Кіріспе
Теодор Жериконың суреті «Медузаның сал» (lə ʁado d(ə) la medyz) – бастапқыда «Көметтің күйіп кету көрінісі» (Scène de Naufrage) деп аталған – француз романтик суретшісі және литограф Теодор Жериконың (1791–1824) 1818–1819 жылдардағы майлы суреті. Суретші 27 жасында жасаған бұл туынды француз романтизмінің белгісіне айналды. Өмірлік көлемнен асып түсетін бұл сурет 1816 жылғы 2 шілдеде қазіргі Мавритания жағалауында құлаған француз фрегаты «Медузаның» апатынан кейінгі бір сәтті бейнелейді. 1816 жылғы 5 шілдеде кем дегенде 147 адам асығыс құрастырылған салға тасталды; олардың 15-інен басқасы құтқарылғанға дейін 13 күн ішінде қайтыс болды, ал аман қалғандары аштық пен сусыздануға ұшырап, канибализмге (теңіз салтының бір түрі) баруға мәжбүр болды. Бұл оқиға халықаралық жанжалға айналды, себебі оның себебі француз капитанының біліктілігінің жетіспеуіне байланысты деп есептелді. Жерико мансабын бастау үшін бұл үлкен, тапсырыссыз жұмысты таңдады, бұл тақырып бұрыннан-ақ көпшіліктің қызығушылығын тудырған болатын. Оқиға оны қызықтырды, соңғы суретті салуға кіріспес бұрын, ол жан-жақты зерттеулер жүргізіп, көптеген дайындық эскиздерін жасады. Ол аман қалған екі адаммен сұхбаттасып, салдың толыққанды моделін жасады. Өліп жатқан және өлген адамдардың денесінің түсі мен текстурасын өз көзімен көру үшін ауруханалар мен моргтарға барды. Ол күткендей, сурет 1819 жылғы Париж салонында алғаш рет көрсетілген кезде қызу пікірталас тудырып, бірдей деңгейде мақтау мен айыптауға ие болды. Алайда, ол оның халықаралық беделін нығайтты және бүгінде француз суретшілігіндегі романтикалық қозғалыстың ерте тарихындағы маңызды туынды саналады. «Медузаның сал» тарихи суреттердің дәстүрлерінің элементтерін сақтайтын болғанымен, тақырыбы мен драматикалық бейнелеуі арқылы ол басым неоклассикалық мектептің тыныштығы мен тәртібінен үзіліс жасады. Жериконың туындылары алғашқы көрсетілімінен бастап көпшіліктің назарын өзіне аударды және кейін Лондонда көрмеге қойылды. Лувр мұражайы суретшінің 32 жасында қайтыс болғаннан кейін оны сатып алды. Сурет Эжен Делакруа, Ж.М.У. Тернер, Густав Курбе және Эдуард Мане сияқты суретшілердің туындыларында көрінетін әсерге ие.
the painting
The Raft of the Medusa ( lə ʁado d(ə) la medyz) – originally titled Scène de Naufrage (Shipwreck Scene) – is an oil painting of 1818–19 by the French Romantic painter and lithographer Théodore Géricault (1791–1824). Completed when the artist was 27, the work has become an icon of French Romanticism. At , it is an over life size painting that depicts a moment from the aftermath of the wreck of the French naval frigate Méduse, which ran aground off the coast of today's Mauritania on 2 July 1816. On 5 July 1816, at least 147 people were set adrift on a hurriedly constructed raft; all but 15 died in the 13 days before their rescue, and those who survived endured starvation and dehydration and practiced cannibalism (one custom of the sea). The event became an international scandal, in part because its cause was widely attributed to the incompetence of the French captain. Géricault chose this large scale uncommissioned work to launch his career, using a subject that had already generated widespread public interest. The event fascinated him, and before he began work on the final painting, he undertook extensive research and produced many preparatory sketches. He interviewed two of the survivors and constructed a detailed scale model of the raft. He visited hospitals and morgues where he could view, first hand, the colour and texture of the flesh of the dying and dead. As he had anticipated, the painting proved highly controversial at its first appearance in the 1819 Paris Salon, attracting passionate praise and condemnation in equal measure. However, it established his international reputation and today is widely seen as seminal in the early history of the Romantic movement in French painting. Although The Raft of the Medusa retains elements of the traditions of history painting, in both its choice of subject matter and its dramatic presentation, it represents a break from the calm and order of the prevailing Neoclassical school. Géricault's work attracted wide attention from its first showing and was then exhibited in London. The Louvre acquired it soon after the artist's death at age 32. The painting's influence can be seen in the works of Eugène Delacroix, J. M. W. Turner, Gustave Courbet, and Édouard Manet.
