіктерден дәрі-дәрмектерді әдейі іздеу 1803 және 1805 жылдар аралығында неміс дәріханасының көмекшісі Фридрих Сертурнердің опиумнан морфинді оқшаулауымен басталды – бұл анальгетикалық және ұйқыға көмектесетін зат. Ол бұл қосылысты грек армандар құдайы Морфейдің құрметіне атады. 1880 жылдардың соңына қарай неміс бояу өндірушілері жеке органикалық қосылыстарды көмір және басқа минералдық көздерден тазартуды жетілдірді, сонымен қатар органикалық химиялық синтезде алғашқы әдістерді қалыптастырды. Синтетикалық химиялық әдістердің дамуы ғалымдарға химиялық заттардың құрылымын жүйелі түрде өзгертуге мүмкіндік берді, ал фармакология ғылымының өсуі олардың осы құрылымдық өзгерістердің биологиялық әсерін бағалау мүмкіндіктерін кеңейтті.

Эпинефрин, норадреналин және амфетамин

1890 жылдарға қарай, бүйрекүсті безінің экстракттарының көптеген түрлі тіндерге тигізетін күшті әсері анықталды, бұл химиялық сигналдау механизмін іздеуге және жаңа дәрілерді әзірлеу үшін осы байқауларды пайдалануға бастама берді. Бүйрекүсті безінің экстракттарының қан қысымын көтеру және қан тамырларын тарылтатын әсерлері хирургтарды гемостатикалық заттар ретінде және шок күйін емдеу үшін қызықтырды, сондай-ақ бірнеше компаниялар белсенді заттың әртүрлі дәрежеде тазаланған түрлерін қамтитын бүйрекүсті безінің экстракттарына негізделген өнімдерді жасады. 1897 жылы Джон Хопкинс университетінің профессоры Джон Абель белсенді принципті эпинефрин деп анықтады және оны сульфат тұзы түрінде таза емес күйде бөліп алды. Кейіннен өнеркәсіптік химик Джокичи Такамин эпинефриннің таза күйін алу әдісін жасап, технологияны Parke Davis компаниясына лицензиялады. Parke Davis эпинефринды Adrenalin саудалық атауымен сатты. Эпинефриннің инъекциялық формасы астма шабуылын жедел емдеуде өте тиімді екенін көрсетті, ал ингаляциялық формасы 2011 жылға дейін АҚШ-та сатылды (Primatene Mist). 1929 жылға қарай эпинефрин мұрынның бітелуін емдеу үшін ингалятор түрінде жасалды. Эпинефриннің жоғары тиімділігіне қарамастан, инъекция қажеттілігі оның қолданылуын шектеді, сондықтан ауызға қабылдауға болатын туындылар іздестірілді. Жапон химиктері Ma Huang өсімдігінен құрылымдық тұрғыдан ұқсас қосылыс – эфедринды анықтады және Eli Lilly компаниясы оны астманы емдеу үшін ауызға қабылдауға болатын препарат ретінде сатты. Henry Dale және George Barger жұмысының нәтижесінде Burroughs Wellcome компаниясында академик химик Gordon Alles амфетаминді синтездеді және 1929 жылы астмамен ауыратын науқастарда сынақтан өткізді. Дәрінің астмаға қарсы әсері шамалы екені анықталды, бірақ ол көтеріңкі сезім мен жүрек қағуды тудырды. Smith, Kline және French компаниясы амфетаминді Benzedrine Inhaler саудалық атауымен мұрынның бітелуін азайтатын препарат ретінде әзірледі. Амфетамин нарколепсияны, энцефалиттік паркинсонизмді және депрессия мен басқа да психиатриялық жағдайларда көңіл-күйді көтеру үшін әзірленді. 1937 жылы ол осы мақсаттар үшін Америкалық Медициналық Ассоциациядан жаңа және ресми емес препарат ретінде мақұлдау алды және 1960 жылдары трициклді антидепрессанттар әзірленгенге дейін депрессияны емдеуде кеңінен қолданылды. 1950 және 1960 жылдары барбитураттар мен амфетаминдердің тәуелділік тудыратын қасиеттері мен теріс пайдалану мүмкіндігі туралы хабардарлық артты, бұл оларды қолдануға шектеулер енгізуге және үкімет тарапынан бақылауды күшейтуге әкелді. Бүгінде амфетамин көбінесе назар аудару тапшылығы синдромын емдеу үшін, ал фенобарбитал эпилепсияны емдеу үшін қолданылады. 1958 жылы Лео Стернбах бірінші бензодиазепин – хлордиазепоксидті (Librium) ашты. Оннан астам басқа бензодиазепиндер әзірленді және қолданылуда, олардың ішінде диазепам (Valium), алпразолам (Xanax), клоназепам (Klonopin) және лоразепам (Ativan) ең танымалдары. Бензодиазепиндердің жоғары қауіпсіздігі мен емдік қасиеттеріне байланысты, олар медицинада барбитураттарды қолдануды көп жағдайда алмастырды. Кейіннен бензодиазепиндердің барбитураттар сияқты тиімділігін жоғалтатыны және ұзақ уақыт қолданғанда ауыр жағырғы әсерлерге әкелуі мүмкін екені анықталғанда, Heather Ashton бензодиазепинге тәуелділікті зерттеп, оларды қолдануды тоқтату бойынша хаттама жасады.

Инсулин

1800 жылдардың соңынан 1900 жылдардың басына дейін жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, диабет – қуыртқа безінің қалыпты қызметін атқаратын заттың жетіспеуінен туындайды. 1869 жылы Оскар Минковский мен Йозеф фон Меринг иттерде қант диабетін қуыртқа безін хирургиялық жолмен алып тастау арқылы шақыруға болатынын анықтады. 1921 жылы канадалық профессор Фредерик Бантинг және оның шәкірті Чарльз Бест бұл зерттеуді қайталап, қуыртқа безінің экстрактіні егу арқылы қуыртқа безін алып тастау салдарынан туындаған симптомдарды кері қайтаруға болатынын тапты. Көп ұзамай экстракт адамдарда да тиімді екені дәлелденді, бірақ инсулин терапиясын әдеттегі медициналық процедура ретінде енгізу, материалды жеткілікті мөлшерде және тұрақты тазалықта өндірудегі қиындықтарға байланысты кешіктірілді. Зерттеушілер биологиялық материалдарды ірі көлемде тазартудағы тәжірибесіне сүйене отырып, "Eli Lilly and Co." компаниясының өндірістік серіктестерінен көмек сұрады. "Eli Lilly and Company" компаниясының химигі Джордж В. Уолден экстракттің pH деңгейін мұқият реттеу арқылы салыстырмалы түрде таза инсулин алуға болатынын анықтады. Торонто университетінің талабымен және осыған ұқсас тазарту әдісін тәуелсіз түрде әзірлеген ғалымдардың патенттік талаптарына байланысты, бірнеше компания инсулин өндірісіне келісім жасасты. Инсулин терапиясының ашылуына және кеңінен қолданылуына дейін диабетпен ауыратын адамдардың өмір сүру ұзақтығы небәрі бірнеше айды құрады.

