Кіріспе

Менде – Сьерра-Леонедегі ең ірі екі этникалық топтың бірі; олардың көршілері, темне халқы, елдің жалпы санының 35,5% құрайды, бұл менде халқының 31,2% көрсеткішінен сәл жоғары. Менделер көбінесе Оңтүстік және Шығыс провинцияларында қоныстанған. Менделер негізінен егіншілікпен және аң аулаумен айналысады. Бо, Кенема, Кайлахун және Моямба қалаларында Менде халқының саны көптеп кездеседі. Африка елдерінің көпшілігі сияқты, Сьерра-Леонедегі саяси партиялар да әдетте нақты этникалық топтармен байланысты болады және менделердің бір жағынан, темнелердің және олардың ұзақ жылдардан бергі саяси одақтастары лимбалардың екінші жағынан үстемдігі байқалады. Менделер әдетте Сьерра-Леоне халық партиясын (СЛНП) қолдайды, ал темнелер мен лимбалар Бүкілхалықтық конгресс партиясымен (БХК) байланысты.

Тарих

Өздерінің ауызша дәстүрлерінде менделер өздерін екі халықтың араласуынан пайда болған ел ретінде сипаттайды: олардың алғашқы мүшелері аңшылар мен балықшылар болған, олар бұл аймақты шағын, бейбіт елді мекендерде сирек қоныстанды, ал олардың басшылары кейінірек, тарихи жақын кезеңде соғыс өнерін алып келіп, үлкен, тұрақты ауылдар салды. Бұл олардың тілі мен мәдениетін талдау арқылы расталады, онда екі түрлі құрылымның қабаттасқандығы байқалады; мысалы, оларда аналық және әкелік мұрагерлік жүйелері бар. Ауызша тарихтарда айтылатын осы басшылар, 16 ғасырда Гвинеядағы Муссаду маңынан теңіз жағалауының төмендіктеріне келген мане халқы болған деп есептеледі. Олар жергілікті булом халқын бағындырып, олармен араласып, менде тайпасын құрды. 19 ғасыр бойы аймақтық соғыстар көптеген менде тілді адамдардың құлдыққа түсіп, сатылуына әкелді. Ең танымал жағдай 1839 жылы «Амистад» кемесіндегі оқиға болды. Олар соңынан бостандыққа ие болып, өз елдеріне қайтарылды. Бұл оқиғаға 1839 жылы португалдық құл саудагерлері ұрлаған елу екі бос менде адамы қатысты, олар Орта теңіз жолы арқылы Кубаның Гавана қаласына жеткізіліп, кубалық қант плантацияларының иелері Хосе Руис пен Педро Монтеске сатылды. Плаантацияда жұмыс істегеннен кейін, олар «Амистад» шхунасына отырғызылып, Кубаның тағы бір плантациясына жіберілді. Жолда олар құлдықтан босанып, Сенгбе Пие басқаруымен көтеріліс ұйымдастырды. Олар экипажға Африкаға қайтаруды талап етті. Бірақ кемедегі қалған экипаж оларды АҚШ-қа бағыттап, үйлеріне оралуға тырысулары сәтсіз аяқталды. Кеме Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аймағында АҚШ жағалаулық бригімен тоқтатылды. Кубалық саудагерлер Руис пен Монтес менделерді айыптап, олардың өздеріне тиесілі екенін мәлімдеді. Одан кейін Хартфорд және Нью-Хейвенде (Коннектикут штаты) өткен сот отырысында тұтқындардың бос екені расталды, нәтижесінде аман қалған отыз алты менде өз үйлеріне қайтарылды. Америкада, әсіресе АҚШ-та зерттеушілер африкалық мәдениет элементтерінің ұзақ сақталуын анықтады. Көптеген құл африкалықтары бар аймақтарда олар өздерінің мұраларының көп бөлігін сақтап қалды.