Өмірбаян
1816 жылғы маусымда француз фрегаты "Медуза" Хьюг Дюрой де Шомарей капитанымен Сенегалдың Сен-Луи портына қарай Рошфорттан жолға шықты. Ол басқа үш кемеден тұратын конвойға жетекшілік етті: "Лоир" қоймалық кемесі, "Аргус" бригі және "Эхо" корветі. Жақында оралған роялист эмигрант, виконт Хьюг Дюрой де Шомерей, жаңадан қалпына келтірілген Бурбон әкімшілігі тарапынан фрегат капитаны етіп тағайындалды, бірақ ол соңғы 20 жылда теңізге ие болмаған еді. Апаттан кейін, жұртшылықтың наразылығы оның тағайындалуы үшін жауапкершілікті XVIII Луиге бұрмалап таңды, бірақ бұл Әскери-теңіз министрлігі шеңберінде жасалған стандартты теңіздік тағайындама еді және монархтың алаңдауларынан тыс қалды. Фрегаттың миссиясы – Францияның Париж бейбіт шартын қабылдауының шарттарына сәйкес Сенегалдың британдықтарға қайтарылуын қабылдау болды. Жолаушылардың арасында Сенегалдың тағайындалған француз губернаторы, полковник Жюльен Дезире Шмальц, оның әйелі және қызы болды. Уақытты үнемдеу үшін "Медуза" басқа кемелерді озып өтті, бірақ нашар навигация салдарынан 161 км (100 миль) қашықтыққа қате бағытталды. 2 шілдеде ол Батыс Африка жағалауында, қазіргі Мавританияның жанындағы құм сілкіп тоқтады. Бұл апаттың кінәсі Шомарейдің тәжірибесіздігіне және қабілетсіздігіне байланысты деп кеңінен айтылды, бірақ ол саяси ынтаның нәтижесінде комиссия алған еді. Кемені құтқаруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, сондықтан 5 шілдеде қорқып қалған жолаушылар мен экипаж фрегаттың алты қайығында Африка жағалауына дейін 97 км (60 миль) саяхаттауға тырысты. "Медуза" 400 адамды, оның ішінде 160 экипаж мүшесін тасымалдағанмен, қайықтарда бар болғаны 250 адамға орын болды. Кеме экипажының қалған бөлігі және Сенегалдағы гарнизонды құруға арналған теңіз жаяу әскерлерінің жартысы – кемінде 146 адам және бір әйел – асығыс жасалған салға жиналды, ол жүктелгеннен кейін жартылай суға батты. 17 экипаж мүшесі құрлықта қалған "Медуза" кемесінде қалуды жөн көрді. Басқа қайықтардағы капитан мен экипаж салды сүйреп әкетуді жоспарлады, бірақ бірнеше шақырымнан кейін сал босатылды. Сал экипажының қолында кеме бисквитінің бір қабы (бірінші күні желінген), екі бөшке су (жанжал кезінде теңізге құлаған) және алты бөшке шарап ғана болды. Сынаушы Джонатан Майлз айтқандай, сал құтқарылғандарды "адам тәжірибесінің шегіне" жеткізді. Ақылдан безген, құрғаған және ашқан күйде, олар бүлікшілерді өлтірді, өлген серіктерін жеді және әлсіздерді өлтірді". 13 күннен кейін, 17 шілдеде 1816 жылы, сал "Аргус" кемесімен кездейсоқ құтқарылды – француздықтар сал іздеуге ешқандай күш жұмсаған жоқ. Осы кезде тек 15 адам тірі қалды; қалғандары серіктерімен өлтірілді немесе теңізге лақтырылды, аштықтан қайтыс болды немесе үмітсіздікке беріліп, теңізге секірді. Оқиға Наполеонның 1815 жылғы жеңілісінен кейін билікке қайта оралған француз монархиясы үшін үлкен қоғамдық ұятқа айналды.