Инфекцияға қарсы алғашқы зерттеулер: Сальварсан, Пронтосил, Пенициллин және вакциналар

Жұқпалы ауруларды емдеуге арналған дәрі-дәрмектерді әзірлеу алғашқы зерттеулер мен даму жұмыстарының басты бағыты болды; 1900 жылы пневмония, туберкулез және диарея АҚШ-та өлімнің үш негізгі себебі болды және өмірдің бірінші жылындағы өлім-жітім 10%-дан асты. 1911 жылы алғашқы синтетикалық инфекцияға қарсы препарат – арсфенамин, Берлиндегі Эксперименталды терапия институтының химигі Альфред Бертхайм мен Пол Эрлих әзірледі. Препаратқа саудалық атауы Salvarsan берілді. Эрлих арсеннің жалпы уыттылығын және бактериялардың кейбір бояуларды таңдап сіңіруін байқап, бактериялық инфекцияларды емдеу үшін ұқсас таңдап сіңіру қасиеттері бар арсенді қоспаған бояуды қолдануға болатынын болжады. Арсфенамин мұндай қосылыстардың сериясын синтездеу науқанының бір бөлігі ретінде дайындалды және ішінара таңдап уыттылық танытатыны анықталды. Арсфенамин сифилис ауруын емдеудің алғашқы тиімді құралы болды, бұл ауру сол кезде емделмейтін және терідегі ауыр жараларға, неврологиялық зақымдарға және өлімге әкелетін. Эрлихтің синтетикалық қосылыстардың химиялық құрылымын жүйелі түрде өзгерту және осы өзгерістердің биологиялық белсенділікке әсерін өлшеу әдісі өнеркәсіптік ғалымдар, соның ішінде Bayer ғалымдары Йозеф Кларлер, Фриц Мицш және Герхард Домагк тарапынан кеңінен қолданылды. Бұл жұмыс, сондай-ақ неміс бояу өнеркәсібінде қол жетімді қосылыстарды сынауға негізделген, Prontosil, сульфанамид антибиотиктері класының алғашқы өкіліне әкелді. Арсфенаминмен салыстырғанда сульфанамидтердің әсер ету спектрі кеңірек және уыттылығы әлдеқайда төмен болды, осылайша олар стрептококк сияқты патогендермен туындаған инфекцияларға пайдалы болды. 1939 жылы Домагк осы жаңалық үшін медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды. Дегенмен, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жұқпалы аурулардан болатын өлім-жітімнің күрт төмендеуі, негізінен, таза су және тығыз емес тұрғын үй сияқты қоғамдық денсаулық сақтау шараларын жақсартудың нәтижесі болды, ал инфекцияға қарсы дәрілер мен вакциналардың әсері, негізінен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін байқалды. 1928 жылы Александр Флеминг пенициллиннің бактерияға қарсы әсерін ашты, бірақ оны адам ауруларын емдеу үшін пайдалану оның ірі масштабты өндірісі мен тазарту әдістерін әзірлеуді күтті. Бұл әдістерді әлемдік соғыс кезінде АҚШ және Ұлыбритания үкіметтері басқарған фармацевтикалық компаниялардың консорциумы әзірледі. Осы кезеңде вакциналарды әзірлеуге қатысты алғашқы жетістіктер болды, негізінен академиялық және үкіметтік қаржыландырылатын негізгі зерттеулер түрінде, олар жалпы жұқпалы ауруларға жауапты патогендерді анықтауға бағытталған. 1885 жылы Луи Пастер мен Пьер Поль Эмиль Ру тұңғыш рет құтыруға қарсы вакцина жасады. Дифтерияға қарсы алғашқы вакциналар 1914 жылы дифтериялық токсин мен антитоксиннің (инъекцияланған жануардың сарысуынан алынған) қоспасынан жасалды, бірақ инъекцияның қауіпсіздігі шектеулі болды және ол кеңінен қолданылмады. 1921 жылы АҚШ-та дифтерияның 206 000 жағдайы тіркелді, нәтижесінде 15 520 адам қайтыс болды. 1923 жылы Пастер институтындағы Гастон Рамон мен Велком зерттеу зертханасындағы Александр Гленнидің (кейіннен GlaxoSmithKline құрамына кірген) параллель жұмыстары дифтерия токсинін формальдегидпен өңдеу арқылы қауіпсіз вакцина жасауға болатынын анықтады. 1944 жылы Squibb Pharmaceuticals компаниясының Maurice Hilleman компаниясы Жапон энцефалитіне қарсы алғашқы вакцинаны әзірледі. Кейіннен Хиллеман Merck компаниясына ауысты, онда ол қызылша, қызылша, сушиқ, қызылша, гепатит А, гепатит В және менингитке қарсы вакциналарды әзірлеуде маңызды рөл атқарды.

Қауіпсіз дәрі-дәрмектер мен өнеркәсіптің алғашқы реттеуі

ХХ ғасырдан бұрын дәрі-дәрмектерді көбінесе шағын өндірушілер шығарған, олардың өндірісіне қатаң бақылау болмаған және қауіпсіздігі мен тиімділігі туралы талаптар жеткіліксіз болған. Егер мұндай заңдар болған жағдайда да, олардың орындалуы нашар болды. АҚШ-та вакциналар және басқа да биологиялық препараттарға қатысты реттеуді күшейтуге тетанус ауруының таралуы және ластанған оспа вакцинасы мен дифтерияға қарсы сарысудың таралуынан туған өлім-жітімдер себеп болды. 1902 жылғы Биологиялық препараттарды бақылау туралы заң федералды үкіметтен әрбір биологиялық препаратты, сондай-ақ оларды өндіру процесі мен мекемесін нарыққа жібермес бұрын мақұлдауды талап етті. 1906 жылы Таза тағам және дәрі-дәрмектер туралы заң қабылданды, ол бұзылған немесе дұрыс таңбаланбаған тағамдар мен дәрі-дәрмектерді штаттар арасында таратпауды тыйым салды. Дәрі-дәрмек алкоголь, морфин, опиум, кокаин немесе басқа да қауіпті немесе құнарлылығы бар заттарды қамтыса, және оның таңбасында мұндай заттардың мөлшері немесе пропорциясы көрсетілмесе, дұрыс таңбаланбаған деп есептелді. Үкімет заңды қолданып, өндірушілерді негіссіз тиімділік туралы мәлімдеме жасағаны үшін сотқа беруге тырысқанда, Жоғарғы Соттың федералды үкіметтің өкілеттіктерін дәрі-дәрмек құрамындағы ингредиенттердің дұрыс емес көрсетілуіне байланысты істермен шектеу туралы шешімі кедергі келтірді. 1937 жылы Теннесси штатындағы S. E. Massengill компаниясы өндірген «Эликсир сульфаниламидті» ішкеннен кейін 100-ден астам адам қайтыс болды. Өнімнің құрамында диэтиленгликоль болды, бұл қазір антифриз ретінде кеңінен қолданылатын өте улы еріткіш. Сол кездегі заңдарға сәйкес, өндірушіні тек техникалық себеппен ғана соттауға болады, өйткені өнім «эликсир» деп аталды, бұл сөзбе-сөз этанолдағы ерітіндіні білдіреді. Осы оқиғаға жауап ретінде АҚШ Конгресі 1938 жылғы Федералды тағам, дәрі-дәрмек және косметика туралы заңды қабылдады, ол дәлірек айтқанда, дәрі-дәрмек сатылатын алдында оның қауіпсіздігін көрсетуді талап етті және жалған емдік талаптарға тыйым салды.