Тіл

Менде халқы менде тілінде сөйлейді (осы тілді бумпе, хуло, косса немесе коссо деп те атайды), ол Нигер-Конго тілдері отбасының манде тілдері тармағына жатады. 1930 жылдары африкалық америкалық тіл білімі маманы Лоренцо Доу Тернер Грузияның жағалау аймағында менде тілінде ежелгі ән ("Вака") сақталған Гулла отбасын тапты және оны 200 жыл бойы ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген. 1990 жылдары үш зерттеуші – Джозеф Опала, Синтия Шмидт және Тазиев Корома – Сьерра-Леонедегі менде ауылын тауып, сол әннің әлі күнге дейін орындалатынын анықтады. Осы менде әнінің тарихы және Африка мен АҚШ-та сақталып қалғандығы "The Language You Cry In" деректі фильмінде көрсетілген.

Дәстүрлі әлеуметтік құрылым

Менделер бес руға бөлінеді: Кпа Менде, олар негізінен оңтүстікке қарай Моямба ауданында; Гола Менде, олар Либерияға Кенема мен Пуджун аудандарының арасындағы Гола орманды мекендейді; Сева Менде, олар Сева өзенінің бойында қоныстанды; Вай Менде, олар Либерияда және Сьерра-Леонедегі Пуджун ауданында; және Ко Менде, олар Кайлахун ауданында үстемдік құратын ру. Менделер дәстүрлі түрде 70-тен 250 тұрғынға дейінгі ауылдарда тұрады, олар бір-бірінен 1,5-тен 5 шақырым қашықтықта орналасқан. Менде ауылдарының көп бөлігінде механикаландыру аз немесе мүлдем жоқ. Менде шаруалары соқа мен мачете қолданады, бірақ басқа құралдар сирек. Менделер күріш және басқа да бірнеше дақылдарды өсірушілер ретінде белгілі, олар топырақтың өнімділігін сақтау үшін егіс ауыстыруды жүзеге асырады. Кофе, какао және имбирь ақшалай дақыл ретінде өсіріледі, ал күріш, бұрыш, жер жаңғағы, көкен (күнжіт тұқымы) және пальма майы жергілікті тұтынуға өсіріледі. Кейбір ауылдық аймақтарда күріш кооперативтері құрылған. Дәстүрлі түрде Менде шаруашылығы жергілікті деңгейде ұйымдастырылған жұмыс топтары арқылы жүзеге асырылады, олар бір шаруашылықтан екіншісіне көшіп отырады (NIIP, 1973). Жұмыс жыныс бойынша бөлінеді: ерлер күріш егу үшін жерді дайындаудың ауыр жұмысын атқарады, ал әйелдер күрішті, балықты тазалайды және егілген дақылдарды аралайды. Бұл үрдіс жылдың он айы бойы жалғасады, ал Жаңа жылға дейінгі екі айда олар ауылда көбірек уақыт өткізіп, үй салу сияқты шаруашылық жұмыстарымен айналыса алады. Менделер әкеден мұра алады, әкесінің үйінде тұрады және көп әйелділікке бейім. Отбасылық бірлік кем дегенде бір ер адамнан және оның бірнеше бауырларынан, олардың барлық әйелдері мен балаларынан тұрады. Бір немесе бірнеше бауырлар мен үйленген әпкелер ерте немесе кеш басқа тұрғын үйлерге қосылады. Ересек еркек отбасының барлық мүшелеріне моральдық билік – құрмет пен бағыну құқығын – ие болады, әсіресе қарыздарды, зиянды өтеуді және қалың мал төлеуді келісу кезінде.