Сипаттама
«Медузаның сал» картинасы 13 күн бойы салдың үстінде жүзіп келген 15 аман қалған адамның қашықтан келе жатқан кемеге көз жеткізген сәтін бейнелейді. Британдық бір сыншы бұл туындының «толық құлау» деуге болатын сәтте бейнеленгенін айтады. Алдыңғы жолдағылар тірі өлшемдерінен екі есе үлкен, картина жазықтығына жақын орналастырылып, көрерменге жақындап келеді, ол физикалық әрекетке қатысушы ретінде тартылады. Бос барабанға тұрып, кеменің назарын аудару үшін сүлгісін желбіретеді. Суреттің композициясы екі пирамидалық құрылымға негізделген. Біріншісі – мачтаның сол жағындағы үлкен тірегінің шеңбері. Алдыңғы жолдағы өлген және жан тәсілім еткен адамдардың көлденең топтасуы тірі қалғандардың пайда болатын негізін құрайды, олар эмоционалдық шыңға қарай жоғары көтеріледі, онда орталық тұлға құтқару кемесіне үмітсіз дабыл қағады. Көрерменнің назары алдымен картинаның ортасына аударылады, содан кейін тірі қалғандардың денелерінің артқа қарай және оңға қарай бағытталған қозғалысын қадағалайды. Драмалық шиеленісті күшейту үшін тағы екі диагональдық сызық қолданылған. Бірі мачта мен оның жабдықтарын қадағалап, көрерменнің назарын салға қауіп төндіретін жақындап келе жатқан толқынға жетелесе, екіншісі, жақындап келе жатқан тұлғалардан тұратын, аман қалғандарды құтқарып алған «Аргус» кемесінің алыстағы силуэтіне апарады. Туындының жарығы «Караваджиолық» деп сипатталған, құтқару кемесінің алыс аймағынан жарқын жарық шашылып, әдеттегі қараңғы қоңыр көріністі жарықтандырады. Алдымен ол сурет салуды шешіп, сурет салуды бастамас бұрын жан-жақты зерттеу жүргізді. 1818 жылдың басында ол екі аман қалғанмен кездесті: хирург Анри Савиньи және École nationale supérieure d'arts et métiers инженері Александр Корреард. Олардың эмоционалды сипаттамалары соңғы суреттің тонына үлкен әсер етті. Өнер тарихшысы Жорж Антуан Бориастың айтуынша, «Герико өзінің студиясын Божон ауруханасының қарама-қарсы жағында құрды. Осы жерде қайғылы төмендеу басталды. Қақпаған есіктердің артында ол өзін жұмысына толықтай берді. Оған ештеңе қарсы келмеді. Ол қорқынышты және жазықсыз адам еді». Бұрынғы саяхаттары кезінде Герико ақылсыздық пен обаның құрбандарымен кездесті, ал «Медузаны» зерттеу кезінде оның тарихи дәлдікке және реалистікке ұмтылуы мәйіттердің қатаюына деген құмарлыққа әкелді. Екі апта бойы ол психиатриялық ауруханадан қарыз алған бас суретін салып, студиясының төбесінде сақтады. Ол апаттың бірнеше баламалы сәттерінің қайсысын соңғы жұмыста бейнелеуді шешкен кезде көптеген дайындық эскиздерін жасады және бояды. Туындының тұжырымдамасы Герико үшін баяу және қиын болды, ол оқиғаның табиғатындағы драмалық көріністі ең жақсы бейнелеу үшін суретшілік жағынан тиімді бір сәтті таңдауға тырысты. Ол салдың екінші күні офицерлерге қарсы көтеріліс, бірнеше күннен кейін болған каннибализм және құтқару сияқты көріністерді қарастырды. Герико ақырында аман қалғандардың бірі айтқандай, олар алғаш рет көкжиектен құтқару кемесі «Аргусты» көрген сәтті таңдады, ол картинаның жоғарғы оң жағында көрінеді, олар сигнал беруге тырысты. Алайда кеме өтіп кетті. Құтқарылған бір кемедегі адам: «Біздің қуанышымыз толып, қатты күйзеліп, қатты қайғыра бастадық», - деді. Автор Руперт Кристиансен картинада құтқару кезінде салдың үстінде болғаннан көп адамдар бейнеленгенін атап өтті, тіпті құтқарушылар тіркемеген мәйіттер де бар. Құтқару күні күн ашық таңертең және судың тыныш болуының орнына, Герико эмоциялық қасіретті күшейту үшін жиналған дауыл мен қараңғы, көтерілген теңізді суреттеді. Герико, құлдыққа