Инфекцияға қарсы зерттеулердің одан әрі жетістіктері

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа антибиотиктер кластарын ашудағы өркендеу болды, оның ішінде цефалоспориндер (Джозеппе Бротцу мен Эдвард Абрахамның негізгі жұмыстарына негізделген, Eli Lilly компаниясымен әзірленген), стрептомицин (Селман Уаксманның зертханасындағы Мерк компаниясының қаржыландыру бағдарламасы аясында ашылған), тетрациклиндер (қазір Pfizer компаниясының бөлігі болып табылатын Lederle Laboratories-те ашылған), эритромицин (Eli Lilly and Co. компаниясында ашылған) және олардың бактериялық патогендердің кең спектріне қолданылуы. 1943 жылы Ратгерс университетіндегі Селман Уаксманның зертханасында Мерк компаниясының қаржыландыру бағдарламасы кезінде ашылған стрептомицин туберкулезді емдеудегі алғашқы тиімді құрал болды. Ол кезде дамыған елдердегі қалаларда туберкулезбен ауырғандарды оқшаулауға арналған санитариялар кең таралған, және олардың 50%-ы емдеуге түскеннен кейін 5 жыл ішінде қайтыс болған. 1958 жылы Федералды сауда комиссиясы антибиотиктердің дамуының американдық денсаулық сақтау жүйесіне тигізген әсерін бағалауға тырысқан баяндама жариялады. Баяндамада 1946-1955 жылдар аралығында антибиотиктерге сезімтал аурулардың көрсеткіші 42%-ға, ал антибиотиктерге сезімсіз аурулардың көрсеткіші 20%-ға төмендегені анықталды. Баяндамада: «Антибиотиктерді қолдану, ерте диагностика және басқа да факторлар эпидемияның таралуын және осы аурулардың санын шектеген сияқты» деген қорытынды жасалды. Зерттеуде антибиотиктермен тиімді емдеуге болатын сегіз кең таралған аурудың (сифилис, туберкулез, дизентерия, скарлатина, құсуша, менингококк инфекциясы және пневмония) өлім-жітім көрсеткіші 56%-ға төмендегені анықталды. Олардың ішінде туберкулезден болатын өлім-жітімнің 75%-ға азайғаны ерекше көзге түсті. 1940-1955 жылдар аралығында АҚШ-тағы өлім-жітім көрсеткіші жылдық 2%-дан 8%-ға дейін үдеді, содан кейін тарихи 2%-ға оралды. Соғыстан кейінгі жылдардағы күрт төмендеу осы жылдарда жұқпалы ауруларға қарсы жаңа емдеу және вакциналардың жылдам дамуымен байланысты. Ластану бастапқы жасушалар қорында да, өндіріске қолданылған маймыл тіндерінде де болған болуы мүмкін. 2004 жылы Ұлттық қатерлі ісіктер институты SV40 адамдардағы қатерлі ісіктерге байланысты емес деген қорытындыға келгенін мәлімдеді. Осы кезеңдегі басқа да маңызды жаңа вакциналар: қызылшаға қарсы вакцина (1962, Бостон балалар медициналық орталығының Джон Франклин Эндерс, кейін Морис Хиллеман Мерк компаниясында жетілдірді), қызылша (1969, Хиллеман, Мерк) және сіреспе (1967, Хиллеман, Мерк). АҚШ-та қызылшаға қарсы вакцинацияның алғашқы 20 жылында 52 миллион жағдайдың алдын алуға, 17 400 ақыл-ой кемістігінің және 5 200 өлімнің алдын алуға мүмкіндік берді.

Гипертонияға қарсы препараттарды әзірлеу және өткізу

Гипертония – атеросклероз, жүрек жеткіліксіздігі, коронарлық артерия аурулары, инсульт, бүйрек аурулары және шеткершілік артерия ауруларының қауіп факторы, сондай-ақ өнеркәсіп дамыған елдерде жүрек-қан тамырлары ауруларының және өлім-жітімнің ең маңызды себебі. 1940 жылға дейін 50 жастан асқан адамдардың шамамен 23% гипертония салдарынан қайтыс болған. Гипертонияның ауыр түрлері хирургиялық еммен емделген. Гипертонияны емдеу саласындағы алғашқы жетістіктердің бірі – симпатикалық жүйке жүйесін блоктауға арналған төртінші дәрежелі аммоний иондары болды, бірақ олардың ауыр жағымсыз әсерлері болғандықтан кеңінен қолданылмады, себебі жоғары қан қысымының ұзақ мерзімді салдары толыққанды зерттелмеген және оларды инъекция арқылы енгізу қажет болды. 1952 жылы Ciba компаниясының ғалымдары алғашқы ауызға қабылданатын вазодилататор – гидралазин ашты. Гидралазинмен монотерапияның маңызды кемшілігі – уақыт өте келе тиімділігінің төмендеуі (тахифилаксия). 1950 жылдардың ортасында Карл Х. Бейер, Джеймс М. Спраг, Джон Э. Бейр және Frederick C. Novello (Merck & Co.) хлоротиазидті ашты және жасады, ол бүгінгі күнге дейін ең көп қолданылатын антигипертензивтік препарат болып табылады. Бұл жаңалық гипертониямен ауыратын адамдар арасындағы өлім-жітім көрсеткішінің айтарлықтай төмендеуімен байланысты. 1975 жылы осы өнертапқыштар «мыңдаған өмірді сақтап, гипертонияның миллиондаған науқасының азабын жеңілдеткені үшін» Халық денсаулығы саласындағы Ласкер сыйлығымен марапатталды. 2009 жылғы Кохрейн шолуы тиазидтік антигипертензивтік препараттардың жоғары қан қысымы бар адамдарда өлім (RR 0.89), инсульт (RR 0.63), жүрек ишемиялық ауруы (RR 0.84) және жүрек-қан тамырлары оқиғаларының (RR 0.70) тәуекелін азайтатынын көрсетті. Келесі жылдары антигипертензивтік препараттардың басқа да кластары жасалды және айқас терапияда кеңінен қолданыла бастады, оларға ілмек диуретиктері (Lasix/furosemide, Hoechst Pharmaceuticals, 1963), бета-блокаторлар (ICI Pharmaceuticals, 1964), АПФ ингибиторлары және ангиотензин рецепторларының блокаторлары кіреді. АПФ ингибиторлары гипертониясы бар немесе жоқ диабетпен ауыратын науқастарда жаңадан пайда болған бүйрек ауруы [RR 0.71] және өлім [RR 0.84] қаупін азайтады.