Поро қоғамы

Менде тайпасының ең үлкен күнәсы – тайпаның құпияларын ашу. Поро қоғамы – Санде қоғамының әйелдерге арналған қоғамына балама. Осы қоғамға қабылданған Менде ұлдары ер адам болып қабылданады. Олардың көптеген рәсімдері Санде қоғамының рәсімдерімен сабақтас. Оқу кезінде олар қауымның өмір сүруі үшін қажеттінің бәрін біледі. Бұл процесс қайта туғандай, өзгергендей және маскарад кезінде толыққанды әлеуметтенген ересек ер адамдарға «қайта оралғандай» сипатталады. Поро қоғамы ер адамдарды қауымда басшылыққа дайындайды, осылайша олар даналыққа жетеді, жауапкершілікті қабылдайды және билікке ие болады. Бұл бала кезіндегі жаңалықтарды ашумен басталады, содан кейін кең ауқымды оқыту мен қызмет ету кезеңі жалғасады. Жеті жылдық басталу кезеңінде жас жігіттер бір-бірімен құпия тіл мен парольдерді қолданып сөйлеседі, бұл тек басқа Поро мүшелеріне ғана белгілі. Мүше әрқашан айтылғанды біліп, түсінеді. Бұл осы құпия қоғамның құпиясының бір бөлігі. Бастапқыда 20 жастағы жігіттер қоғамға шақырылып, жоғары тұрған топтан және бірнеше ақсақалдардан оқытылады. Басталу процесінде көп жұмыс жасау қажет. Маска киіп билеу – бұл жұмыстың бір бөлігі, бірақ ең маңыздысы емес. Тек жұмыс арқылы ғана маска биінің мәні түсініледі. Менде тайпасы әрқашан құпия қоғамдарға ерекше құлшыныспен қараған. Кеннет Литтлдің 1960 жылдардағы жазбасына сәйкес, тіпті Поро қоғамдарының кең таралғандығы Менде тайпасында Темне тайпасынан гөрі әлдеқайда көп болған.

Санде қоғамы

Барлық менде әйелдері ересекке жеткенде санде қоғамына қабылдану процесін бастайды. Бұл құпия қоғамның мақсаты – менде қыздарын ересек өмірге қатысты жауапкершіліктерге үйрету. Қыздар еңбекқор және қарапайым болуға, әсіресе үлкендерге деген сыйлы мінез-құлық танытуға тәрбиеленеді. Санде менде әйелінің өмірінің барлық қырына әсер етеді; ол дүниеге келмей тұрып басталады және одан кейін де жалғаса береді. Санде – әйелдердің қамқоршысы, оларды қорғаушы және өмір жолындағы бағдарлаушы. Санде әйелге жеке ерекшелік пен тұлғаны сыйлайды. Санде қоғамы адам болудің мәнін анықтаумен және махаббат, әділдік және үйлесімді дамыту жолдарын табумен айналысады. Бұл – адамның үнемі жетілуіне бағытталған моральдық философия. Санде көшбасшылары қоғамдағы әйелдерге үлгі болып табылады. Олар менделік идеалдардың ең жоғары деңгейін көрсетеді және қоғамдағы әйелдерге зиян келтіретін жағдайларды жою және жағымды әлеуметтік қарым-қатынастарды нығайту міндетін атқарады. "Осы – Санде; әйелдер әйелдігінде бірге, қарындастар арасында еркін сөздер мен іс-қимылдар алмасып тұрады. Екі не үш әйел жиналған жерде Санде рухы болады". Санде топтары су және өзендермен байланысты Санде қорғаушы рухын бейнелейтін маскарадтық қойылымдар ұйымдастырады. Қоғам мен оның маскарадтық шараларын XVII ғасырдан бері келушілер сипаттап жазған.

