Кіріспе
Англиялық пресвитер және теолог (1921–2011)
Джон Роберт Уолмсли Стотт (27 сәуір 1921 – 27 шілде 2011) – британдық англикандық дін қызметкері және теолог, ол дүниежүзілік евангелистік қозғалыстың жетекшісі ретінде танымал болды. Ол 1974 жылы Лозанна келісімінің негізгі авторларының бірі еді. 2005 жылы Time журналы Стотты әлемдегі ең ықпалды 100 адамның қатарына енгізді.
Ерте өмір және білім
Джон Роберт Уолмсли Стотт 1921 жылғы 27 сәуірде Англияның Лондонында, сэр Арнольд пен Эмили "Лили" Стотттың (қыз есімі Голландия) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Харли-стриттегі жетекші дәрігер және агностик болған, ал анасы лютерандық дінде тәрбиеленіп, жақын жердегі Англия шіркеуі – All Souls, Langham Place-ке қатысқан. Стотт сегіз жасында интернатқа жіберілді, бастапқыда ол Oakley Hall дайындық мектебінде оқыды. 1935 жылы ол Регби мектебіне түсті. 1938 жылы Регби мектебінде оқып жүргенде Стотт Иверн лагерінің директоры Эрик Нэштің ("Баш" деген лақап атымен танымал) "Мәсіх деп аталатын Исамен не істеймін?" деген тақырыптағы уағызын тыңдады. Осы сөзден кейін Нэш Стоттқа Аян кітабының 3:20-шы аятын көрсетті: "Міне, Мен есік алдында тұрып, қағып тұрмын: егер біреу дауысымды естіп, есікті ашса, Мен оның ішіне кіріп, онымен бірге тамақтанамын, ал ол Менімен бірге." Кейін Стотт осы аяттың өзіне тигізген әсерін былайша сипаттады:
Стоттты Нэш кеңес беріп, баптады. Ол оған апта сайын хат жазып, христиандық өмірін қалай дамыту және жетілдіру керектігі туралы, сондай-ақ мектептегі Христиандық одаққа жетекшілік ету сияқты практикалық мәселелер бойынша кеңес берді. Осы кезде Стотт бейбітшілдік жақтасы және Англикандық бейбітшілдер қауымдастығының мүшесі болды. Өмірінің кейінгі жылдары ол бейбітшілдіктен бас тартып, "әділ соғыс" позициясын қабылдады. Стотт Кембридж университетіндегі Тринити колледжінде заманауи тілдерді оқыды, француз тілі мен теологиядан екі мәрте үздік дипломмен бітірді. Университетте ол Кембридждегі Колледждер аралық Христиандық одағында белсенді болды, онда атқару комитеті оны осы ұйымға уақытын жұмсауға шақыруға тым құнды тұлға деп санады. Тринитиден кейін ол Кембридж университетіне қарасты Ридли Холл теологиялық колледжіне ауысып, Англиялық дін қызметкері болу үшін оқуға түсті. Кейін 1983 жылы ол Ламбет діни ғылымдарының докторы дәрежесін алды.
