Кіріспе

Наполеон соғыстары кезіндегі қақтығыс. Ресей империясы мен Осман империясы арасындағы орыс-түрік соғысы (1806–1812) – орыс-түрік соғыстарының бірі болды. Ресей үстемдік танытты, бірақ екі тарап та Наполеонның шығысқа қарай қимылдарынан сескеніп, бейбітшілікке келуге мүдделі болды.

Өмірбаян

Соғыс Наполеон соғыстары кезінде басталды. 1806 жылы Аустерлиц шайқасындағы ресейлік жеңіліс Сұлтан Селим III-ті жігерлендіріп, француз империясының кеңесімен, ол Ресейге жақын Константин Ипсилантисті Валахия княздығының билеушісі және Александр Мурусисті Молдавия княздығының билеушісі лауазымдарынан, екеуі де Осман империясының қарастырылған мемлекеттері болатын, қуғызды. Сонымен қатар, француз империясы Далмацияны басып алды және кез келген уақытта Дунай княздықтарына ену қаупін тудырды. Ресей шекарасын французтардың шабуылынан қорғау мақсатында 40 мыңдық орыс әскері Молдавия мен Валахияға жорық жасады. Сұлтан бұған жауап ретінде Дарданелл бұғазын ресейлік кемелер үшін жапты және Ресейге соғыс жариялады.

Ертедегі жаулық

Бастапқыда император Александр I Наполеон Франциясымен қарым-қатынасы әлі де белгісіз болғандықтан және оның әскерінің басым бөлігі Пруссияда Наполеонға қарсы күреске тартылғандықтан, Осман империясына қарсы ірі күштерді жинауға құлшынбады. Орыс әскері басып алған Валахия астанасы Бухарестіне бағытталған Осман әскерінің күшті шабуылы Михайло Милорадович басқаратын 4500 сарбаз тарапынан Обилисте (2 маусым 1807 ж.) дереу тойтарылды. Арменияда Гудвич графының 7000 сарбазы Арпахайда (18 маусым) 20000 түрік әскерін талқандады. Осы уақытта Дмитрий Сенявиннің басқаруындағы Ресей императорлық флоттық күштері Дарданеллді блокадалап, Дарданелл шайқасында Осман флотын жеңіске жеткізіп, Селим III биліктен шеттетілді. Осман флоты келесі айда Афон шайқасында талқандалды, осылайша теңізде Ресейдің басымдығы орнатылды.

Кутузовтың жорығы (1811)

Кутузовтың қолбасшылықты алған алғашқы әрекеті – Дунай бойындағы бекіністердегі гарнизон мөлшерін азайту және Валахияға қайта шегіну болды. Ресейдің шегінуі түріктерді жоғалтқан территорияны қайтару үшін қарсы шабуылға түсуге итермеледі. 1811 жылдың көктемінде Ұлы визир Ахмет-паша бастаған 60 мың түрік әскері Осман Болгариясының ең күшті бекінісі – Шумнуда жиналып, Кутузов армиясына қарсы жорыққа шықты. Кутузов армиясы да 46 мың сарбаздан тұрды, алайда ол Валахия мен Осман Болгариясы арасындағы 600 шақырымдық Дунай өзенінің шекарасын қорғауға жауапты болды. 1811 жылдың 22 маусымында екі әскер Дунайдағы Рущук қаласы түбінде шайқасты. Ұзақ күрес нәтижесінде орыстар Ахмет-пашаның басым күштерін сәтті кері тартты. Бірнеше күннен кейін түріктер Рущук бекінісінде орыстарға шабуыл жасауға дайындалып жатқанда, Кутузов әскерлеріне Дунайды кешіп, Валахияға қайта шегінуге бұйрық берді. Орыстар қашуға тырысып жатыр деп ойлаған Ахмет-паша шабуылға шешім қабылдады. 28 тамызда 36 мың түрік әскері Дунай өзенін кесіп, орыстарға шабуыл жасады. Түрік күштері өзеннің сол жағалауында, Слобозия деген шағын ауылдың жанында бекіністі плацдарм құрды, бірақ олар тез арада Кутузов армиясының екі дивизиясымен қоршалды. Ахмет-пашаның қалған 20 мың әскері Рущук маңындағы оң жағалаудағы түрік лагерінде қалды, олар оқ-дәрі мен жабдықтаманы күзетті. Бірақ 1811 жылдың 1 қазаны түнде 7500 сарбаздан тұратын орыс отряды Дунайды жасырын кешіп өтті. Таңертең орыстар түрік әскерлерін күтпеген шабуылмен талқандады. Түріктер үрейге түсіп, шашырады, 2 мыңдай адам қаза тапты. Содан кейін орыс әскерлері Дунайдың сол жағалауындағы түрік плацдармын толығымен қоршап алып, артиллериялық оққа тұтты. Орыс әскері шамамен алты апта бойы түрік плацдармын қоршап, бомбалады. Қоршауда қалған түріктер орыстардың үздіксіз бомбалауынан ғана емес, азық-түлік жетіспеушілігі мен аурулардан да зардап шекті. 25 қазанда атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды, ал үш аптадан кейін, 1811 жылдың 14 қарашасында Ахмет-паша бітімге келісіп, Кутузовқа ресми түрде бас иді. 36 мың адамдық түрік әскерінің жеңілісі Дунай бойындағы соғысты аяқтады және бейбіт келіссөздерге жол ашты, нәтижесінде 1812 жылдың 28 мамырында Бухарест шартына қол қойылды.