Санде иерархиясы

Санде қоғамы әр жерде бірнеше лауазымдық иерархиямен ұйымдастырылған. Сойе – топтың ең жоғары деңгейдегі басшылары. Олардың міндеті – менде әйелдеріне менделіктердің ең маңызды әлеуметтік құндылықтарын үлгі етіп көрсету. Сондай-ақ, олардың міндеті – дұрыс әлеуметтік қарым-қатынастарды сақтау және өздерінің қоғамдастығындағы әйелдерге зиян келтіретін кез келген нәрсені жою. Сойе белгілі бір қасиетті білімге ие, ол жеке адамның табысқа жетуі мен бақытын дамытуға, сондай-ақ қоғамның әл-ауқатын жақсартуға өте маңызды. Олар Санде әйелдерінің сарапшылары және рухты ата-бабалар мен табиғат күштеріне қол жеткізе алады. Сойеден төменгі дәреже – лигба. Лигбаның екі сатысы бар: Лигба Ва (үлкен) және Лигба Вуло (кіші). Кез келген топта тек бір ғана Лигба Ва болады; ол Сандедегі атқарушы лауазымдағы адам. Әйелдер көркемөнер саласында жетекші рөлге ие болу үшін кем дегенде Лигба Вуло дәрежесіне ие болуы керек. Қатардағы мүшелер ньяха деп аталады. Бұл сөз Сандеге қатысу әйелді баладан, ал әрбір әйелді әйелге айналдыратынын көрсетеді. Оқу кезеңіндегі адам мбогдони деп аталады. Мүше емес адам – кпова. Кпова есімдік ретінде «білімсіз, ақымақ, кемсау, соқақы» дегенді білдіреді, ал етістік ретінде «ақылдан адасу немесе есінен шығу» дегенді білдіреді.

Өнер

Менде өнерінің көп бөлігі зергерлік бұйымдар мен мүсіндер түрінде кездеседі. Марка мен менде тайпаларының бауырластық және әйелдер қауымдастықтарымен байланысты маскалар аймақтағы ең танымал және шебер жасалған туындылардың бірі болып саналады. Менделер Батыс Африканың барлық аймақтарында танымал әдемі тоқылған маталар, сондай-ақ алтын және күміс алқалар, білезіктер, қолғаптар мен сырғалар да жасайды. Алқалардағы қоңыраулар рухтар ести алады деп сенетін түрге жатады, олар ата-бабалар мен тірілер әлемінде дауысталады. Менде аңшылары көбінесе жасырындық қажет болғанда оңай үндете алатын бір қоңырау тағады. Ал әйелдер көбінесе бірнеше қоңырау тағады, бұл қауымдастық пен бірлестік ұғымдарын көрсетеді, себебі қоңыраулар үйлесімді түрде әуендейді.

Менде маскалары

Маскалар – менде қауымының ұжымдық ақылы; бір дене ретінде қарастырылғанда, олар менде халқының Рухы. Менде маскалы тұлғалар адамның қос өмір сүретінін еске салады; олар дене мен материалдық дүниенің нақты әлемінде, сондай-ақ армандар, сенім, құштарлық және қиял әлемінде өмір сүреді. Менде маскасының сыртқы түрі менделік әйелдердің моральдық және физикалық сұлулығының идеалдарын көрсетеді. Олар ерекше, себебі маскаларды әйелдер киеді. Басының үстіндегі құс әйелдің табиғи сезімталдығын білдіреді, ол оған басқалар көре алмайтын нәрселерді көруге және білуге мүмкіндік береді. Биік немесе кең маңдай – бақыттың белгісі немесе идеалды менде әйелінің өткір, ойлы ақылы. Төмен қараған көздер рухани табиғатты көрсетеді, және осы кішкентай тіректері арқылы маска киген әйел сыртқа қарайды. Кішкентай ауыз – идеалды әйелдің тыныш және қарапайым мінезін білдіреді. Еңсектегі іздер – қыз бала келіп, әйел болып қалыптасқанда алатын әшекейлік жаралардың символы. Бұл жаралар – оның жаңа, қиын өмірінің белгісі. Мойынның бүйірлері – идеалды әйелдің денсаулығын көрсетеді. Олар сондай-ақ, менде рухы судан шыққанда пайда болатын концентрлі, дөңгелек толқындардың үлгісін де білдіреді.

Билеу

Би үйрену – әр менде қызының міндетті түрде еңсеруі тиіс қатал тәлім. Қыздар шаршап құлайтынша сағаттап жаттығады. Биде шебер, сарапшы Ндоли Джовей жас менде қыздарын биге үйретуге жауапты. Егер қыздар қимылдарда қателік жіберсе, дұрыс орындағанша сауат ағашпен ұрады. Көбінесе қыздарды түн ортасында би жаттығуларына оятады; кейде оларды шамамен 48 сағат бойы ұйықтамай, көбінесе билеп тұруға мәжбүр етеді. Қатал жаттығулардың соңында, қыздар ең қиын жағдайларда да сенімді және қайратты жас әйелдерге айналады. Олар өте жақсы дене күшіне ие, сондай-ақ төзімділіктері мен шыдамдылықтары зор.