Министрлік
1945 жылы диакон болып тағайындалды және Лэнгем Плейсдегі All Souls Church шіркеуінің (Лэнгем Плейс) (1945–1950) көмекші пасторы, содан кейін ректоры (1950–1975) болды. Бұл оның өскен шіркеуі еді және ол өмірінің көп бөлігін, Кембриджде өткізген бірнеше жылынан басқа, осы шіркеуде өткізді. 1956 жылы ол Франсис Уайтхедті өзінің хатшысы етіп тағайындады, және олар өліміне дейін еңбек серіктестігінде болды, «Франсис тәте» «Джон ағаның» оң қолы болды. Ректор болып қызмет еткен кезеңде ол ұлттық және халықаралық деңгейде зор ықпалға ие болды, әсіресе 1966–1967 жылдардағы евангелистердің Англия шіркеуінде қалуы туралы дауға белсенді қатысты. 1960 жылы ол евангелистердің түрлі бағыттарын біріктіру мақсатымен Англия шіркеуінің Евангелистік кеңесін (CEEC) құрды. 1970 жылы ол All Souls қауымынан тыс уақытына деген сұраныстың артуына жауап ретінде, басқа жобалармен айналысуға мүмкіндік беру үшін All Souls шіркеуінің викариін тағайындады. 1975 жылы Стотт ректорлық қызметінен кетті, оның орнына Майкл Бауген тағайындалды; Стотт шіркеуде қалды және құрметті ректор болып тағайындалды. 1974 жылы ол Langham Partnership International (АҚШ-та 2012 жылға дейін John Stott Ministries деп аталған) және 1982 жылы Лондондағы қазіргі заманғы христиандық институтын құрды, ол қайтыс болғанға дейін құрметті президенті болды. Президенттік кезеңінде ол евангелистік зиялылардың жетекшілерін жинап, христиандық сенімді секулярлы контекстке жеткізуге бағытталған курстар мен бағдарламаларды жасады. Оған жетекші педиатр Джон Уайт және институт директоры, тележурналист Элейн Сторки жиі қосылып, «Өмір мен өлім мәселелері» тақырыбында ел бойынша үлкен аудитория алдында сөз сөйледі. 1977 жылғы сәуірде өткен екінші Ұлттық евангелистік англикан конгресінің төрағасы ретінде Ноттингем мәлімдемесі жарияланды, онда: «Біз өзімізді және рим католиктерін бірдей христиандар ретінде қарастырамыз, сондай-ақ оны жоққа шығаратын көзқарастардан өкініш білдіреміз» делінді. Бұл сол кездегі кейбір евангелистер арасында дау тудырды.
Зейнеткерлік және өлім
Стотт 2007 жылы сәуір айында 86 жасында қоғамдық қызметтен зейнеткерлікке шыққандығын жариялады. Ол Англиялық шіркеудің қызметкерлері үшін арналған зейнеткерлер үйі – Сент-Барнаба колледжінде (Лингфилд, Суррей) тұра бастады, бірақ Олл-Соулс шіркеуінің құрметті пасторы қызметін сақтап қалды. Стотт 2011 жылдың 27 шілдесінде Лингфилдтегі Сент-Барнаба колледжінде жергілікті уақыт бойынша сағат 15:15-те қайтыс болды. Оның қасында отбасы мен жақын достары болды. Олар Киелі кітап оқып, Гендельдің «Мессия» шығармасын тыңдап отырғанда ол бейбіт түрде көз жұмды. Christianity Today басылымындағы некрологта оның өлімінің жасқа байланысты туындаған денсаулық проблемаларынан болғаны және ол бірнеше апта бойы ауыру сезімінде болғаны айтылды. Некролог оны «20 ғасырдың евангелизмінің архитекторы, бір буынның имандылығын қалыптастырған адам» деп сипаттады. «The Daily Telegraph» және «The New York Times» газеттерінде де оның есімі жарияланды. Стоттқа христиан қауымының көптеген жетекшілері мен өкілдері құрмет көрсетті. Америкалық евангелист Билли Грэм жасаған мәлімдемеде: «Евангелистік әлем ең ұлы өкілдерінің бірінен айырылды, ал мен жақын досым мен кеңесшімнен айырылдым. Мен оны жұмақта кездесуді асыға күтемін» делінді. Стотттың қоштасу рәсімі 2011 жылдың 8 тамызында Олл-Соулс шіркеуінде өтті. Шіркеуге адамдар көп жиналды, қызмет басталғанға дейін ұзақ кезекте тұрды. Стотттың естелік жиналыстары Лондондағы Сент-Пол соборында, Оклендтегі Қасиетті Үштік соборында (Жаңа Зеландия), Сиднейдегі Сент-Эндрю соборында (Австралия), Уитон қаласындағы Колледж шіркеуінде (Иллинойс, АҚШ), Ванкувердегі Ізгі Шепарының Англикандық желілік шіркеуінде (Канада), Торонтодағы Сент-Пол шіркеуінде (Блур көшесі, Канада), сондай-ақ Африка, Азия және Латын Америкасының қалаларында өтті. Ол қайтыс болғаннан кейін кремацияланды, оның күлі Уэльстің Пемброкшир аймағындағы Дейл зиратына жерленді. Дереккөздің сенімділігі күмәнді: көрсетілген уақыт – 2018 жылдың қаңтары.
