Кіріспе
Стамбулдағы мешіт және діни кешен Сүлеймен мешіті (Süleymaniye Camii) – Түркияның Стамбул қаласындағы Үшінші төбеде орналасқан Осман империясының мешіті. Мешітті Сүлеймен Шырайлы (Сүлеймен Ұлы) тапсырып, императорлық сәулетші Мимар Синан жобалаған. Бір жазуда негіз қалау күні 1550 жыл, ал ашылу күні 1557 жыл деп көрсетілген, бірақ кешендегі жұмыстар одан кейін де бірнеше жылға созылған болуы мүмкін. Сүлеймен мешіті – Стамбулдың ең танымал көрікті жерлерінің бірі. Үшінші төбедегі орналасқандықтан, Алтын мүйіз бен оның төңірегіндегі қаланың кең көрінісін ұсынады. Бұл Осман сәулетінің шедеврі және Мимар Синанның ең ұлы туындыларының бірі саналады. Қаланың ішіндегі Осман дәуірінде салынған ең ірі мешіт. Басқа Осман империясының іргетастары сияқты, бұл мешіт те үлкен күллиеге (діни және қайырымдылық кешені) кіреді, оған медреселер, халықтық асхана және ауруханалар кірген. Мешіттің қибла қабырғасының артында Сүлеймен Шырайлы мен оның әйелі Хүррем Сұлтанның (Рокселана) жеке сегізбұрышты кесенелері орналасқан жабық зират бар.
The Süleymaniye Mosque (Süleymaniye Camii, ) is an Ottoman imperial mosque located on the Third Hill of Istanbul, Turkey. The mosque was commissioned by Suleiman the Magnificent and designed by the imperial architect Mimar Sinan. An inscription specifies the foundation date as 1550 and the inauguration date as 1557, although work on the complex probably continued for a few years after this. The Süleymaniye Mosque is one of the best known sights of Istanbul and from its location on the Third Hill it commands an extensive view of the city around the Golden Horn. It is considered a masterpiece of Ottoman architecture and one of Mimar Sinan's greatest works. It is the largest Ottoman era mosque in the city. Like other Ottoman imperial foundations, the mosque is part of a larger külliye (religious and charitable complex) which included madrasas, a public kitchen, and a hospital, among others. Behind the qibla wall of the mosque is an enclosed cemetery containing the separate octagonal mausoleums of Suleiman the Magnificent and his wife Hurrem Sultan (Roxelana).
Құрылыс
Сүлеймен Ұлы өзінің ұлы Мехмедтің есінде мешіт салу үшін сәулетші Мимар Синанды таңдады. Сүлейменнің салған "Шехзада мешіті" (Шехзада Ками) оған қатты әсер еткендіктен, ол Синаннан өзі үшін де мешіт жобалауды өтінді. Бұл мешіт Осман империясының мәртебесін көрсететін еді. Мешіт сол кезде әлі де қолданыста болған және қиратуға тура келген ескі Осман сарайының (Ески Сарай) орнында салынды. Ғибадатхананың кіреберісінің үстіндегі арабша жазуда құрылысының 1550 жылы басталғаны және 1557 жылы ашылғаны көрсетілген. Бірақ шын мәнінде, мешіттің жоспарлау жұмысы 1550 жылға дейін басталған, ал кешеннің кейбір бөліктері 1557 жылдан кейін ғана аяқталды. Соңғы құрылыс шығындары 1559 жылы тіркелді, олар кейбір медреселерге және Сүлейменнің әйелі Хюррем Сұлтанның (1558 жылы қайтыс болған) кесенесіне қатысты. Сүлейменнің өзі үшін салған кесенесі оның өлімінен кейін, ұлы және мұрагері Селим II-нің бұйрығымен 1566 және 1568 жылдар аралығында салынды. Константинополь және империяның басқа аймақтарынан әртүрлі жерлерден жиналған мәрмәр бұйымдар құрылыс алаңына тасымалданды. Замандас бақылаушы Петрус Гиллиус мешіттің ішкі кеңістігі үшін арналған төрт алып порфир бағананың біреуінің қажетті өлшемге дейін кесілгенін және гипподромнан мәрмәр бағаналар әкелінгенін жазды. Сүлеймен мешітін жобалауда Синан Ая София мен Баязид II мешітінен шабыттанды. Сүлейменнің ниеті – өзінен бұрынғылар салған мешіттерден асқан мешіт салу еді. Сүлеймен кейде өзін "екінші Сүлеймен" деп көрсеткен, және оның Иерусалим мен Константинопольдегі (Истанбул) құрылыс жобалары осыны көрсетеді. Сәулеттік тұрғыдан алғанда, Сүлейменнің кесенесі (мешіт артында салынған) Иерусалимдегі Сүлеймен ғибадатханасы орналасқан Қабырға күмбезіне сілтеме жасайды. Халық арасында тараған әңгіме бойынша, Юстиниан I Константинопольдегі Ая Софияның құрылысы аяқталғаннан кейін: "Соломон, мен сені басып өттім!" – деп мақтанған. Сүлейменнің мешіті де өз кезегінде Ая Софияның жоспарына сілтеме жасайды.