қарсы болғандықтан, ең бастысы Жозефтің бейнесін Жан Шарльдің әскери офицерінің бейнесі ретінде пайдаланды, ол өтіп бара жатқан кемеге назар аудару үшін қара қызыл сүлгісін желбіретеді. Белведер торсы деп аталатын ежелгі грек классикалық мүсінінің ықпалымен және көрерменге арқасын бұрған Жозефтің силуэті композицияның оң жағындағы тірі қалғандардың пирамидалық топтамасының үстіне орналастырылған. Сондай-ақ, ағаштан жасалған мачта мен мачтаның оң жағындағы арқанның арасында орналасқан үш тұлғаның арасында Жозефтің бет-әлпеті бейнеленген шағын сурет қойылған. Герико саяси және көркем жағынан да қарсыластыққа ұмтылды. Оның агрессивті көзқарасына сыншылар да жауап берді, олардың реакциясы жазушының Бурбон немесе Либералды көзқарасына сүйенуіне байланысты, жексұрын немесе мақтау болды. Сурет көбінесе салдағы адамдарға жанашырлықпен қарады, демек, аман қалғандар Савиньи мен Корреард қабылдаған империяға қарсы қозғалысқа да қолдау көрсетті. Өнер сыншысы және куратор Карен Уилкиннің айтуынша, Гериконың картинасы «Наполеоннан кейінгі Францияның кінәлі шенеуніктерінің цинизммен айыпталуы болып табылады, олардың көп бөлігі Эски Режимнің аман қалған отбасыларынан алынған». Сурет көрермендерге жалпы түрде әсер етті, бірақ оның тақырыбы көптеген адамдарды қорқытып, Гериконың үміттене білген халыққа кең танылуына кедері келтірді. Герико 1820 жылы Лондонда суретті көрмеге қойды, ол 10 маусымнан жыл соңына дейін Пикадиллидегі Уильям Буллоктың Египет залында көрсетілді және шамамен 40 000 адам көрді. Лондондағы қабылдау Парижден жақсы болды, ал картина француз өнерінің жаңа бағытының символы ретінде мақталды. Ол Салонға қарағанда жағымды пікірлер алды. Бұл, ішінара, картинаның көрмеге қойылған тәсіліне байланысты болды: Парижде ол бастапқыда Салон Карреде биікке ілінген – Герико жұмысы орнатылғаннан кейін қателік екенін түсінген, бірақ Лондонда ол жерге жақын орналастырылды, оның монументалдығын күшейтті. Англияда оның танымалдығының басқа да себептері болуы мүмкін, соның ішінде «ұлттық мақтаныш сезімі», картинаның қызықты ойын-сауық ретінде тартымдылығы. Лондондағы көрмеден Герико шамамен 20 000 франк тапты, ол келушілерден алынған төлемдердің үлесі болды және француз үкіметі одан суретті сатып алғанда оған төленетін сомадан әлдеқайда көп болды. Лондондағы көрмеден кейін Буллок картинаны 1821 жылдың басында Дублинге әкелді, бірақ ондағы көрме аз табыс әкелді, көбінесе Маршалл ағайындар фирмасы салған «Медузаның құлауы» атты қозғалмалы панораманың бәсекелестігіне байланысты, ол апаттан аман қалғандардың бірінің басшылығымен салынған деген сөз болды. [[File:Raft of the Medusa copy par Pierre Désiré Guillemet et Étienne Antoine Eugène Ronjat. jpg|thumb|left|Пьер Дезире Гийемет және Этьен Антуан Эжен Ронжаның туындысының көшірмесі, толық өлшемді көшірме, 1859–60, 493 см × 717 см, Амиендегі Пикардия мұражайы. Бұл бұрынғы адмирал Урия Филлипстің сатып алған туындысы, ол 1862 жылы оны Нью-Йорк тарихи қоғамына қалдырды, онда ол 2006 жылға дейін қателік анықталғанша Жилберт Стюарттың туындысы ретінде тіркелді. Университеттің консервация бөлімі туындыны қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді. Гериконың түпнұсқасының нашарлауына байланысты Лувр 1859–60 жылдары екі француз суретшісі, Пьер Дезире Гийемет және fr, түпнұсқаның толық өлшемді көшірмесін жасау үшін шақыртты. 1939 жылдың күзінде «Медуза» соғыс басталуын күтіп Луврдан шығарылуына дайындалды. 3 қыркүйек күні түні Комеди Франсезден келген көліктік машина картинаны Версальге тасыды. Кейінірек «Медуза»...
