Кіріспе

Француз портрет суретшісі (1755–1842) Элизабет Луиза Виге Ле Брун (; 16 сәуір 1755 – 30 наурыз 1842), сондай-ақ Луиза Элизабет Виге Ле Брун немесе жай ғана мадам Ле Брун деп те аталатын, 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында негізінен портрет суретіне маманданған француз суретшісі. Оның көркемдік стилі көбінесе қабылданған неоклассикалық стиль элементтерімен Рококоның салдарынан бөлінеді. Оның тақырыптары мен түс палитрасын Рококо деп жіктеуге болады, бірақ оның стилі неоклассицизмнің пайда болуына сәйкес келеді. Виге Ле Брун Ансиен Режим қоғамында Мария Антуанеттаның портретін салу арқылы өзін таныстырды. Ол еуропалық аристократтардың, актерлердің және жазушылардың қамқорлығын көрді және он қаладағы өнер академиясына сайланды. Кейбір белгілі замандас суретшілер, мысалы Джошуа Рейнольдс, оны өзінің заманының ең ұлы портретшілерінің бірі деп санады, оны ескі голланд шеберлерімен салыстырды. Виге Ле Брун 660 портрет және 200 пейзаж жасаған. Жеке коллекциялардағы көптеген туындылардан басқа, оның суреттері Париждегі Лувр, Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайы, Лондондағы Ұлттық галерея, Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайы және Еуропа мен АҚШ-тағы көптеген басқа да коллекцияларда сақталады. Оның жеке мінезі дыбысқа, көруге және иіске сезімталдықпен сипатталады. 1835–1837 жылдары, Виге Ле Брун сексен жасқа толғанда, өзінің немерелері Каролина Ривьер мен Эужени Трипье Ле Франк[fr] көмегімен, ол өзінің естеліктерін үш томдық (Сувенирлер) түрінде жариялады, олардың кейбіреулері хаттардан тұрады. Сондай-ақ, оларда көптеген портреттер мен жас портретшілерге арналған кеңестер бар. Элизабет Луиза Виге – шаруадан шыққан шаштараз Жаннаның қызы (1728–1800).