Зақымдану және қалпына келтіру
1660 жылы болған үлкен өртте Сүлеймен мешіті зақымданып, оны солтан Мехмед IV жаңартты. 1766 жылы болған жер сілкінісінде күмбездің бір бөлігі құлады. Соңғы жөндеу жұмыстары Синанның бастапқы әшекейлеуінен қалған бөліктерге нұқсан келтірді (жақындағы тазалау оның көк түспен тәжірибе жасағанын көрсетті, кейін қызыл түсті күмбездің басты түсі етіп таңдады). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде аула қару-жарақ сақтау орны ретінде қолданылды, және оқ-дәрілердің бір бөлігі жану арқасында мешіт тағы бір өртке ұшырады. 1956 жылға дейін ол толыққанды жаңартылмады. Мешіт 2007-2010 жылдар аралығында қайта жаңартылды. Айналасындағы кешеннің бөліктері сонан кейінгі он жылдық бойы жаңарту жұмыстарын жалғастырды.
Аула
Стамбулдағы басқа императорлық мешіттер сияқты, бұл мешітке кірер алдында орталық мүресі бар аула орналасқан. Мешіттің солтүстік-батыс жағындағы басты қақпасы екі жақтанғы қабырғалардан шығып тұрады. Кіреберіс порталы үшбұрышты ойыстан тұрады, оның екі жағында жіңішке пилястрлар орналасқан. Мұқарнаның үстінде сүнни сенімі бойынша шахада (иман туралы жариялау) жазылған. Кіреберіс есіктерінің ағаш қақпалары жаңғақ, эбен, зәйтүн ағашынан жасалған ою-өрнектермен безендірілген, және піл сүйегі мен інжумен қапталған. Мешіт ауласының бүйірлік кіреберістерінде де жазулар бар. Ауланың батыс қақпасында: «Сендерге сәлем болсын! Сен жақсысың, енді осы жерде тұруға кір!» (Құран 39:73) деп жазылған. Мешіттің басқа кіреберістерінде де осыған ұқсас жазулар бар, олар оның қақпаларын жұмақтың қақпаларымен салыстырады.
Минареттер
Ауланың төрт бұрышында төрт минарет орналасқан. Екі биік минаретте үштен балкон бар, олардың биіктігі қорғасын шапкасыз – метр, ал шапкаларымен бірге – метрге жетеді. Балкондар мукарналармен өрнектелген консольдармен тіреліп тұр, ал олардың балюстрадалары геометриялық үлгілермен кесілген және оюланған. Мешіт ауласының бұрыштарында төрт минарет салу тәжірибесі бұрын Эдирнедегі Үш Шерефелі мешітінде қолданылған, бірақ Синан бұл бұрынғы үлгіде болмаған қатаң симметрияны енгізді. Осман сәулеті тарихында осынша көп минареттерді тек сұлтанның тапсырысымен салынған мешіттерге ғана қосатын болған (принцтер мен ханшайымдар екі минарет салдыра алатын, ал қалғандары – тек біреу ғана). Минареттердің барлығында он балкон бар, бұл Сүлеймен I-нің Осман империясының 10-шы сұлтаны болғанын көрсетеді. Сыртқы минареттерді ішкі минареттерден қысқарақ етіп жасау арқылы Синан құрылыстың орталық күмбезге қарай көтеріліп тұрғандай әсерін күшейтті.