Ауызша контрацептивтер

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін көптеген елдерде бала тууды реттеуге тыйым салынды, ал АҚШ-та тіпті контрацепция әдістерін талқылау кейде Комсток заңдары бойынша қудалауға әкелді. Ауызша контрацептивтердің даму тарихы бала тууды реттеу қозғалысымен және Маргарет Сэнгер, Мэри Деннет және Эмма Голдман сияқты белсенділердің күш-жігерімен тығыз байланысты. Грегори Пинкустың негізгі зерттеулеріне және Syntex компаниясында Карл Джерасси, ал G.D. Searle & Co. компаниясында Фрэнк Колтон жасаған прогестеронның синтетикалық әдістеріне негізделген алғашқы ауызша контрацептив – Enovid, G.D. Searle & Co. компаниясымен әзірленді және 1960 жылы FDA-мен мақұлданды. Бастапқы құрамында гормондардың өте көп мөлшері болды, бұл ауыр жағынқы әсерлерге себеп болды. Дегенмен, 1962 жылға қарай 1,2 миллион американдық әйел таблетка ішіп тұрды, ал 1965 жылға қарай бұл көрсеткіш 6,5 миллионға жетті. Ыңғайлы уақытша контрацепцияның болуы әлеуметтік нормалардағы күрт өзгерістерге әкелді, оның ішінде әйелдерге ұсынылатын өмір салтының таңдаулары кеңейді, әйелдердің контрацепция үшін ерлерге тәуелділігі азайды, некеге тұру кешіктірілді және некеге дейінгі бірге тұру көбейді.

Талидомид пен Кефовер-Харрис түзетулері

АҚШ-та FD&C заңын қайта қарауға ұмтылыс 1959 жылы Теннесси штатының сенаторы Эстес Кефовер басқарған Конгресс тыңдалымдарынан туындады. Тыңдалымдар саясаттың көптеген мәселелерін қамтыды, соның ішінде жарнамадағы бұзушылықтар, дәрі-дәрмектердің күмәнді тиімділігі және индустрияны күшейту қажеттілігі. Жаңа заңнаманы қабылдауға деген серпін ұзақ пікірталас барысында уақытша баяулағанда, жаңа трагедия туды, ол толыққанды реттеудің қажеттігін көрсетті және жаңа заңдарды қабылдауға итермеледі. 1960 жылдың 12 қыркүйегінде американдық лицензия иегері, Цинциннати қаласындағы Уильям С. Меррелл компаниясы, 1956 жылдан бері Еуропада сатылып келген Кевадон (талидомид) седативіне жаңа дәрілік өтініш берді. ФДҚ-ның бұл препаратты тексеруге жауапты медициналық қызметкері Фрэнсис Келси талидомидтің қауіпсіздігін растайтын деректердің жеткіліксіз екенін санады. Компания 1961 жылдың қарашасына дейін Келси мен ФДҚ-ны өтінішті мақұлдауға көндіруге тырысты, бірақ сол кезде препарат Германия нарығынан ауыр туа біткен аномалиялармен байланысы болғандықтан алынып тасталды. Еуропа және басқа елдердегі мыңдаған жаңа туған нәрестелер талидомидтің тератогендік әсерінен зардап шекті. ФДҚ-ның келісімінсіз компания зерттеу мақсатында қолдану сылтауымен Kevadon-ды 1000-нан астам дәрігерге таратты. Бұл "зерттеуге" 20 000-нан астам америкалық талидомид алды, оның ішінде 624 жүкті әйел және шамамен 17 жаңа туған нәресте препараттың әсерінен зардап шекті. Талидомид трагедиясы Кефовердің Конгресте тоқтап қалған дәрі-дәрмектерді реттеуді күшейту туралы заң жобасын қайта жандандырды және Кефаувер-Харрис түзетуі 1962 жылдың 10 қазанында заңға айналды. Бұдан былай өндірушілер АҚШ нарығына шығар алдында өз дәрі-дәрмектерінің тиімділігін де, қауіпсіздігін де ФДҚ-ға дәлелдеуге міндетті болды. ФДҚ рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектердің жарнамасын реттеу және жақсы өндіріс тәжірибесін белгілеу құқығын алды. Заң 1938-1962 жылдар аралығында енгізілген барлық дәрі-дәрмектердің тиімді болуын талап етті. ФДҚ мен Ұлттық Ғылым академиясының бірлескен зерттеуі көрсеткендей, бұл өнімдердің шамамен 40 пайызы тиімді емес еді. Одан он жыл өткен соң рецептсіз өнімдерді де осындай жан-жақты зерттеу басталды.

Статиндар

1971 жылы жапондық биохимик Акира Эндо мевастатин (ML 236B) молекуласын анықтады. Мевастатин – Penicillium citrinum саңырауқұлағының өндіретін, денеде холестерин өндіруге қатысатын HMG CoA редуктаза ферментінің тежегіші. Жануарларға жасалған сынақтар клиникалық сынақтардағыдай жақсы тежегіштік әсерін көрсетті, бірақ иттердегі ұзақ мерзімді зерттеулер жоғары дозаларда уытты әсерлерді анықтады. Осыдан кейін мевастатин адамдарға қолдану үшін тым қауіпті деп есептелді. Мевастатин ісіктерге, бұлшықеттердің әлсіреуіне және кейде зертханалық иттерде өлімге себеп болатын қосымша әсерлері болғандықтан ешқашан сатылған жоқ. Merck & Co компаниясының бас ғалымы және кейіннен бас директоры П. Рой Вагелос осы зерттеуге қызығушылық танытып, 1975 жылдан бастап Жапонияға бірнеше рет сапар жасады. 1978 жылы Merck, 1987 жылы Mevacor атпен сатылымға шығарылған ловастатинды (мевинолин, MK803) Aspergillus terreus саңырауқұлағынан бөліп алды. 1994 жылдың сәуір айында Merck компаниясы ұйымдастырған зерттеудің нәтижелері жарияланды. Зерттеушілер жоғары холестерин және жүрек аурулары бар 4444 науқаста симвастатин сынады, бұл препарат кейіннен Merck компаниясы Zocor атпен сатты. Бес жылдан кейін зерттеу көрсеткендей, науқастардың холестерин деңгейі 35%-ға төмендеді, ал жүрек талмасынан өлу қаупі 42%-ға азайды. 1995 жылы Zocor және Mevacor Merck компаниясына 1 миллиардтан астам АҚШ доллары табыс әкелді. Эндо 2006 жылы Жапония сыйлығымен, ал 2008 жылы Ласкер ДеБейки клиникалық медициналық зерттеу сыйлығымен марапатталды. Ол "холестеринді төмендетуге" арналған жаңа молекулалар класын зерттеудегі пионерлік еңбегі үшін марапатталды.