Өзінің мемуарларында Виге Ле Брун өзінің әкесінің орнына келген адамға деген сезімін тікелей білдірді: «Мен бұл адамды жек көрдім, тіпті ол әкемнің жеке заттарын пайдаланғандықтан одан да көп. Ол оның киімдерін өз дене бітіміне келтірмей, өзгеріссіз киді». Ол қазіргі заманғы Рококо стилін ұнатпады және жиі өз клиенттерінен киімдерін өзгертуге рұқсат сұрады. Рафаэль мен Доменичинодан шабыт алып, ол кейде өзінің суреттерін шаль мен ұзын шарфтарға орады, бұл стильдер кейінірек оның портреттерінде кең таралды. Лицензиясыз жұмыс істегені үшін студиясы тәркіленгеннен кейін, ол Сент-Люк академиясына өтініш берді, ол оның туындыларын өз Салонында көрмеге қойды. 1774 жылы ол Академияның мүшесі болды. Голланд және фламанд әсерлері «Конте д’Эспаньяк» (1786) және «Мадам Перрего» (1789) шығармаларында да байқалады. Оның ерте мансабындағы тағы бір жанжал – 1785 жылы Людовик XVI-ның қаржы министрі М. де Калоннның портреті 1785 жылғы Салонда көрсетілгеннен кейін көпшілік арасында жанжал тудырды. Министр суретшіге өте көп ақша төлеген деген қауесет тарады, ал басқа қауесеттерде оның де Калонмен қарым-қатынасы болғандығы айтылды. Париж операсының әйгілі сопраносы Мл. де де Арноль портрет туралы былай деді: «Мадам Ле Брун оның аяқтарын кесіп тастады, сондықтан ол қашып құтыла алмады». Көп ұзамай көптеген қауесеттер мен жанжалдар болды, өйткені суретшінің үрейіне орай, М. Ле Брун Грос-Шене көшесінде сарай салуды бастады, көпшілік де Калонн жаңа үйді қаржыландырып отырғанын мәлімдеді, бірақ оның күйеуі үйді 1801 жылға дейін, ұзақ елден қуылғаннан кейін Францияға оралғанға дейін аяқтамады. Сондай-ақ, оның ең адал меценаттарының бірі болған граф де Водрельмен тағы бір қарым-қатынасы болған деген қауесет тарады. Кейін жарияланған олардың хаттары бұл қарым-қатынастың мәртебесін растады. Бұл қауесеттер 1785 жылы суретшіге қарсы кең көлемді жамандау науқанына айналды. 1787 жылы ол өзінің қызы Джулимен бірге суреттелген портреті сол жылы Салонда көрсетілгенде, күлімсіреп, аузын ашып тұрғандықтан, антикалық дәуірге дейінгі дәстүрлі сурет салу конвенцияларына тікелей қайшы келді. Соттың уәде-салтқа толы «Мемоире секрет» журналында былай деп жазылған: «Өнерпаздар, өнер сүйерлер және сәнді адамдар бірігіп айыптайтын, ал ежелгі адамдар арасында бұрын-соңды болмаған бір нәрсе – [Мадам Виге ЛеБрун] күлімсіреп тұрып тістерін көрсетеді». Осы және оның басқа да қызы Джулимен бірге суреттелген портреті (1789) Симон де Бовуар Виге Ле Брунды «Екінші жыныс» (1949) еңбегінде нарциссистік деп таныды: «Мадам Виге Лебрун ешқашан күлімсіреген аналығын өзінің картиналарына салудан шаршамады». 1788 жылы Виге Ле Брун Типу Сұлтанның мыссорийлік елшілерінің беттеріне таңғалып, олардың портреттерін салуға рұқсат сұрады. Елші тек корольден сұраныс келсе ғана келісетінін айтты, ал Виге Ле Брун рұқсат алып, Дәрвиш Ханның портретін салды, содан кейін елші мен оның ұлының топтық портретін жасады. Портреттерді аяқтап, елшілерге кептіруге қалдырғаннан кейін, Виге Ле Брун оларды Салонда көрсету үшін қайтарып алмақшы болды, бірақ елшілердің бірі суреттің «жаны керек» екенін айтып, сұраныстан бас тартты және суреттерді төсегінің артына жасырды. Виге Ле Брун елшінің жеке хатшысы арқылы портреттерді алуға қол жеткізді, бұл елшіні оның жеке хатшысын өлтіруге дейін ашуландырды, бірақ ол «Парижде жеке хатшыны өлтіру әдетке қайшы» екендігіне көндірілді. Ол елшіні король портреттерді қалағанын сендірді, олар 1789 жылғы Салонда көрсетілді. Суретші білмегендей, бұл елшілер Луи XVI-мен әскери одақ құруға тырысқандары үшін Мисорга оралғаннан кейін өлім жазасына кесілді. Оның күйеуі қайтыс болғаннан кейін, суреттер оның мүлігінің қалдықтарымен бірге сатылды, ал Виге Ле Брун мемуарларын жазған кезде олар кімге тиесілі екенін білмеді.

Мария Антуанетта

Карьерасы гүлденген сайын Виге Ле Брун Мари Антуанеттаның қамқорлығына ие болды. Туындаған дау-жанжал киімнің ресми еместігінен және королеваның осылай бейнеленуіне қабылданған шешімінен туды. Виге Ле Брун портретті дереу Салоннан алып тастап, оны тез қайта жаңартты, бұл жолы королеваны әлдеқайда ресми киімде бейнеледі. Портрет королеваны Версаль сарайындағы үйінде, король балаларының анасы ретіндегі ресми міндетін атқап отырған күйінде көрсетеді, сонымен қатар Мари Антуанеттаның шетелде туған королева ретіндегі беймәздігін және оның аналық рөлінің Салика заңы бойынша оның жалғыз нақты функциясы болғанын көрсетеді. Оң жақтағы бала, Луи Жозеф, бос бесікке ишара жасап тұр, бұл королеваның жақында баласынан айырылғанын білдіреді, бұл Мари Антуанеттаның аналық рөлін одан әрі күшейтеді. Виге Ле Брун бастапқыда королеваның танымалдығының төмендігінен және оған тағы бір жағымсыз реакция туындауынан қорқып, осы портретті көрсетуден тартынды, сондықтан ол өзін үйде құлыптап, оның табысы үшін үнемі дұға етті. Бірақ, көп ұзамай, Людовик XVI-ның өнер министрі М. де Анжевилльердің корольге ұсынған бұл топтық портретке жағымды жауап алғанына қатты қуанды. Виге Ле Брунның өзі де корольге ұсынылып, картинаны жоғары бағалап, оған: «Мен сурет салу туралы ештеңе білмеймін, бірақ сіз арқылы оны жақсы көруге бастадым» деді. Портрет Версаль сарайының залдарында ілінді, сондықтан Мари Антуанетта оны мессеге бара жатқанда көріп өтетін, бірақ 1789 жылы дофин қайтыс болғаннан кейін алынып тасталды. Кейіннен, Бірінші Империя кезінде, ол королеваның екі періштемен бірге көкке көтерілуін бейнелейтін, оның жоғалтқан екі баласына сілтеме жасайтын және Луи XVI-ның екі бұлттың үстінде отырған суретін салған. Бұл картина «Королеваның даңқы» деп аталды. Ол Мари Тереза ауруханасының шіркеуіне, Денфер-Рошеро көшесінде орналасқан, қойылды, бірақ ХХ ғасырда бір күні жоғалып кетті. Ол сондай-ақ королеваның және король Людовик XVI-ның көптеген басқа да қайтыс болғаннан кейінгі портреттерін жасады.