Жалпы жобалау
Мешіттің ішкі бөлігі дерлік шаршы пішіндес, ортаңғы күмбезі басым болатын біртұтас кеңістік құрайды. Күмбездің биіктігі және диаметрі тең, ол дұға залының жалпы ауданының жартысын құрайтын төмендегі шаршы алаңнан екі есе биік. Бұл жоба Ая Софияның күмбез дизайнын қайталайды және бұрынғы Баязид II мешітінің орналасуын да ұстанады: орталық күмбезді алдыңғы және артқы жағынан жартылай күмбездер қоршап, негізгі орталық кеңістікті құрайды, ал екі жақтағы қанаттарды кішірек және төменгі күмбездер жабады. Кіші күмбездер мен орталық күмбездің арасында терезелермен толтырылған үлкен тимпандар орналасқан. Бұл ескі жоспарды қайталау Синанға тән емес, мүмкін Сулейманның жеке тілегі болған. Синан бұрынғы Шахзада мешітінде қолданған жаңашылдықтарын қайталап, дизайнын жетілдірді. Күмбез және жартылай күмбездер шектеулі сандағы жүк көтергіш тіректер мен қабырғалармен сүйеніп тұр, бұл қабырғаларда көбірек терезелерге мүмкіндік береді және дұға залындағы кедергілі бөліністерді азайтады. Ол көптеген жүк көтергіш тіректерді сыртқы қабырғаларға енгізіп, оларды ішінара ішке, ішінара сыртқа қарай шығарып, екі жағынан да көлемді көрінбейтіндей етіп жасырды. Ол олардың арасында ішкі және сыртқы жағынан бағаналы галереялар салып, олардың бар екенін одан да жасырды. Тіректер ғимарат қабырғаларының ішінде жасырылғандықтан, Ая Софиядағыдай ғимараттың сыртқы түрін басып алмайды және жасырмайды. Сондықтан, сыртқы жағынан аркалардың, мұнаралардың және жартылай күмбездердің орналасуы орталық күмбезге қарай үйлесімді, пирамида тәрізді өрбуді құрайды, осы күмбезді құрылыстың визуалды биігі ретінде көрсетеді. Бұл ережеден тек оңтүстік-шығыс қабырға (жүмбезге қарап тұрған) басқа, онда ішкі қабырғадағы қибла қабырғасының тегіс болуын сақтау үшін тіректер толығымен сыртқа шығарылған. Синан бұрынғы жұмыстарына қарағанда мешіттің дизайнына көбірек әртүрлілік пен егжей-тегжейлілік енгізді. Мысалы, бүйірлік қанаттарды жабатын күмбездерде ол әртүрлі өлшемдегі күмбездерді кезектестіре орналастырып, белгілі бір визуалды ырғақты енгізді. Дұға залының бүйірлік кіреберістерінің алдындағы кеңістіктер, ғимараттың бұрыштарындағы екі массивті тіректің арасында, сондай-ақ ауыспалы дизайнды күмбездермен жабылған: ортада дөңгелек күмбез, екі жағында екі кішірек эллипстік күмбез. Сонымен қатар, Синан Шехзаде мешітіндегідей екі қабырғаның ортасында екі кіреберіс орнына, бұрыштарында төрт бүйірлік кіреберістерді қосу арқылы басқа орталық жоспарлы ғимараттарда әдетте назардан тыс қалған немесе алынып тасталған бұрыш аймақтарын тиімді пайдаланды. Сыртқы жағынан екі деңгейлі галереяларда кеңінен шығыңқы шатырлар бар, олар тазару үшін қолданылатын су крандарын қорғайды, бұл тағы бір жаңашылдық.