Түсіндіру және мұра
Жағымсыз шындықты бейнелеуге деген ықыласымен "Медузаның сал" француз суретшілігінің романтикалық қозғалысының көрінісі болды және ол "неоклассикалық стильге қарсы эстетикалық революцияның негізін қалады". Жериконың композициялық құрылымы мен суреттерінің бейнесі классикалық, бірақ тақырыптың қарама-қарсы буыны көркемдік бағыттың елеулі өзгеруін білдіреді және неоклассикалық және романтикалық стильдер арасындағы маңызды көпір жасайды. 1815 жылы Брюсселде сүргінде жүрген Жак Луи Дэвид өзінің жетілдірген танымал тарих кескіндемесі жанрының жетекші қолдаушысы және неоклассикалық стильдің шебері болды. Францияда тарих суреті де, неоклассикалық стиль де Антуан Жан Грос, Жан-Огюст Доминик Ингрес, Франсуа Жерар, Анн Луи Жироде де Русси Триосон, Пьер Нарсис Гюрен – Жерико мен Делакруаның мұғалімі және Давид пен Николя Пуссеннің көркемдік дәстүрлеріне адал қалған басқа суретшілер арқылы жалғасты. Юбер Веллингтон өзінің кіріспесінде Евгений Делакруаның журналы Делакруаның 1819 жылғы Салонға дейін француз суретінің жағдайы туралы пікірін жазды. Веллингтонның айтуынша, "Дэвидтің тәрбиесімен таңғалдырған классикалық және реалистік көзқарастың қызықты қоспасы қазір анимация мен қызығушылықты жоғалтып жатты. Шеберінің өзі де өмірінің соңына таяп, Бельгияға жер аударылды. Оның ең мойынсұнғыш шәкірті, зергерлік пен мәдениетті классик Жироде таңғажайып суық суреттер түсірді. Жерар, империяның кезінде портреттерді суреттеп, үлкен жетістіктерге жеткен суретші, кейбіреулері таңғажайып, тарихтың үлкен суреттерін суреттеп, жаңа модаға түсті, бірақ құлшыныссыз". Жериконың салға батыры жоқ, ал оның суреті тіршілік етуден басқа себеп жоқ. Кристин Райдингтің сөзімен айтқанда, бұл шығарма "үміттің және бекер азап шегудің қателігін, ең жаманы, адам өмір сүрудің негізгі инстинктісін, ол барлық моральдық ойларды алмастырып, өркениетті адамды варварлыққа батырды". Олар суретшінің мұны "соңғы минутта" жасамағанын дәлелдеді, бұл жұмыстың алғашқы эскиздері, соның ішінде гаитилік модель Жозефтің портреті, және Жериконың француз колонияларында заңсыз құл саудасының "өте қатыгездігіне" қатысты алаңдаушылығын көрсетеді. Жериконың қара адамды белсенді "батыр" ретінде қою шешімі құлдар туралы кең тараған идеялардан ауытқыды. Теңіздегі қайғылы оқиғалар тақырыбын көптеген ағылшын суретшілері сияқты 1820 жылы Лондонда көрмеге қойылғанда Жериконың суреттерін көрген Ж. М. В. Тернер (1775–1851) қолға алған. Оның "Диңгездегі апат" (1835 ж.) осыған ұқсас оқиғаны баяндады, бұл жолы британдық апат, су батып кеткен кеме мен өліп бара жатқан адамдар да алдыңғы планға қойылды. Драманың ортасына түскен адамды орналастыруды Тернер "Кұл кемесі" (1840) атты шығармасында осындай аболиционисттік көріністермен қайта қарады. Өнер тарихшысы Альберт Элсен "Медузаның сал" және Делакруаның Хиостағы қырғыны Огюст Роденнің "Адамзаттың қақпалары" монументалды мүсінінің