Гонде рөлі

Гондедің дәстүрлі кейіпкері – Ндоли джоуи немесе би оқытушысы, бірақ қатал тәртіп сақтаушы емес, ол көңіл көтеруші рөлде. Гонде жаңадан кірушілермен дос болып, оларды бастан өткерген қиындықтарды ұмытуға көмектеседі. Ол биді жақсы меңгермейтіндерге көмектесіп, тырысуға шақырады. "Гонде – күлкілі, жақсы көрілетін кейіпкер, ол уайымды жеңілдетеді және Санде әрқашан мұңды емес екенін еске салады".

Ндоли жовей

Ндоли жовей – мерекелік шаралардың басты рухы, бірақ ол мерекелерден басқа да жағдайларда көрінеді. Санде дәстүрінде ндоли жовейдің көпшілік алдына шығатын үш маңызды оқиға бар. Біріншісі, сүндеттеу үшін орманға алынғаннан кейін 1–3 күн өткен соң болады. Бұл оқиға "яя гбегби" деп аталады. Осы кезде ндоли жовей Санде әйелдерінің тобымен қалаға келеді, ал жаңа кіріспелілер операциядан кейін орманнан жазылып, қалпына келеді. Әйелдер қалаға келіп, Сандеге кіріспелілерді қабылдағандарын ерлерге хабарлайды. Олар қалада жапырақтарды шайқап, өздеріне қажетті азық-түлік және басқа да жабдықтарды жинап алады. Ндоли жовей осы кезде билемейді, себебі тойлауға әлі уақыт жетпеген. Ол Санде сессиясы шақырған күшті дәрі-дәрмекті еске салмау үшін ғана онда болады. Бұл Санде әйелдерінің еркіндікке толы мінез-құлқының дұрыстығын көрсетеді. Ндоли жовей келесі рет "Кпете гбула йомбо ле" немесе "Сово мба йили гби" деп аталатын шағын тойда пайда болады. Осы шарада, адамдарға гани мерекесінің күні туралы хабарлама жасалады; бұл ндоли жовейдің Санде дәстүріндегі соңғы оқиғасы. Осы уақытта жаңа кіріспелілер кіріспе процесі басталғаннан бері алғаш рет қалаға әкелінеді, оларға ндоли жовей ілеседі. Бұл қуанышты оқиға, онда маска кигендер де, жаңа кіріспелілер де би билейді.

Ақ балшық

Ходжо – менде әйелдерінің өз территорияларын белгілеу үшін пайдаланатын ақ саз. Бұл саз, Сандедегі көптеген нәрселер сияқты, судан алынады. Оның тегіс, жылтыр беті жарықты шағылыстырып, көзге түседі. Ходжо бежеден бастап таза аққа дейін түрлі түстерде кездеседі. Таза ақ Ходжо сирек, ол тек судың тереңінен табылады. Ходжо мен Санде екеуі де жақсы жасырылған және таза түрінде құпиялы. Ақ түс – Санденің түсі. Менде халқы үшін ақтың тазалығы мінсіздік пен кемшіліктердің жоқтығын білдіреді. "Ол 'зияны жоқ' және барлық жамандықтан таза, сондықтан ол 'оң және көмектесетін түс'. Ақ түс – рухтар әлемі, сондай-ақ адамдардың ең жоғары стандарттарға ұмтылатын қоғамның құпия бөліктерінің символы. Ходжомен белгіленген заттар мен адамдар Санденің қорғауы мен бақылауында болады. Олар Санде заңына және жазасына бағынады. Жаңа кірушілер Сандеге тиесілі екенін көрсету үшін осы ақ сазбен боялады. Бұл олардың Санде қорғауында екенін және оларды алдауға болмайтынын білдіреді. Әйелдердің судьясы Совей, ақыл-ойының айқындығы мен әділдікті білдіру үшін ақ киім киеді.