Жасалған сән
Ішкі безендіруі шағын, бұл Синанның ниетімен жасалған сияқты. Мешіттің уақф (діни қор) құжаттары, ислам пайғамбары Мұхаммедтің дәстүрлеріне сай болу үшін алтын мен әшекей тастармен әшекейлеуден сақталғанын нақты көрсетеді. Мүмкін, Сүлеймен мен Синан каллиграфияны сәндеудің басты түрі деп санаған, дәл сол кезде Осман сұлтаны қатаң сүнни сенімін қолдаған кезеңде. Мешіттің каллиграфиясы негізінен монументалды сұлба түрінде жасалған және Синанның ұнатқан шебері Хасан Челебиге тиесілі. Мешіттің бастапқы боялған безендіруінің көп бөлігі немесе барлығы кейінгі зақымданулар мен жөндеулер кезінде жойылған. Бастапқы бояу туралы тікелей мәлімет өте аз. Бүгінгі күнгі орталық күмбездің суреті 19 ғасырдағы Фоссати ағайындарының жөндеу жұмыстарынан басталады, олар Осман барокко безендіруін шамамен көшіруге тырысқан. 20 ғасырдағы тазалау кезінде бастапқы безендірудің іздері табылды, бұл Синан қызыл түстермен алмастырмас бұрын көк түстер қолданылғанын көрсетеді. Фоссати кезеңінің суреті мешіттің тарихының бір бөлігі саналғандықтан, соңғы жөндеулерде сақталды. Басқа жерлерде мешіттің тас аркаларының арқалықтары мәрмәрді еліктеу үшін қызыл және ақ түспен боялған. Тасқа қашалған жазулардан басқа, мешіт ішіндегі қалған каллиграфияның көп бөлігі боялған, сондықтан ол кейінірек жөнделген болуы мүмкін. Жөндеу жұмыстары мұқият жасалғанға көрінеді және бастапқы композициялардың кейбір элементтерін сақтаған болуы мүмкін. Мешіттің тас жұмысы жоғары сапалы. Бағаналар классикалық Осман "сталактиттерімен" немесе мукарналармен әшекейленген. Төрт басты бағананың алдыңғы және артқы жағында биік және сүйір мукарна нишалары орналасқан. Бағаналарға сонымен қатар су шүмектері орнатылған. Михраб дәстүрлі нишадан және мукарна шатырынан тұрады. Бұл мешіт ауласының орталық (солтүстік-батыс) қақпасымен бірдей пішіндегі мәрмәр бетімен шеңберленген (михрабпен бір осьте орналасқан). Бұл қарапайым мәрмәр композициясының жиектері жоғары жағында айпарай символымен аяқталатын қанатты бағаналарға қашалған. Ал үстіңгі жиегінде арабтар өрнегі жүреді. Михрабтың жанында дәстүрлі Осман стилінде жасалған минбар орналасқан: порталдан шатырға дейін көтерілетін тар баспалдақ, оның бүйірлері кемелді теңқақ үшбұрышты құрайды. Безендіруі Османдықтардың әшекейлі үлгілерімен салыстырғанда қарапайым, тек балюстрадалардың геометриялық өрнегімен және шатырдың конустық бөлігін жабатын көк түсті жұлдыздармен шектелген. Жақын жерде сұлтанның қарапайым тұғыры немесе балконы (хункар маһфили) және муэдзиннің тағы бір тұғыры (муэдзин маһфили) орналасқан, олардың барлығы мәрмәрден жасалған және тек бірнеше көзге түспейтін әшекейлермен безендірілген. Изник плиткасы тек михрабтың айналасында қолданылады. Бір-біріне ұқсас тіктөртбұрышты плиткалардың бетіне ақ түсті гүлдер салынған. Гүлдер көбінесе көк, бирюза, қызыл және қара түсті, бірақ жасыл түс қолданылмаған. Михрабтың екі жағында үлкен Изник плиткасынан жасалған каллиграфиялық дөңгелектер орналасқан, онда Құранның Әл-Фатиха сүресінен мәтін алынған. Ең әсем витраж терезелері қибла қабырғасында, михрабқа жақын орналасқан. Олар, әдетте, Сархос Ибрагимнің жұмысы деп есептеледі, бірақ қазіргі терезелердің кейбірі кейінірек жөнделген болуы мүмкін. Олар Алланың (Алланың), ислам пайғамбары Мұхаммедтің және төрт Рашид халифаның есімдерін көрсетуге арналған. Алла мен Мұхаммедтің есімдері төменгі терезелердің үстіндегі жазуларда қайталанады, бұл Алланы ислам заңдарының (Шариғат) көзі ретінде және Мұхаммедті сол заңның уағыздаушысы ретінде көрсетеді. Төрт халифтің есімдері мешіттің төрт басты бағанасында да қайталанады, сүнни теологиясының төрт тірегін еске түсіреді. Бұл жазулардың таңдауы, мешіт ішіндегі басқа жазулармен бірге, мешіттің ортодоксалды сүнни сипатын көрсетеді, бұл сол кездегі Сафавидтермен – шығыстағы басты шииттік династиямен Османдықтардың бәсекелестігін көрсетеді.
