Кіріспе
Жол бойындағы қонақ үйдің түрі – жол бойындағы қонақ үйлер. Каравансарай (немесе керуенсарай) – саяхатшылардың (керуеншілердің) күндізгі жолдан кейін демалып, күш жинаған жері. Каравансарайлар Азия, Солтүстік Африка және Оңтүстік-Шығыс Еуропаны, ең әйгілісі Жібек жолын қамтитын сауда жолдары арқылы сауданың, ақпараттың және адамдардың қозғалысын жеңілдетті. Көбінесе ауылдық жерлердегі жолдардың бойында орналасқан, бірақ керуенсарайлардың қалалық түрлері де ислам әлемінің қалаларында тарихи тұрғыдан жиі кездесетін, олар көбінесе хан, викала немесе фундук деп аталатын.
the roadside inns
A caravanserai (or caravansary; /k//ær//ə/'/v//æ//n//s//ə/,/r//aɪ/) was a roadside inn where travelers (caravaners) could rest and recover from the day's journey. Caravanserais supported the flow of commerce, information and people across the network of trade routes covering Asia, North Africa and Southeast Europe, most notably the Silk Road. Often located along rural roads in the countryside, urban versions of caravanserais were also historically common in cities throughout the Islamic world, and were often called other names such as khan, wikala, or funduq.
Карауансарай
Каруансарай (کاروانسرای) – парсы тілінен келген күрделі сөз, «караван» және «сарай» – «қоршалған аулалары бар ғимарат» деген сөздердің бірігуінен пайда болған. Мұнда «караван» дегеніміз – алыс жолға шыққан саудагерлер, паломниктер немесе басқа да саяхатшылардың тобын білдіреді. Бұл сөз кервансари, кервансарай, кервансерэй, кервансара және кервансарай деп те жазылуы мүмкін.
Хан
Хан (خان) сөзі, немесе кез келген керуенсарайды, оның ішінде ауылдарда және шөлдік жолдарда салынғандарын қысқарту арқылы немесе жалпылама атау ретінде туындаған. Түрік тілінде бұл сөз "хан" деп жазылады. Сөз испан тіліндегі "fonda" сөзінен шыққан. Осы аймақтың қалаларында мұндай ғимараттар көбінесе қолөнершілердің шеберханаларын орналастыру үшін пайдаланылған.
Викала
Арабша wikala (وكالة), кейде wakala немесе wekala деп те жазылады, бұл тарихи Қайырда жиі кездесетін термин. Ол саудагерлер мен олардың тауарларын орналастыратын қалалық кербенсарай, сондай-ақ сауда, сақтау, мәмілелер және басқа да коммерциялық қызметтер орталығы болып табылды. Wikala сөзі араб тілінде шамамен "агенттік" дегенді білдіреді, бұл жағдайда – коммерциялық агенттік. Египетте осы типтегі ғимараттарды атау үшін "хан" термині де жиі қолданылған.
Қатыра
Катра – Моғол империясы Бенгалияда салған кервансарайлардың атауы. Бара Катра және Чхота Катра – Бангладештің Дакка қаласындағы екі сәнді Моғол катрасы.
Тарих
Қаравансарайлар Жібек жолымен қатар, Ахеменид империясының Патша жолы бойында да кең таралған. Бұл ежелгі тас жол Геродоттың мәліметінше, Сардис қаласынан Сузаға дейін созылған: «Бұл жол туралы нақты мәлімет мынадай: оның бойында патшалық бекеттер мен тамаша қаравансарайлар орналасқан; ол тұрғын халық мекендейтін жерлерден өтеді және қауіпсіз». Үнді субконтинентіндегі Үлкен магистральдық жол бойында да маңызды қалалық қаравансарайлар салынған, әсіресе Моғол Делісі мен Бенгалия Суба аймағында. Ислам дәуірінің көп бөлігінде (жетінші ғасырдан бастап) қаравансарайлар Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Осман Еуропасының ауылдық және тығыз қалалық аймақтарындағы кең таралған құрылыс түрі болды. (Мысалы, Ақсарай провинциясындағы ірі Сұлтан Хан) сондай-ақ Иранда (мысалы, Хорасан провинциясындағы Шарафтың Рибаты). Мұсылман әлемінің осы аймақтарындағы қалаларда қаравансарайлардың қалалық түрлері экономикалық белсенділіктің маңызды орталықтарына айналды, көбінесе олар негізгі базарларға жақын орналасқан. Олардың көптеген мысалдары Дамаск, Алеппо, Каир, Стамбул, Фес және т.б. қалаларының тарихи аудандарында қазірге дейін сақталған. Осман және Мамлюк империяларындағы көптеген ірі діни кешендер, мысалы, қаравансарай ғимаратын қамтыды (Стамбулдағы Сүлеймен мешітінің күллиесі сияқты) немесе сол аймақтағы қаравансарайдан кіріс түсірді (мысалы, Каирдегі Викала әл-Гури, ол жақын орналасқан Сұлтан әл-Гури кешеніне қаржылай көмек көрсету үшін салынған).
Сәулет
Көбінесе керуенсарай төртбұрышты немесе тіктөртбұрышты қабырғалы, бір қақпасы бар ғимарат болған. Бұл қақпа кеңірек болып, түйе сияқты ірі немесе ауыр жүкті жануарлардың кіруіне ыңғайлы жағдай жасаған. Ішкі аула көбінесе ашық аспанмен жабылған, ал қоршаудың ішкі қабырғаларында саудагерлер мен олардың қызметшілері, жануарлары және тауарларын орналастыру үшін бір-біріне ұқсас жануарлар тұрақтары, бөлмелер, ойыстар немесе шатырлар орналасқан. Керуенсарайлар адамдар мен жануарлардың ішуі үшін, жуыну және вуду, гусыл сияқты діни тазалану рәсімдері үшін сумен қамтамасыз етілген. Кейде оларда әсем қоғамдық моншалар (хаммамдар) немесе фонтан немесе сабил/себил сияқты қосымша жабдықтар болған. Олар жануарларға жем-шөп сақтап, саяхатшыларға қажетті жаңа заттарды алуға арналған дүкендерге ие болған. Кейбір дүкендер саяхатшы саудагерлерден тауар сатып алатын. Көптеген керуенсарайларда кішкентай мешіттер болған, мысалы, Түркиядағы Сәлжүк және Осман керуенсарайларындағы биік орналасқан мешіттер сияқты.