ХХІ ғасыр

Бірнеше онжылдықтан бері биологиялық препараттар шағын молекулалық емдеулермен салыстырғанда маңыздылығы артып келеді. Биотехнология, жануарлар денсаулығы және Қытай фармацевтикалық секторы да айтарлықтай өсімді көрсетті. Ұйымдық тұрғыдан алғанда, ірі халықаралық фармацевтикалық корпорациялардың құн үлесі айтарлықтай төмендеді. Сондай-ақ, негізгі генерикалық сектор (патент мерзімі өткен брендтерге қосымшалар) бәсекелестікке байланысты құнсыздануда. Torreya фармацевтикалық индустрияның 2021 жылдың ақпан айына қарай 7,03 триллион АҚШ долларына бағаланғанын, оның 6,1 триллионы – ашық саудадағы компаниялардың құны екенін есептеді. Шағын молекулалардың бағалау үлесі 2003 жылғы 84,6%-дан 58,2%-ға төмендеді. Биологиялық препараттардың үлесі 14,5%-дан 30,5%-ға өсті. Қытай фармацевтикасының бағалау үлесі 2003 жылдан 2021 жылға дейін 1%-дан 12%-ға дейін өсіп, Швейцарияны басып өтті, ол қазір 7,7% үлесімен үшінші орында тұр. АҚШ әлі де әлемдегі ең жоғары бағаланған фармацевтикалық индустрияға ие, оның жалпы бағасының 40% құрайды. 2023 жыл 129 мемлекеттік биотехнологиялық фирмада кем дегенде 10 000 адамды жұмыстан босатуға әкелді, бірақ олардың көпшілігі шағын фирмалар еді; бұл 2022 жылмен салыстырғанда айтарлықтай азаю, бұл нашарлаған жаһандық қаржылық жағдайға және «жалпы инвесторлардың» инвестициясын азайтуына байланысты болды. Жеке фирмалар да 2023 жылы венчурлік капиталға инвестицияны айтарлықтай азайтты, бұл 2021 жылы басталған төмендеу тенденциясын жалғастырды, соның салдарынан бастапқы публиктік ұсыныстардың саны азайды. Бұл 21 ғасырдың басындағы ең маңызды жаңарулардың көптегені тек M&A операциялары арқылы мүмкін болғанын көрсетті, атап айтқанда Keytruda және Humira препараттары. Фармацевтика және биотехнология индустриясы таза сатылымының 15%-дан астамын ғылыми-зерттеу және әзірлеуге (ҒЗӘ) жұмсайды, бұл басқа салалармен салыстырғанда ең жоғары көрсеткіш. Ірі көпұлттық корпорациялар көбінесе вертикальдық интеграцияны көрсетеді, дәрі-дәрмектерді іздеу және әзірлеу, өндіру және сапаны бақылау, маркетинг, сату және таратудың барлық кезеңдеріне қатысады. Ал кішігірім ұйымдар көбінесе белгілі бір салаға, мысалы, дәрілік кандидаттарды іздеуге немесе препараттарды әзірлеуге назар аударады. Зерттеу ұйымдары мен ірі фармацевтикалық компаниялар арасында жаңа дәрілік заттардың әлеуетін зерттеу үшін ынтымақтастық келісімдері жиі жасалады. Соңғы кезде көптеген компаниялар дәрі-дәрмектерді әзірлеуді басқару үшін келісімшартты зерттеу ұйымдарына көбірек сенеді.

Инновациялардың құны

Дәрі-дәрмектерді табу және әзірлеу өте қымбат. Адамдарда қолдануға арналған барлық заттардың ішінде тек шағын бөлігі ғана көптеген елдерде үкімет тағайындаған медициналық мекемелер немесе кеңестермен бекітіледі. Олар жаңа дәрі-дәрмектерді сол елдерде сатуға рұқсат беру алдында мақұлдауы тиіс. 2010 жылы FDA 18 жаңа молекулалық зат (НМЗ) және үш биологиялық препаратты мақұлдады, яғни барлығы 21 препарат, бұл 2009 жылы 26 және 2008 жылы 24 болғаннан кем. Ал 2007 жылы барлығы 18, ал 2006 жылы 22 мақұлдама берілді. 2001 жылдан бері Дәрі-дәрмектерді бағалау және зерттеу орталығы жылына орташа есеппен 22,9 мақұлдама береді. Бұл мақұлдамаға дейін клиникаға дейінгі және клиникалық сынақтарға көп инвестиция жасалады, сондай-ақ қауіпсіздікті үздіксіз бақылау міндеті орындалады. Процестің ортасында сәтсіз аяқталған дәрі-дәрмектер үлкен шығындарға соқтырады, бірақ ешқандай кіріс әкелмейді. Егер осы сәтсіз дәрі-дәрмектердің құнын ескерсек, табысты жаңа дәрі-дәрмек (жаңа химиялық зат немесе ЖХЗ) әзірлеу құны маркетингтік шығындарды қоспағанда 1,3 миллиард АҚШ долларына бағаланады. Алайда, 2012 жылы профессорлар Лайт және Лексчин жаңа дәрі-дәрмектерді мақұлдау деңгейі онжылдықтар бойы шамамен 15-25 аралығында тұрақты болғанын хабарлады. 2009 жылы индустрия бойынша зерттеулерге және инвестицияларға жұмсалған сома рекордтық 65,3 миллиард долларды құрады. АҚШ-та 1995-2010 жылдар аралығында зерттеулерге жұмсалған шығын шамамен 34,2 миллиард долларды құраса, кіріс одан да жылдам өсті (осы кезеңде кіріс 200,4 миллиард долларға артты). Forbes журналының мәліметінше, 2010 жылы бір дәрі-дәрмекті әзірлеуге 4 миллиардтан 11 миллиард долларға дейін жұмсалды. Бұл бағалаулардың кейбіреулері капиталды кіріс түспейтін жылдар бұрын инвестициялаудың мүмкіндік құнын да ескереді (ақшаның уақыт құнын қараңыз). Дәрілік препараттарды табу, әзірлеу және бекітуге кететін ұзақ уақытқа байланысты, бұл шығындар жалпы шығындардың жартысына жуығын құрауы мүмкін. Фармацевтикалық индустрияның құндылық тізбегіндегі тікелей салдары – ірі фармацевтикалық компаниялардың фундаменталды зерттеулермен байланысты тәуекелдерді аутсорсингке беруге бейімділігі, бұл биотехнологиялық компаниялардың рөлін күшейтеді, өнеркәсіптік экожүйені қайта қалыптастырады және жалпы стратегияларды сәйкесінше өзгертеді. Кейбір мақұлданатын дәрі-дәрмектер, мысалы, қолданыстағы белсенді ингредиенттің қайта құрастырылуына негізделгендер (Line extensions деп те аталады), әзірлеуге әлдеқайда арзан.