Шаш

Әйелдің шашы – әйелдіктің белгісі. Менде тайпасы шаштың қалыңдығы мен ұзындығын да бағалайды. Қалыңдық әйелдің шашының көп болуын, ал ұзындығы – күштілігінің дәлелін көрсетеді. Керемет, көлемді шаш өсіру үшін уақыт, күтім және шыдамдылық қажет. Шаш туралы түсініктер әйелдерді табиғатқа байланыстырады, шаштың өсуі ормандардың өсуімен салыстырылады. Жер бетіндегі өсімдіктер – Ана Табиғаттың «шашы», ал әйелдің шашы – оның «жапырақтары» (Бун). Ұзын, қалың шашы бар әйел – өмірлік күштің символы, мүмкін, ол жасыл бақшаға ие болып, көптеген сау балаларға кенелуі мүмкін. Менде қоғамында шашқа жасалатын стиль өте маңызды. Менде әйелінің шашы жақсы күтілген, таза және майланған болуы керек. Шаш сұлулық пен тартымдылық үшін қатаң бақылауда байланып, күрделі әрі әдемі стильдерге келтірілуі тиіс. Лас, шатасқан шаш – ақыл-естің жоқтығының белгісі. Шашын күтімсіз қалдырған әйел қоғамның әдеп-ғұрып ережелерін бұзған болады. Шашын босатуға тек қайғыға батқан әйел ғана құқылы. Менде тайпасы «жабайы» шашты ұятты деп санайды және осы қасиетке ие адамдарды жабайы мінез-құлықпен байланыстырады.

Әйелдерді сүндеттеу

Санде бастамасының маңызды бөлігі – клиторидектомия, яки әйелдердің жыныс мүшелерін кесу. Бұл операция менде әйелінің босану кезінде сезінетін ауырсынуды алдын ала көрсетуге арналған. Осы тәжірибенің шоқы менде әйелінің физикалық төзімділігін сынап көреді. Клиторидектомияның ортақ ауырсыны бастамадан өткендер арасында берік байланыс орнатады. Операциядан кейін әлеуметтік байланысты бекітетін серттер беріледі; бұл серттер әйелдерге босану ауыртпалығында болатын қолдаудың символы болып табылады. Бұл процедура, менде балаларының жынысы анықталмаған деп есептелетінін ескере отырып, оларды гетеросексуалды, жынысы қалыптасқан ересектерге айналдыру үшін қажет деп саналады. Традициялық әйелдер сүндеті әйелдердегі еркектік белгілерді жоюға арналған деп ойылады.

Мойын сақиналары

Масканың төменгі жағындағы мойын сақиналары – нақты мойын бүктелерінің көрінісі, шамадан тыс бейнеленген нұсқасы. Менде халқы әдемі мойынды сақиналы мойын деп санайды, себебі бұл жас қыздардың дене майының артуы арқылы бала тууға дайын екенін көрсетеді. Сақиналар – береке-бірлік пен салауатты өмірдің белгісі, оларды Құдай өзінің сүйіспеншілігін көрсету үшін бірнеше бақытты адамдарға сыйлайды. Сақиналар құдаймен байланысты екенін де көрсетеді: Сово – судан келген қасиетті күш, ал мойын сақиналары Совоның басы су бетін тесіп шығу арқылы тыныш суда пайда болатын концентрлі толқындарды бейнелейді. Рух судан келеді, ал әйелдердің мойнында көрінетін нәрсе – "сырттан қарағанда адам пішіндес, бірақ іштей қасиетті", осы маскада дәл осылай бейнеленген.