грандиоздық кеңістігіне шабыт берді деп сенді. Ол былай деп жазды: "Делакруаның Хиостағы қырғыны мен Жериконың Медуза салты Роденді саяси трагедиялардың аты аталмаған жазықсыз құрбандарымен ерлік масштабта кездестірді. Егер Роден Микеланджелоның "Соңғы үкімін" бәсекеге салуға шабыттанса, ол Жериконың Медуза салтын алдымен көтермелеу үшін алды". Густав Курбе (1819–1877) анти-романтикалық суретші ретінде сипатталуы мүмкін болса да, оның Орнандағы жерлеу (1849–50) және Суретшінің студиясы (1855) сияқты ірі жұмыстары Медузаның салға қарыз. Оның әсері Курбедің ауқымды масштабта ғана емес, сонымен қатар қарапайым адамдарды және қазіргі саяси оқиғаларды бейнелеуге, сондай-ақ адамдар, орындар мен оқиғаларды нақты, күнделікті ортада жазуға дайындығы. 2004 жылы Кларк өнер институтында өткен "Бонжур месье Курбе: Монпельедегі Фабр мұражайынан Брюяның жинағы" атты көрмеде 19-ғасырдағы реалист суретшілері Курбе, Оноре Домье (1808–1879) және Эдуард Мане (1832–1883) романтизммен байланысты суретшілермен, соның ішінде Жерико және Делакруамен салыстыруға тырысты. "Медузаның сал" шығармасының реализмге әсер еткенін атап, көрме барлық суретшілерді салыстырды. Майкл Фрид сыншысы Манеттің Мәсіхтің қабіріндегі періштелер композициясына ұлын сүйемелдеген адамның кейіпкерін тікелей қарыз алғанын көрді. "Медузаның сал" шығармасының ықпалын Франциядан тыс суретшілер де сезді. Ирландияда туған британдық суретші Фрэнсис Денби 1824 жылы дауылдан кейін теңізде Күннің батуын суретке түсіргенде, Жериконың суретіне шабыттанды және 1829 жылы "Медузаның сал" – "көрген ең әдемі және ұлы тарихи сурет" екенін жазды. Американ суретшісі Уинслоу Хомердің (1836–1910) "Гольфстрім" (1899) шығармасы Жериконың "Медузаның сал" шығармасының композициясын зардап шеккен кемемен, қоршаған акулалармен және су айдынымен қауіпті жағдайда қайталайды. Жерико сияқты, Хомер де көліктің жалғыз тұрғыны қара адамды көріністің өзекті тұлғасы етеді. Алыстағы кеме Жериконың суретінен "Аргус" кемесін көшіріп алған. Романтизмнің драмасынан жаңа реализмге көшу Хомердің кейіпкерінің талқандайтын мойынсұнуымен мысалданады. Адамның жағдайы, бұрынғы жұмыстарда үміт немесе көмексіздікпен сипатталған, "ашулы ашуға" айналды. Француз өнер тарихшысы Жорж Антуан Бориас алдыңғы планға қойылған өліп бара жатқан тұлғалар мен көтеріліп келе жатқан құтқару кемесіне қол бұлғайтын ортаңғы планға қойылған тұлғалардың арасындағы контрастқа тоқталып, Жериконың суреті "бір жағынан, азап пен өлімді, екінші жағынан, үміт пен өмірді" көрсетеді деді. Кеннет Кларк үшін "Медузаның сал" "нү арқылы романтикалық қайғының ең басты мысалы болып қалады; және Гериконы жиі мәйітханалар мен қоғамдық атылу орындарына баруға итерген өлімге деген құштарлық оның өліп бара жатқандардың шындығына куәлік етеді. Олардың контурлары классикадан алынған болуы мүмкін, бірақ олар зорлық-зомбылыққа құштарлықпен қайта қарастырылды".