Өнімді бекіту

АҚШ-та жаңа фармацевтикалық өнімдерді Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) қауіпсіз және тиімді деп мақұлдауы тиіс. Бұл процеске әдетте адамдарға сынауды бастау үшін жеткілікті клиникалық алдын ала деректермен бірге жаңа дәрі-дәрмек туралы зерттеу өтінішінің ұсынылуы кіреді. IND мақұлдағаннан кейін үш кезеңдік адамдарға клиникалық сынақтар жүргізілуі мүмкін. Бірінші кезеңде әдетте сау еріктілерді пайдаланып уыттылық зерттеледі. Екінші кезеңде пациенттерде фармакокинетика және дозалау қарастырылады, ал үшінші кезеңде мақсатты пациенттер тобында тиімділік туралы кең ауқымды зерттеу жүргізіледі. Үшінші кезеңдегі сынақтар сәтті аяқталғаннан кейін FDA-ға жаңа дәрі-дәрмек туралы өтініш ұсынылады. FDA деректерді қарастырып, өнімнің пайдасы мен қауіп-қатерінің арақатынасы оң деп таныса, АҚШ-та өнімді сатуға рұқсат береді. Ірі клиникалық сынақтардың өзі сирек кездесетін жағымсыз әсерлердің таралуын тиімді болжамауы мүмкін болғандықтан, рұқсаттан кейінгі бақылаудың төртінші кезеңі де жиі қажет болады. Сатудан кейінгі бақылау дәрі-дәрмектің қауіпсіздігін сатудан кейін мұқият бақылауға алуды қамтамасыз етеді. Кейбір жағдайларда оның қолданылуы белгілі бір пациенттер тобымен шектелуі мүмкін, ал басқа жағдайларда зат нарықтан толығымен алынып тасталады. FDA бекітілген дәрілер туралы ақпаратты «Orange Book» сайтында ұсынады. Ұлыбританияда Дәрі-дәрмектерді және денсаулық сақтау өнімдерін реттеу агенттігі дәрі-дәрмектерді қолдануға мақұлдап, бағалайды. Әдетте, Ұлыбританияда және басқа да еуропалық елдерде мақұлдау АҚШ-тағыдан кейінірек келеді. Содан кейін Англия мен Уэльс үшін Ұлттық денсаулық сақтау және қамқорлық саласындағы тамаша институты (NICE) Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің (NHS) оларды қолдануға (төлем жасау мағынасында) рұқсат бере ме және қалай рұқсат беретінін шешеді. Британдық Ұлттық формуляр фармацевттер мен дәрігерлер үшін негізгі нұсқаулық болып табылады. АҚШ-қа жатпайтын көптеген батыс елдерінде жаңа технологияларды ұсыну алдында «төртінші кедергі» – шығын тиімділігін талдау пайда болды. Бұл технологиялардың «тиімділік баға белгісіне» (мысалы, QALY үшін шығын) назар аударады. Англия мен Уэльсте NICE дәрі-дәрмектер мен технологияларды NHS-тен алуға бола ма және қандай жағдайларда болатынын шешеді, ал Шотландияда Шотландиялық дәрі-дәрмектер консорциумымен және Австралияда Фармацевтикалық пайдалар жөніндегі консультативтік комитетпен ұқсас келісімдер бар. Өнімді мақұлдау үшін оның шығын тиімділігінің шекті деңгейінен өтуі керек. Емдеу «ақшаға тиімді» болуы керек және қоғамға жалпы пайда әкелуі тиіс.

Жетім дәрілер

Кейбір сирек кездесетін аурулар үшін ("жетім аурулар") бірнеше ірі дәрілік заттарды реттеу аймақтарында арнайы ережелер бар. Мысалы, АҚШ-та 200 000-нан аз науқасы бар аурулар, немесе кейбір жағдайларда одан да көп науқасы бар аурулар Жетім дәрілер туралы заңға бағынады. Мұндай ауруларды емдеуге арналған дәрі-дәрмектерді зерттеу және әзірлеу экономикалық тұрғыдан тиімсіз болғандықтан, мұндай іспен айналысатын компаниялар салық жеңілдіктерімен, алымдардан босатылумен және дәрі патенттелген болса да болмаса да, шектеулі мерзімге (жеті жылға) нарықта эксклюзивті құқықпен марапатталады.

Патенттер мен генерикалық препараттар

Бірқатар факторларға байланысты компания дәрі немесе оны өндіру процесіне патент алуға үміттеніп, өтініш бере алады, бұл оған әдетте 20 жылға жуық эксклюзивті құқық береді. Дегенмен, мемлекеттік органдар дәріні нарыққа шығаруға және сатуға рұқсат беру үшін, орташа есеппен 10-15 жылға созылатын қатаң зерттеулер мен сынақтардан ғана кейін келіседі. Патенттік қорғау патент иесіне зерттеу және әзірлеуге кеткен шығындарды брендтік дәрінің жоғары табысы арқылы қайтаруға мүмкіндік береді. Дәрінің патенттік қорғанысы біткеннен кейін, бәсекелес компания әдетте генериктік дәріні әзірлеп, сатады. Генериктік препараттарды әзірлеу және бекітуге кететін шығын аз болғандықтан, оларды төмен бағамен сатуға болады. Көп жағдайда брендтік дәрінің иесі патент мерзімі бітуге тиіс болғанға дейін генериктік нұсқасын шығарып, генериктік нарықта басымдыққа ие болуға тырысады. Сондықтан, қайта құрылымдау жиі кездесетін жағдайға айналды, себебі 1990-шы жылдардағы өнеркәсіптің "алтын дәуірінде" шығарылған өнімдердің патенттері бітіп, компаниялар жоғалған кірістерді толықтыру үшін жеткілікті жаңа, табысты өнімдерді әзірлеуге қол жеткізе алмады.

Рецептер

АҚШ-та 1995-2005 жылдар аралығында рецепттердің құны жылына 3,4 миллиард долларға өсті, бұл 61 пайыздық өсімді білдіреді. Рецепт бойынша сатылатын дәрі-дәрмектердің бөлшек сауда көлемі 72 миллиард доллардан 250 миллиард долларға дейін 250 пайызға өсті, ал рецепттердің орташа бағасы 30 доллардан 68 долларға дейін екі еседен астамға көтерілді.

Маркетинг

Жарнама денсаулық сақтау журналдарында да, сондай-ақ жалпы бұқаралық ақпарат құралдары арқылы да кең таралған. Кейбір елдерде, әсіресе АҚШ-та, оларға тікелей халыққа жарнама жасауға рұқсат беріледі. Фармацевтикалық компаниялар көбінесе сатушыларды (көбінесе «дәрілік өкілдер» немесе ескіше «деталь берушілер») дәрігерлер мен басқа да денсаулық сақтау қызметкерлеріне тікелей және жеке сату үшін жұмысқа алады. Кейбір елдерде, әсіресе АҚШ-та, фармацевтикалық компаниялар саясаткерлерге әсер ету үшін лоббистерді де пайдаланады. АҚШ-та рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектерді таратқанды 1987 жылғы Рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектерді таратқанды реттеу туралы федералды заң реттейді. Фармацевтикалық маркетинг жоспарына қазіргі жағдайда фармацевтикалық компанияны, оның өнімдерін және қызметтерін ілгерілететін шығындар жоспарлары, каналдар және стратегиялар кіреді.

Денсаулық сақтау саласының қызметкерлеріне

"Жаман дәрі" кітабында дәрі-дәрмек өкілдерінің ықпалы, дәрі-дәрмек компанияларының ғалымдарға жариялану үшін мақалалар жазуға "көлеңкелі авторларды" қалай пайдалануы, ғылыми журналдардың шынайы тәуелсіздігі, дәрі-дәрмек компанияларының дәрігерлердің білімін жетілдіруіне қалай қаржы жұмсауы, сондай-ақ пациенттер ұйымдарының көбінесе индустрия есебінен қаржыландырылатыны туралы да сөз болады.