Франсис Уайтхед, оның 1956 жылдан бергі хатшысы, оның өсиетін орындаушы болып тағайындалды және оның барлық құжаттары қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң Ламбет сарайының мұрағатына тапсырылғанын қамтамасыз етті.
Ықпал
Стот евангелизмге зор ықпал еткен. 2004 жылдың қараша айындағы «Нью-Йорк Таймс» газетінің редакторы Дэвид Брукс «Этика және қоғамдық саясат орталығының» өкілі Майкл Кромартиден: «Егер евангелистер папа сайлай алса, олар, ең болжана, Стотті таңдар еді», – деген сөзді келтірді.
Жазу
Ол 50-ден астам кітап жазды, олардың кейбіреулері тек қытай, корей немесе испан тілдерінде жарық көрді, сондай-ақ көптеген мақалалар мен зерттемелер жариялады. Олардың бірі – «Бастапқы христиандық» кітабы, ол христиандық хабарламаны түсіндіріп, оқырмандарын оның растығына және маңыздылығына көндіруге тырысады. 1961 жылы жарық көрген «Преподобный портрет: Жаңа өсиет сөздерінің зерттелуі» (The Preacher's Portrait: Some New Testament Word Studies) дін қызметкерлері үшін маңызды анықтамалық болды. Ол сондай-ақ «Христос кресті» кітабының авторы, оның туралы J. I. Паккер: «Бұл ең жоғары тақырыпты басқа ешбір еңбек осылай шындықпен және шеберлікпен жеткізе алмайды» деді. Оның тағы бір кітабы – «Essentials: A Liberal–Evangelical Dialogue», ол либералды дін қызметкері және теолог Дэвид Л. Эдвардспен евангелистердің негізгі деп санайтын ұстанымдарының осылай қарастырылуы керек пе деген пікір алмасуы. 2005 жылы ол «Евангелиелік шындық» еңбегін жариялады, онда христиан дінінің басты қағидаларын, евангелизм үшін маңыздыларын баяндады. Ол ресми түрде қоғамдық қызметтен зейнеткерлікке шыққаннан кейін де өмірінің соңына дейін үздіксіз жазумен айналысты. 2008 жылы ол Дж. Алек Мотьермен бірлесіп «Нәрестелерді шомылдыру рәсімінің ағылшын евангелистік доктринасы» кітабын шығарды. Оның ой-пікірлеріне толыққанды кіріспе оның соңғы екі маңызды жарияланымдарында кездеседі, олар оның ойлау жүйесінің қорытындысы болып табылады. Екеуі де ол өмір бойы серіктес болған IVP баспасында жарық көрді. 2007 жылы ол шіркеу өміріне арналған ойларын «Тірі шіркеу: Өмір бойы пастордың сенімдері» деген кітапта жинақтады. 2010 жылдың қаңтар айында 88 жасқа толғанда, ол өзінің соңғы кітабының – «Радикалды шәкірт» басылымын көріп қалды. Кітап ағыңайлы қоштасумен және оның мұрасы Langham Partnership International жұмысы арқылы жалғасын табуы үшін шақырумен аяқталады.