Кикакуы сөз тізімі

Менде кикаку жазуын 1917 жылы Мұхамед Турай ойлап тапты және оның күйеу баласы Кисими Камара (шамамен 1890–1962), Сьерра-Леонедегі Куранко адамы танымал етті. 1920-1930 жылдары ол Сьерра-Леоненің оңтүстігінде "Ки ка ку" пәнін оқыту үшін мектеп ашты. Бұл әліпби жазбаларды сақтау және хат жазудың танымал тәсіліне айналып, бір кезге дейін кеңінен қолданылды. 1940 жылдары британдықтар Бо қаласында Менде халқына латын әліпбиіне негізделген әліпбимен оқу мен жазуды үйрету үшін Протектораттың сауаттылық бюросын құрды, соның салдарынан Кикакуи қолдануы азайды. Менде жазуы "сәтсіз жазу" деп сипатталған. Америкалық тарихшы Конрад Тухшер, Лондонның Шығыс және Африка зерттеулер мектебінде диссертациялық жұмысын жасайтын кезінде, Сьерра-Леонедегі азаматтық соғыс кезінде соғыс оның зерттеулеріне кедергі келтірмей, тіпті оны жеделдеткенін анықтады. Мыңдаған Менде халқы Бо және Кенема қалаларын қоршап тұрған үлкен босқындар лагерьлерінде паналады, ал лагерьдегі адамдар өздерінің туған басшылықтары бойынша ұйымдастырылды, бұл Тухшерге бүкіл Менде аймағын (Сьерра-Леоне аумағының шамамен жартысын) қысқа мерзімде зерттеуге мүмкіндік берді. Ол Менде әліпбиі еш ұмытылмағанын, көбінесе қарт адамдар оны әлі де қолданып жүргенін анықтады.

Саясат

Сьерра-Леоне саясатында менде халқы дәстүрлі түрде үстемдік құрып келген. Сьерра-Леоне халық партиясы (СЛХП), елдегі екі ірі саяси партияның бірі, негізінен менде халқы арасында құрылған. СЛХП өз қолдауын Сьерра-Леоненің менде халқы басым оңтүстік-шығыс аймағынан алады. Елдің жоғары мемлекеттік лауазымдарының көп бөлігін менде халқының өкілдері иеленген. 1961 жылдың 27 сәуірінде Ұлыбританиядан тәуелсіздік алған Сьерра-Леоненің алғашқы премьер-министрі сэр Милтон Маргай – менде этносының көрнекті өкілі болды. Менде этносынан шыққан басқа да көрнекті Сьерра-Леоне саясаткерлері: елдің екінші премьер-министрі сэр Альберт Маргай, ол сонымен қатар Милтон Маргайдың кіші інісі болды; Сьерра-Леоне қарулы күштерінің бұрынғы қолбасшысы және Сьерра-Леоне мемлекет басшысы болған Бригадир Дэвид Лансана; Сьерра-Леоненің бұрынғы вице-президенті Альберт Джо Демби; Сьерра-Леоненің бұрынғы вице-президенті және бас прокуроры Соломон Берева. Сьерра-Леоненің бұрынғы вице-президенті, әділет министрі және бас прокуроры Фрэнсис Мина, сондай-ақ Сьерра-Леоне қорғаныс министрі және «Камажорлар» деп белгілі азаматтық қорғаныс күштерінің бұрынғы жетекшісі Сэмюэл Хинга Норман. Сьерра-Леоне саясаткері Чарльз Маргай – елдегі басты оппозициялық партияның бірі, Демократиялық өзгерістер үшін халық қозғалысының (ДОХҚ) жетекшісі. Ол сондай-ақ бұрынғы премьер-министр Альберт Маргайдың ұлы және Милтон Маргайдың сіңілі баласы; ал Сьерра-Леоненің бұрынғы қаржы министрі Джон Опонхо Бенджамин қазір Сьерра-Леоне халық партиясының (СЛХП) ұлттық көшбасшысы болып табылады.

Көңіл көтерушілер

Эммерсон Амиду Бокари, Сьерра-Леонелік музыкант. Исата Махои, Сьерра-Леонелік актриса. Сахр Нгауджа, актер және режиссер.