Тұтынушыларға тікелей бағытталған жарнама

1980 жылдардан бері рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмектерді тұтынушыларға тартудың жаңа әдістері маңызға ие болды. Тұтынушыларға тікелей бағытталған медиа жарнама FDA-ның «Тұтынушыларға бағытталған теле- және радио жарнамасы туралы индустриялық нұсқаулықта» заңдастырылды.

Есірткі сату және лоббилік қызмет

Фармацевтикалық маркетинг пен ықпал ету мәселесі күшейіп келеді. Дәрігерлер мен басқа да денсаулық сақтау мамандарына дәрі-дәрмек өкілдері арқылы ықпал ету фактілері мен айыптаулар бар, оның ішінде денсаулық сақтау мамандарына үздіксіз маркетингтік "сыйлықтар" мен жарамсыз ақпарат беру; журналдар мен конференцияларда кең таралған жарнама; тәуелсіз денсаулық сақтау ұйымдары мен денсаулықты нығайту кампанияларын қаржыландыру; дәрігерлер мен саясаткерлерге лобби жасау (АҚШ-та басқа кез келген саладан көп); медициналық мектептерді немесе медбикелерді оқытуды демеушілік ету; оқу бағдарламасына ықпал ететін білім беру шараларын демеушілік ету; және медициналық кеңесшілер кеңесіне ақы төлеп дәрігерлерді кеңесшілер ретінде тарту. No Free Lunch және AllTrials сияқты бірқатар әрекет топтары дәрі-дәрмектерді дәрігерлерге насиндаудың салдарына сын көзбен қарады, себебі олардың пікірінше, бұл дәрігерлерді науқасқа арзан немесе тиімдірек болса да, жарнамаланатын дәрі-дәрмектерді тағайындауға итермелейді. Дәрі-дәрмектер нарығын кеңейту үшін ауруды қалыптастыру (артық медициналандыру) туралы да айыптаулар бар. Осы тақырыптағы алғашқы конференция 2006 жылы Австралияда өтті. 2009 жылы Үкімет Ұлттық тағайындау қызметін қаржыландырып, дәрігерлерді тәуелсіз дәрі-дәрмектерді талдау әдістеріне оқыту мақсатында "Дәлелдерді табу – Қысымды тану" бағдарламасын іске қосты. Мета-талдаулар көрсеткендей, фармацевтикалық компаниялар демеушілік еткен психиатриялық зерттеулерде оң нәтижелерге бірнеше есе көбірек соқтырады, ал дәрі-дәрмек компаниясының қызметкері қатысса, бұл эффект одан да күшті болады. Ықпал дәрігерлер мен медбикелерді медициналық мектептерде оқытуға да тарады, бұған қарсы күрес жүргізілуде. Психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының құрылымы мен критерийлердің кеңеюі адам табиғатының медициналық тұрғыдан артуын немесе дәрі-дәрмек компанияларының психиатрияға ықпалының нәтижесінде туындаған "ауруды қалыптастыруды" көрсетеді деп айтылады. Мүдделердің қақтығысының болу мүмкіндігі көтерілді, өйткені DSM IV психиатриялық ауруларын таңдаған және анықтаған авторлардың шамамен жартысының фармацевтикалық өнеркәсіппен қаржылық байланысы болған немесе бұрын болған. АҚШ-та 2013 жылдан бастап, Дәрігерлердің қаржылық ашықтығы туралы есептер (Sunshine Act-тің бөлігі) бойынша Medicare & Medicaid қызметтерінің орталықтары дәрігерлер мен ауруханалармен қаржылық қарым-қатынастары туралы ақпарат беру үшін тиісті өндірушілер мен топтық сатып алу ұйымдарынан ақпарат жинауға міндетті. Деректер Medicare & Medicaid қызметтерінің орталықтарының веб-сайтында жарияланады. Дәрігерлер мен фармацевтикалық өнеркәсіп арасындағы қарым-қатынас толық ашық болатыны күтілуде. OpenSecrets жүргізген зерттеуге сәйкес, 2017 жылы фармацевтикалық бизнес үшін әр түрлі деңгейде жұмыс істейтін 1100-ден астам лоббист болды. 2017 жылдың бірінші тоқсанында денсаулық сақтау өнімдері мен фармацевтикалық өнеркәсіп АҚШ Конгресінің мүшелеріне лобби жасауға 78 миллион доллар жұмсады.

Дәрі-дәрмектердің бағасы

Дәрілік заттардың бағасы денсаулық сақтау жүйесі үшін маңызды мәселеге айналуда. 2020 жылдың қараша айында Батыс денсаулық сақтау саясаты орталығы жүргізген зерттеуде АҚШ-тың Medicare бағдарламасына қатысушы 1,1 миллионнан астам зейнеткердің келесі он жылда өз рецепттерін алуға қаржылық мүмкіндігі болмағандықтан мерзімінен бұрын қайтыс болуы күтілуде, бұл денсаулық салдарынан туындаған қажетсіз медициналық шығындарға жыл сайын қосымша 17,7 миллиард доллар жұмсауға әкеледі.

Регламенттік мәселелер

Бен Голдакр реттеуші органдар – мысалы, Ұлыбританиядағы Дәрі-дәрмектерді және денсаулық сақтау өнімдерін реттеу агенттігі (MHRA) немесе АҚШ-тағы Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) – реттеуші органдар мен компаниялар арасындағы қызметкерлердің алмасуы және реттеуші органдар мен компания қызметкерлері арасындағы қарым-қатынастардың жақсаруы салдарынан халықтың мүддесінен гөрі дәрі-дәрмек компанияларының мүддесін қорғайды деп санайды. Оның пікірінше, реттеуші органдар жаңа дәрі-дәрмектердің қазіргі қолданыстағы препараттардан жақсырақ болуын немесе олардың тиімділігін көрсетуін талап етпейді.