Корольдік сурет және мүсін академиясы

1783 жылғы 31 мамырда Виге Ле Брун Корольдік сурет және мүсіншілік академиясының мүшесі болып қабылданды. 1648 және 1793 жылдар аралығында Академияның толық құқықты мүшесі болған 15 әйелдің бірі болды. Виге Ле Брун бастапқыда күйеуінің өнер сатушысы болғаны үшін қабылданудан бас тартылды, бірақ ақырында Мари Антуанетта өзінің суретшісі үшін патшаға қатты қысым көрсеткеніне байланысты Людовик XVI-ның бұйрығымен Академия рұқсат берді. Виге Ле Брун қабылдау туындысы ретінде портрет орнына «Тыныштық Молықтықпен қайта оралады» (La Paix ramenant l'Abondance) атты аллегориялық суретті ұсынды, тіпті одан қабылдау туындысын сұрамаған болатын. Виге Ле Брун Ескі Режимнің одан да тез нашарлауын күшейткен көптеген оқиғалардың куәсі болды. 1788 жылғы шілдеде Маршал де Сегурді Роменвильде кездесу үшін бара жатқанда суретші елді шарпыған қатты дауылды бастан өткерді және оның салдарынан егістіктердің қирағанын көрді. Француз төңкерісінің қызысуымен суретшінің Гро-Шене көшесіндегі үйі Мари Антуанеттамен байланысы болғандықтан Санскюлоттардың мазалауына ұшырады. Қатты үрейленген Виге Ле Брунның денсаулығы нашарлады. М. және Мэм. Бронниар оны емделу үшін және денсаулығын қалпына келтіру үшін олармен бірге тұруға өтінді, ол келісіп, Лес-Инвалидедегі пәтерінде бірнеше күн өткізді. Өмірінің соңында ханшайым Куракинге жазған хатында суретші былай деп жазды: қоғам толығымен хаосқа ұшырағандай көрінді, адал адамдар өзінің күнкөрісін табуға мәжбүр болды, өйткені Ұлттық гвардия құрамында ерекше адамдардың, тіпті қорқынышты түрлердің қоспасы болды. Барлығы қорқынышпен мазаланып, қайғырып жүрді. Мен жүкті әйелдерді көріп, қайғырып қалдым, олардың көпшілігінің жүзі уайымнан сарғайған еді. Сонымен қатар, революция кезінде туған ұрпақтың, әдетте, бұрынғыдан әлдеқайда нашар дені сау екенін байқадым; шын мәнінде, осы қайғылы кезеңде туған балалардың көпшілігі әлсіз және зардап шекті! Революцияның қарқыны күшейген кезде Париж бен Франциядағы жағдай нашарлағандықтан, суретші Парижден кетуге шешім қабылдады және өзі, қызы және олардың тәрбиешісі үшін паспорт алды. Келесі күні ұлттық гвардияның үлкен тобы оның үйіне кіріп, үйден шықпауға немесе жазаға тартылуға бұйрық берді. Кейінірек оның маңына екі ұлттық гвардияшы келіп, қаладан мүмкіндігінше тез кетуге кеңес берді, бірақ каретіне емес, дилижансқа отыруды ұсынды. Содан кейін Виге Ле Брун Парижден шығатын дилижансқа үш орын тапсырды, бірақ қаладан көп адам кеткендіктен орын алу үшін екі апта күтуге тура келді. Виге Ле Брун кетер алдында анасына барып қайтты. 1789 жылғы 5 қазанда патша мен патшайымды көптеген париждіктер – негізінен әйелдер Версальдан Тюильриге алып барды. Виге Ле Брунның дилижансы сол күні түнгі жартысында жолға шықты, оның інісі мен күйеуі оларды Барьер дю Тронға дейін сүйемелдеді. Ол, оның қызы және тәрбиешісі назар аудармау үшін қарапайым киім киді. Виге Ле Брун Лионға сапар шегіп, үш күн таныстарының (мэм. және М. де Артау) үйінде болды, онда ол өзгерген сыртқы келбеті мен қарапайым киімдеріне байланысты танылмай қалды, содан кейін Бовозин көпірі арқылы саяхаттап, Франциядан шыққанына қуанды, бірақ саяхаты барысында оны қозғалысын бақылаған якобин шпиондарымен бірге болды. Парижде қалған күйеуі Виге Ле Брун Италияға «өзін оқыту және жетілдіру үшін» барғанын мәлімдеді. Франциядан 12 жыл болмаған кезде ол Италияда (1789–1792), Австрияда (1792–1795), Ресейде (1795–1801) және Германияда (1801) өмір сүрді және жұмыс істеді, сондай-ақ өмірі бойы адал монархист болды. Суретте грек жазуында көрсетілгендей, Кумалық Сибилла бейнеленген, ол Вергилийдің төртінші Эклогінен алынған. Сибилла Виге Ле Брунның сүйікті туындысы болды; Портреттерде Лихтенштейннің қайынжұбайлары неоклассицизмнің әсерін көрсететін римдік стильдегі киімдерде бейнеленген, бұл Грахтардың анасы Корнелияның ізгілікке ұмтылған республикалық римдік әйеліне сілтеме болуы мүмкін. Виге Ле Брун Екатеринаның немерелерін (Павел I-нің қыздары) Елена мен Александра Павловнаны ашық қолдары бар грек көйлектерінде суретке түсірді. Императрицаның сүйіктісі Платон Зубов Виге Ле Брунға картинаның қысқа жеңдері ашық терінің көп бөлігін көрсеткендіктен императрицаны ренжіткенін айтты. Виге Ле Брун бұған қатты алаңдап, оны ренжітетін сөз деп санады және туникаларды ханшайымдар киетін муссалин көйлектерге ауыстырды және ұзын жеңді (Ресейде Амадис деп аталады) қосты. Кейінірек Виге Ле Брун Екатеринамен сөйлескенде, ол мұндай пікір айтпағанын айтты, бірақ ол кезде зиян тиді. Кейін Павел император болған кезде, ол Vigée Le Brun суретте жасаған өзгерістерге ренжігенін білдірді. Виге Ле Брун Зубовтың...