Жалпы және келтірілген сілтемелер
Альхадеф, Альберт. «Медузаның сал: Герико, өнер және нәсіл». Престел, 2002, Барнс, Джулиан. «Дүниежүзі тарихы 10½ тарауда». Лондон: Джонатан Кейп, 1989. 5-тарау, «Кеме апаты», – картинаның талдауы. Бергер, Клаус және Герико, Теодор. «Герико: суреттер мен акварельдер». Нью-Йорк: H. Bittner and Company, 1946. Боим, Альберт. «Контрреволюция дәуіріндегі өнер 1815–1848». Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 2004. Бориас, Жорж Антуан. «Медузаның сал» (фильм). Өнер туралы фильмдердің Роланд жинағы. Режиссер: Тубуль, Адриен, 1968. Эйтнер, Лоренц. «Гериконың «Медузаның сал» атты шығармасы». Нью-Йорк: Phaidon, 1972. Эйтнер, Лоренц. «XIX ғасырдағы еуропалық сурет: Давидтан Сезаннға дейін». Westview Press, 2002. Элсен, Альберт. «Огуст Роденнің «Тозақтың қақпалары»». Стэнфорд университетінің баспасы, 1985. Фрид, Майкл. «Мане модернизмі: немесе 1860-шы жылдардағы сурет салудың бейнесі». Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1998. Григсби, Дарси Гримальдо. «Шектеулер: Революциядан кейінгі Франциядағы империя суреті (Жироде, Грос, Герико және Делакруаның еңбектерін зерттеу)». Yale University Press, 2002. Хаген, Роза Мари және Хаген, Райнер. «Үлкен суреттер не дейді». 1-том. Taschen, 2007 (25-басылым). 374–377 беттер. Макки, Александр. «Медузаның апаты: Өлім салдың қайғылы тарихы». Лондон: Souvenir Press, 1975. Майлз, Джонатан. «Медузаның апаты: XIX ғасырдағы ең танымал теңіз апаты». Atlantic Monthly Press, 2007. Мутер, Ричард. «Қазіргі суретшіліктің тарихы». 1-том. Лондон: J. M. Dent, 1907. Нерет, Жиль. «Эжен Делакруа: Романтизмнің ханзадасы». Taschen, 2000. Николас, Линн Х. (1994). «Еуропаның зорлануы: Еуропаның қазыналарының үшінші рейхте және екінші дүниежүзілік соғыстағы тағдыры». Нью-Йорк: Alfred A. Knopf. Noon, Патрик және Bann, Стивен. «Ла-Манш арқылы өту: романтизм дәуіріндегі британдық және француздық сурет». Лондон: Tate Publishing, 2003. (Төмендегі «Райдинг» бөлімін де қараңыз.) Новотный, Фриц. «Еуропадағы сурет және мүсін өнері, 1780–1880». Балтимор: Penguin Books, 1960. Райдинг, Кристин. «Британиядағы «Медузаның сал»». Noon, Патрик және Bann, Стивен. «Ла-Манш арқылы өту: романтизм дәуіріндегі британдық және француздық сурет». Лондон: Tate Publishing, 2003 жылғы маусым. Райдинг, Кристин. «Құнжырлы сал: Кристин Райдинг француз трагедиясына британдық реакцияны қарастырады, Гериконың «Медузаның сал» шедевріне мәңгілік бейне». History Today, 2003 жылғы ақпан. Роу Сноу, Эдвард. «Террор мен қайғылы оқиғалар». Нью-Йорк: Dodd Mead, 1979. Савиньи, Жан Батист Анри; Корреард, Александр. «Француз үкіметінің бұйрығымен жасалды, Медуза кемесінің апаты, экипаждың азаптары және сарайдағы оқиғалар туралы есеп, Заара шөлінде, Сент-Луисте және Дакард лагерінде. Африканың Батыс жағалауындағы ауыл шаруашылығына қатысты ескертулер, Бланко мысынан Гамбия аузына дейін». Лондон: Cockburn, 1818. Уинтл, Джастин. «XIX ғасыр мәдениетінің негізін қалаушылар». Лондон: Routledge, 2001.