The most elaborate stained glass windows are found on the qibla wall, near the mihrab. They are generally believed to have been the work of Sarhos Ibrahim, but some of the present day windows have likely been restored at later periods. They are designed to display the names of God (Allah), the Islamic prophet Muhammad, and the four Rashidun caliphs. The names of God and Muhammad are repeated in inscriptions above the lower windows, emphasizing God as the source of Islamic law (Shari'a) and Muhammad as the preacher of that law. The names of the four caliphs are also repeated on the mosque's four main pillars, recalling the four pillars of Sunni theology. The selection of these inscriptions, along with others across the mosque, emphasize the orthodox Sunni character of the mosque, reflecting in part the Ottoman rivalry with the contemporary Safavids, the main Shi'a dynasty to the east.
Мавзолейлер
Мешіттің қибла қабырғасының (оңтүстік-шығыс қабырғасының) артында Сұлтан Сүлеймен I мен оның әйелі Хүррем Сұлтанның (Рокселана) жеке мазары (түрбе) орналасқан жабық зират бар. Шығармашылығымен танымал Сүлейменнің үлкен сегізбұрышты кесенесі 1566 жылғы, яғни оның қайтыс болған жылы салынған, бірақ толыққанды аяқталуы келесі жылға дейін созылған болуы мүмкін. Бұл Осман империясының ең ірі кесенелерінің бірі және оның дизайны Иерусалимдегі Қабырға күмбезімен салыстырылады, мүмкін соңғысы оған үлгі болып алынған. Мавзолейді 24 бағанамен тірелген, шатыры бар перистиль (портик) қоршап тұр; кіреберіс әдеттегідей солтүстікке емес, шығысқа қарап тұр. Кіреберістің екі жағындағы портик астында Изник плиткасымен әсемделген панельдер орналасқан. Бұл – Ізник керамикасының ерекше белгісіне айналған, жарқын зөңрөңгіл жасыл түске боялған ең ерте кездесетін плиткалар. Диаметрі 14 метрлік күмбез – Синан сәулетіндегі екі қабатты күмбездің алғашқы маңызды мысалы. Ішкі жағында сыртқы қабықтың сегіз бағанасына тірелетін жалған күмбез бар. Жер деңгейінде 14 терезе және аркалардың астындағы тимпанда орналасқан қосымша 24 терезе бар. Қабырғалар мен иілімдер полихромды Изник плиткаларымен жабылған. Терезелердің үстінен жазуы бар плиткалық панельдер орналасқан. Мәтінде Тақ аяты және одан кейінгі Құранның екі аяты келтірілген. Сүлеймен Зордың қабірінен басқа, кесенеде оның қызы Михрима Сұлтанның, сондай-ақ кейінгі екі сұлтанның – Сүлеймен II (1687–1691 жылдары билеген) және Ахмет II (1691–1695 жылдары билеген) қабірлері де орналасқан. Хүррем Сұлтанның сегізбұрышты кесенесі 1558 жылғы, яғни оның қайтыс болған жылы салынған. 16 жақты ішкі кеңістік Изник плиткаларымен безендірілген. Жеті тікбұрышты терезенің үстінде плиткалы люнеттер мен эпиграфикалық панельдер орналасқан. Терезелердің арасында сегіз михраб тәрізді ойысшалар бар. Төбе қазір әктелген, бірақ бұрын жарқын түстермен боялған болуы мүмкін.