Англикандық евангелизм
Стоттың шіркеушілігі Англия шіркеуінің консервативті евангелистік қанатына жатты. Ол Англия шіркеуіндегі евангелизмнің жетекшісі ретінде маңызды рөл атқарды және евангелистерді тек евангелистік деноминацияларға өтудің орнына Англия шіркеуінде белсенді роль атқаруға ықпал етуде маңызды рөл ойнады. Осыған қатысты екі маңызды оқиға болды. Ол 1966 жылы Евангелистік Альянс ұйымдастырған Евангелистердің Ұлттық Ассамблеясына төрағалық етіп отырғанда, Мартин Ллойд Джонс евангелистерді евангелистер ретінде бірігуге және енді "аралас" деноминацияларда қалуды тоқтатуға күтпеген шақыру жасады. Бұл көзқарас, нағыз христиандық бірлік үшін құнақының өтелуі және Кітаптың шабыттандырылуы сияқты негізгі мәселелерде евангелистік көзқарастардың қажеттігіне сенім арқасында туды. Ллойд Джонс еркін шіркеулердегі көптеген адамдар үшін маңызды тұлға болды, ал евангелистік англикандар Стотті де солай бағалады. Екі көшбасшы ашық түрде келіспеді, себебі Стотт сол кешке баяндама жасау жоспарында болмаса да, төрағалық қызметін Ллойд Джонстың пікірін жоққа шығару үшін пайдаланды, оның ойынша бұл тарихқа және Киелі кітапқа қайшы келеді. Келесі жылы Кил университетінде бірінші Ұлттық Евангелистік Англикан Конгресі өтті. Бұл конференцияда, көбінесе Стоттың ықпалының арқасында, евангелистік англикандар Ллойд Джонстың ұсынған ажыратылған тәсілін қабылдамай, Англия шіркеуіне толыққанды қатысуға міндеттенді. Осы екі конференция британдық евангелистік қауымдастықтың бағытын тиімді түрде анықтады. Ллойд Джонстың көзқарастарының нақты мәні әлі де талқыланып жатқанмен, олар екі топтың мүлдем қарама-қарсы ұстанымдар қабылдауына себеп болды. Бұл ұстанымдар мен одан туындаған жарылыс бүгінгі күнге дейін көбінесе өзгеріссіз қалды.
Құрметтер
Стотт 1959 жылы Елизавета II патшайымының капелланы болып тағайындалды, ал 1991 жылы зейнетке шыққаннан кейін қосымша капеллан болды. 2006 жылғы Жаңа жылдық наградалар салтанатында Британ империясы орденінің командирі (CBE) атағымен марапатталды. 1983 жылы Ламбет діни ғылымдарының докторы дәрежесін алды, сондай-ақ Троица евангелистік діни мектебінен (1971), Уиклиф колледжінен (1993) және Брунел университетінен (1997) докторлық дәрежелерді қоса алғанда, бес құрметті диплом алды. Стотт: «Жамандық иелерінің толық жойылуы кемінде заңды, Киелі кітапқа негізделген балама ретінде қабылдануы керек, олардың мәңгілік саналы азапталуына қарағанда» деді. Бұл негізгі евангелистік христиандық ортасында қызу пікірталас тудырды: кейбір авторлар Стоттты қатты сынады, ал басқалары оның пікірлерін қолдады.
Сионизмге қарсылық
Стотт сионизмге қатысты өзінің қатаң қарсылығын білдірді: "Саяси сионизм және христиандық сионизм – христиандық иманға қарсы. Бүгінгі нағыз Израиль – еврейлер де, израильдіктер де емес, Мессияға сенетін адамдар, тіпті олар басқа ұлттан болса да."
Жеке өмір
Стот өмір бойы бойдақ өмір сүрді. Ол: «Жалғыздық сыйы – бұл мүмкіндік емес, шақыру, бірақ әрине Құдай шақырғандарын қолдайтынына сенімдіміз» деді. Ол қарапайым өмір сүріп, мүлкін саялы жолға жұмсады. «Мақтансыздық – христиандық лидерлердің ең үлкен құлқыны», - деді ол. Егер уақытын қайта бастан өткерсе, не өзгертер едіңіз деп сұрағанда, «Көбірек дұға етер едім» деп жауап берді. Стотттың ең жақсы демалысы – құстарды қадағалау болды; оның «Құстар – біздің ұстаздарымыз» кітабы осы әуесқойлығына негізделген.