Көрмелер

Өмірі бойы Виге Ле Брунның туындылары Париждегі Сен-Люк академиясында (1774), «Корреспонденс» салонында (1779, 1781, 1782, 1783) және Париждегі Академия салондарында (1783, 1785, 1787, 1789, 1791, 1798, 1802, 1817, 1824) көпшілік назарына ұсынылды.

Портрет халықтық мәдениетте

2014 жылғы француз теледидары үшін түсірілген «Le fabuleux destin d'Elisabeth Vigée Le Brun» фильмі, режиссері Арно Ксенте, ал жас және егде Элизабет рөлдерін Марлен Гулар мен Джули Равикс сомдады, ағылшын тілінде «The Fabulous Life of Elisabeth Vigée Le Brun» деген атпен қолжетімді. 1980 жылғы BBC телесериалы «100 ұлы картина» сериясының бір эпизодында өнер тарихшысы және жазушы Анита Брукнер Виге Ле Брунның 1789 жылғы «Қызымен бірге түскен автопортретін» көрсетті. Питер Лирмут жазған «Let Them Eat Cake» (1999) BBC сериалының «Портрет» эпизодында, Доун Френч пен Дженнифер Сондерс қатысқан эпизодта, Мадам Виге Ле Брун (Мэгги Стид) графен де Ваштің (Дженнифер Сондерс) өлген канариқасын жоқтап жылап тұрған портретін салады. Виге Ле Брун – Джоэл Гростың 2007 жылы көрсетілген «Мари Антуанетта: Еттің түсі» атты француз төңкерісінің фондық құбылысындағы махаббат үшбұрышы туралы тарихи драмасындағы үш басты кейіпкердің бірі. Виге Ле Брунның Мария Антуанеттаның портреті 2010 жылғы Hole тобының «Nobody's Daughter» альбомының мұқабасында бейнеленген. Элизабет Виге Ле Брун – тарихи деректерге негізделген танысу ойыны «Ambition: A Minuet in Power» ойынының таңдаулы кейіпкері, оны Joy Manufacturing Co. шығарды.

Әнші-әндерші Келли Чейз 2021 жылы «Портрет королева» әнін «History Detective Podcast» подкастының 2-маусымы, 3-эпизоды «Мари Антуанеттаның портретшісі: Виге Ле Брун» атты эпизодына сүйемелдеп шығарды.