Басқа ғимараттар
Стамбулдағы басқа да императорлық мешіттер сияқты, Сүлеймен мешіті де діни және мәдени қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін іргелес құрылыстармен бірге күллие немесе кешен ретінде жобаланған. Мешітке намаз, білім, денсаулық сақтау және тағы басқа мұсылман қауымының көптеген күнделікті қажеттіліктері кіреді. Мешіт айналасындағы жердің көлбеу болуына байланысты, көптеген құрылыстар жердің тегіс деңгейін жасайтын үлкен негіздердің үстінде салынған. Бұл негіздерде қақпалы бөлмелер болған және олар әр түрлі мақсатта қолданылған болуы мүмкін. Бастапқы кешен мешіттің өзінен, төрт медреседен немесе діни колледждерден (медресе), шағын бастауыш мектептен (мектеб), медициналық мектептен (дарüttıb), ауруханадан (дарüşşifa немесе тимархан), кедейлерге тамақ беретін қоғамдық асханадан (имарет), керуен сарайдан немесе қонақ үйден (табхане), қоғамдық моншалардан (хамам), хадис үйрену үшін мамандандырылған мектептен (дарülхадис), зират қызметкерлері үшін кішкентай күмбезді ғимараттан (соңғысының оңтүстік-шығыс қабырғасына жалғастырылған) және мешіттің сыртқы шеттеріне және көше бойына біріктірілген кішкентай дүкендер қатарынан тұрады. Бұл ғимараттардың көбі әлі күнге дейін сақталған. Бұрынғы имареттен қазір мейрамхана жасалды. Бұрынғы аурухана қазір түрік армиясына тиесілі баспа зауыты болып табылады. Кешен қабырғаларының солтүстігінде Синанның қабірі орналасқан. Ол 1922 жылы толығымен қалпына келтірілді. Көптеген ғимараттар классикалық Осман аула құрылыстары болып табылады, олар төртбұрышты ауладан және оны айналатын күмбезді галереядан тұрады, ол күмбезді бөлмелерге кіруге мүмкіндік береді. Медреселерде Синан функционалдық себептермен типтік жоспардың кейбір бөлшектерін өзгертті. Салис медресесі мен Раби медресесі мешіттің солтүстік-шығыс жағында орналасқан, онда жер Алтын мүйізге қарай төмендеп кетеді. Олардың ауласы үш деңгейге бөлінген, деңгейлер баспалдақтармен байланысқан, ал күмбезді бөлмелер осы деңгейлердің бойындағы төменгі жазылымдарда салынған. Хадис мектебінің (дарүлхадис) қазіргі қалдықтары шамалы қалпына келтірілді. Ол кешеннің шығыс шетіндегі шағын күмбезді бөлмелердің ұзын қатарынан тұрады. Доған Кубанның айтуынша, бастапқы мектептің сыртқы келбеті басқаша болған болуы керек. Осы ғимарат пен аула арасындағы үшбұрышты алаң бір кездері апта сайын күрес матчтары үшін пайдаланылған. Оңтүстік-батыстағы тағы екі медресе Сани медресесі және Еввел медресесі деп аталады және олар тегіс жерде орналасқан, сондықтан олардың жоспарлары тұрақты. Осылардың жанында орналасқан медициналық мектептен (даруттıb немесе Тıp Medrese) солтүстік-шығыс жағындағы бөлмелерден басқа, көп нәрсе сақталмаған. Бұл үш медресе де солтүстік-шығыс жақтағы дүкендермен (мешітке қараған жақтары) қамтылған, бұл кешенге табыс әкелді. Бұл Тираки Чаршиси деп белгілі базар көшесін құрады, "Антидот нарығы", себебі бұрын кофеханалар мен эшиш (hashish) темекісіне арналған дүкендер орналасқан. Еввел медресесінің шығыс бұрышына екі күмбезді бөлмеден тұратын кішкентай бастауыш мектеп (сибян мектеб) қосылған, бірақ оны негізгі ғимараттан тар бақ бөліп тұр.