Кавказ майданы

Алты жылдық шығыс майданындағы соғыс шекараны өзгертусіз қалдырды. Бұл жердегі шайқастар 1787–1792 жылдардағы орыс-түрік соғысынан гөрі ауыр болды, бірақ ол негізгі әрекеттің бір бөлігі ғана еді. Ресей Кавказды кесіп өтіп, Грузияны жанекке бітірді, оның батыс жартысы номиналды түрде түрікке қарасты. Ол сонымен қатар Каспий теңізінің жағалауындағы және Грузияның шығысындағы парсы вассал хандықтарын да басып алды. Қазіргі Армения аймағындағы (Ериван хандығы және Нахичеван хандығы) жерлер әлі де парсының иелігінде болды. Ресей Персиямен де соғысып жатты, бірақ түріктер мен парсылар бір-біріне көмектеспеді. Ресей армиясының үлкен бөлігі батыстағы Наполеонның қаупіне байланысты тоқтап тұрды. Ресей вице-корольдері: 1806 жылы Иван Гудович, 1809 жылы Александр Тормасов, 1811 жылы Филиппо Палуччи, 1812 жылы Николай Ртищев. Түркиямен соғыс 1807 жылы адмирал Пустошкиннің Анапаны жылдам басып алуымен басталды. Гудович өзінің бас күштерін Ахалцихеге қарай бастады, бірақ Ахалкалакиді шабуылдағанда 900 адамын жоғалтып, Грузияға қайта шегінді. Карс пен Потиге қарсы жасалған қосымша шабуылдар да сәтсіз аяқталды. Түріктер шабуылға шығып, Гюмриді үш рет алуға тырысты, бірақ Арпачай шайқасында Гудовичтан толық жеңіліске ұшырады. Шах, екі мұсылман империясы арасындағы қарым-қатынасқа қатысты қызықты пікір білдіріп, Гудовичты құттықтады. Гудовичтың орнына 1809 жылдың сәуір айында граф Тормасов келді. 1810 жылы жағалаудағы Поти басып алынды. Генерал Палуччи Ахалкалаки қабырғаларының алдында түрік шабуылын тоқтатты. 1810 жылдың қараша айында Ахалцихеге жасалған ресейлік шабуыл обаның таралуына байланысты сәтсіз аяқталды. 1811 жылы Тормасов өзінің өтініші бойынша қайта шақырылып, Транскавказияда оның орнына Палуччи тағайындалды, ал Ртищев Солтүстік желіні басқарды. 1811 жылы күтілетін Наполеон қаупіне қарсы тұру үшін одан да көп әскерлер қайтарылды. Түріктер мен парсылар Гюмриге қарсы бірлескен шабуылға келісті. Олар 30 тамыз күні 1811 жылы Магасбердте кездесті. Сол жерде Эрумның Сераскері күрдтің қолынан қаза тапты, содан кейін күштер ыдырады. Палуччи Пётр Котляревскийді Ахалкалакиге қарсы жіберді. Ол қармен жабылған таулар арқылы басты жолдарды жаңқап, жылдамдықпен өтіп, түнде шабуыл жасады, түріктер орыстар келгенін білмей тұрып, қабырғаларға шабуыл жасады. 10 желтоқсан таңында ол 30 адамды жоғалтып, жараланғандармен бірге бекініс иеленді. Осының арқасында ол 29 жасында генерал-майор атағына ие болды. 21 ақпан 1812 жылы 5000 түрік Ахалкалакиді қайта басып алуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Үш күннен кейін олар Паргитада жеңіліске ұшырады. Палуччи Наполеонға қарсы күштерді батысқа жіберді, ал Ртищев Кавказ тауларының екі жағындағы күштердің бас қолбасшысы болды. Ресей Бухарест шартымен (1812) бейбітшілікке келісуге шешім қабылдады.

Салдары

Келісімге сәйкес Осман империясы Молдавияның шығыс жартысын Ресейге (аумағын Бессарабия деп атады) берді, атап айтқанда Дунай мен Прут өзендерінің шығысындағы аумақтар, тіпті Осман империясы осы аймақты қорғауға міндеттенген болса да. Ресей Дунайдың төменгі аймағында жаңа күшке айналды және экономикалық, дипломатиялық және әскери тұрғыдан тиімді шекараға ие болды. Транскавказияда Түркия шығыста жоғалтқан жерлерінің көбін қайтарып алды: Поти, Анапа және Ахалкалали. Ресей Абхазия жағалауындағы Сухум-Калесін сақтап қалды. Сұлтан 1810 жылы Имеретия патшалығының Ресейге қосылуын қабылдады. Бұл келісімді Ресейдің Александр I 11 маусымда, Наполеонның Ресейге шабуыл бастауына 13 күн бұрын бекітті. Командирлер Наполеонның күтілетін шабуылына дейін Балқандағы көптеген орыс әскерлерін батысқа қайтаруға үлкерді.