Фармацевтикалық алаяқтық

Фармацевтикалық алаяқтық – фармацевтикалық компанияға қаржылық пайда әкелетін алдау. Ол жеке тұлғаларға, мемлекеттік және жеке сақтандырушыларға әсер етеді. Фармацевтикалық индустрияға тән денсаулық сақтау жүйесін алдау үшін бірнеше түрлі схемалар қолданылады. Оларға: Жақсы өндіріс практикасын (ЖӨП) бұзу, таңбасыз маркетинг, ең жақсы бағамен алаяқтық, CME алаяқтық, Medicaid бағасын есеп беру және жасалған құрама дәрілер жатады. Осы соманың 2,5 миллиард доллары 2010 қаржы жылында жалған талаптар туралы заң бойынша қайтарылды. Алаяқтық істердің мысалдарына GlaxoSmithKline компаниясының 3 миллиард долларлық, Pfizer компаниясының 2,3 миллиард долларлық және Merck & Co компаниясының 650 миллион долларлық келісімдері жатады. Алаяқтықтан келтірілген залал жалған талаптар туралы заң арқылы өндірілуі мүмкін, көбінесе құпия ережелерге сәйкес, жеке тұлғаны «құпия ақпарат беруші» немесе баяндамашы (заң) болғаны үшін марапаттайды. Атипикалық антипсихотиктерді сататын барлық ірі компаниялар – Bristol Myers Squibb, Eli Lilly and Company, Pfizer, AstraZeneca және Johnson & Johnson – жалған талаптар туралы заңға сәйкес, соңғы кезде сот істерін жүздеген миллион доллармен шешті немесе қазіргі уақытта денсаулық сақтау саласындағы алаяқтық үшін тергеліп жатыр. Заңсыз маркетинг айыптарынан кейін, екі келісім 2009 жылы корпорацияларға ең үлкен қылмыстық айыппұлдар бойынша рекорд орнатты. Олардың бірі – Eli Lilly компаниясының антипсихотикалық препараты Zyprexa, ал екіншісі – артритке қарсы қолданылатын қабынуға қарсы препарат Bextra. Bextra ісі бойынша үкімет сонымен қатар Pfizer компаниясын басқа антипсихотикалық препаратты заңсыз сатуға айыптады; Pfizer компаниясы ешқандай құқық бұзушылық жасағанын мойындамай, талаптың осы бөлігін 301 миллион долларға төледі. 2 шілде 2012 жылы GlaxoSmithKline қылмыстық айыптауларды мойындады және АҚШ-тағы ең ірі денсаулық сақтау алаяқтық ісі мен дәрі-дәрмек компаниясының ең үлкен төлемін – 3 миллиард доллармен келісті. Бұл келісім компанияның дәрі-дәрмектерді заңсыз түрде насиаттауымен, қауіпсіздік туралы мәліметтерді жарияламауымен, дәрігерлерге пара беруімен және лицензиясы жоқ дәрі-дәрмектерді насиаттауымен байланысты. Бұл препараттар: Paxil, Wellbutrin, Advair, Lamictal және Zofran, таңбасыз, жабылмаған қолданыс үшін. Осы препараттармен қатар Imitrex, Lotronex, Flovent және Valtrex препараттары да ақшаны қайтару схемасына қатысты. Төменде 1991-2012 жылдар аралығында фармацевтикалық компаниялармен қол жеткізілген төрт ірі келісімнің тізімі берілген, олар жалпы келісімнің көлемі бойынша реттелген. Фармацевтикалық индустрияға қарсы заңдық талаптар соңғы 20 жыл ішінде Medicare және Medicaid алаяқтығы, таңбасыз насиаттау және өндіріс тәжірибесінің жеткіліксіздігі сияқты көптеген түрлі болды.

Компания Төлем мөлшері Бұзушылықтар (ж) Жыл Өнімдер (ж) Бұзылған заңдар (егер қолданылса) GlaxoSmithKline $3 млрд. Таңбасыз насиаттау/ қауіпсіздік деректерін жарияламау 2012 Avandia/Wellbutrin/Paxil Жалған талаптар туралы заң/FDA Pfizer $2.3 млрд. Таңбасыз насиаттау/ кері төлемдер 2009 Bextra/Geodon/ Zyvox/Lyrica Жалған талаптар туралы заң/FDA Abbott Laboratories $1.5 млрд. Таңбасыз насиаттау 2012 Depakote Жалған талаптар туралы заң/FDA Eli Lilly $1.4 млрд. Таңбасыз насиаттау 2009 Zyprexa Жалған талаптар туралы заң/FDA

Дәрігерлердің рөлі

2015 жылдың мамыр айында «New England Journal of Medicine» журналы жаңа емдеулерді әзірлеу үшін фармацевтикалық индустрия мен дәрігерлердің араласуының маңыздылығын баса көрсетті, сондай-ақ индустрияның бұзақылық әрекеттеріне деген ашу-ыза көптеген адамдарды қаржылық мүдделердің қақтығысынан туындаған мәселелерді артық бағалауға негізсіз түрде итермеледі деп мәлімдеді. Мақалада Ұлттық денсаулық сақтау институтының Ұлттық аудармалық ғылымдарды дамыту орталығы, Президенттің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесі, Дүниежүзілік экономикалық форум, Гейтс қоры, Велком қоры және Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы сияқты ірі денсаулық сақтау ұйымдары пациенттерге тиімділікті арттыру мақсатында дәрігерлер мен индустрия арасындағы байланысты күшейтуге ынталандырғаны атап көрсетілді.

Патенттер

Дамушы елдерде патенттер сынға ұшырады, себебі олар қолданыстағы дәрі-дәрмектерге қолжетімділікті төмендетуі мүмкін деп саналады. Патенттерді және дәрі-дәрмектерге жалпыға бірдей қолжеткізуді қатар келтіру үшін бағалық дискриминацияға негізделген тиімді халықаралық саясат қажет. Сонымен қатар, Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) ТРИПС келісіміне сәйкес, елдер фармацевтикалық өнімдерді патенттеуге рұқсат беруі керек. 2001 жылы ДСҰ Доха декларациясын қабылдады, онда ТРИПС келісімін халық денсаулығының мақсаттарын ескере отырып түсіну керектігі көрсетілген, сондай-ақ фармацевтикалық монополияларды айналып өтуге мүмкіндік беретін бірнеше әдіс қарастырылған: міндетті лицензия беру немесе патент мерзімі аяқталғанға дейін параллель импорт арқылы. 2001 жылдың наурыз айында 40 көпұлтты фармацевтикалық компания Оңтүстік Африканың Дәрі-дәрмектер заңына қарсы сотқа шағымданды. Бұл заң, осы дәрі-дәрмектерге патент болғанына қарамастан, АИТС-ке қарсы күресу үшін антиретровирустық препараттарды (АРВ) өндіруге рұқсат берді. АИТС Оңтүстік Африкада эпидемия болып табылады және сол кезде АРВ-ның бір пациентке жылдық құны 10 000 – 15 000 АҚШ долларын құрады. Бұл Оңтүстік Африканың көп бөлігі үшін қолжетімсіз болды, сондықтан Оңтүстік Африка үкіметі АРВ-ны адамдар төлей алатын бағада ұсынуға міндеттенді. Ол үшін олар дәрі-дәрмектерге қойылған патенттерді ескермей, ел ішінде (міндетті лицензияны пайдалану арқылы) генериктерді өндіруі немесе оларды шетелден импорттауы керек болды. Халық денсаулығы құқықтарын қолдау мақсатындағы халықаралық наразылықтардан кейін (соның ішінде Médecins Sans Frontières 250 000 қол жинады), бірнеше дамыған елдердің үкіметтері (Нидерланды, Германия, Франция және кейін АҚШ) Оңтүстік Африка үкіметін қолдады, ал сот ісі сол жылдың сәуір айында тоқтатылды. 2016 жылы GlaxoSmithKline (дүниежүзіндегі алтыншы ірі фармацевтикалық компания) кедей елдерде өз патенттерін алып тастайтынын жариялады, осылайша тәуелсіз компанияларға осы аймақтарда өздерінің дәрі-дәрмектерін өндіруге және сатуға мүмкіндік берді, соның арқасында оларға қолжетімділік кеңейді. GlaxoSmithKline 50 елдің тізімін жариялады, онда олар енді патент ұстамайды, бұл әлемдегі бір миллиард адамға әсер етеді.