Кіріспе

Helvellyn (/h//ɛ//l/'/v//ɛ//l//ɪ//n/; мүмкін мағынасы: ақшыл сары дала) – Англияның көлдер аймағындағы тау, Helvellyn жотасының ең биік нүктесі, Амблсайдтың солтүстігінде, Тирлмир және Улсуотер көлдері арасындағы солтүстік-оңтүстік бағыттағы таулар тізбегі. Хелвеллин Англияда және көлдер аймағында үшінші ең биік нүкте болып табылады, және оған Scafell Pike және Scafell екі ең биік шыңдарына қарағанда жету оңай. Ландшафты үш терең мұздық ойыс пен шығыс жағындағы екі тік қырқаны (Striding Edge және Swirral Edge) қамтиды. Хелвеллин – серуендеушілер мен зерттеушілер арасында танымал болған алғашқы төбелердің бірі, әсіресе 18 ғасырдың соңынан бастап. Хелвеллинге алғашқы сапарлағандардың арасында жақын жерде тұрған ақындар Сэмюэл Тейлор Кольридж және Уильям Вордсворт та болды. Тауға әр бағыттан да көптеген жолдар арқылы жетуге болады. Дегенмен, тауды кесіп өту қауіпсіз емес, соңғы екі жүз жылда бірнеше адам қаза тапқан. Суретші Чарльз Гоуф 1805 жылы Striding Edge-те қаза тапқаны үшін, өміріндегі жетістіктерінен гөрі көбірек танымал. Тауға адамдар жасаған көптеген еңбектердің арасында ең таңғажайыптарының бірі – 1926 жылы тау басына кішкентай ұшақтың қонуы және ұшып кетуі. 2018 жылдың басынан бері Хелвеллин шыңы, соның ішінде Striding және Swirral жиектері және кеңірек Гленридинг ортақ жері Джон Мьюр қорымен, жабайы табиғатты қорғаумен айналысатын қайырымдылық ұйымымен, көлдер аймағы паркінің басқаруымен үш жылдық келісімшарт бойынша басқарылуда.

Жолдар

Хелвеллин тауының барлығы, батыстағы қылқан жапырақты ормандықтардан және шығыстағы Гленридинг және Гризедейл аңғарларын қоршап тұрған қабырғалардан жоғары, ашық қолжетімді жер болып табылады. Бұл туралы ITV телеарнасында Джулия Брэдбери көрсеткен бағдарламасында айтылды.

Шығыс жоталары

Striding Edge – бұл кейбір қиындықтарды қамтитын танымал бағыт, ол Бёркхаус Мурдың саммит жотасын Хельвеллиннің саммитіне өткір артеске айналатын жолмен байланыстырады. Striding Edge «Қабырғадағы тесіктен» басталып, Хельвеллиннің жоғарғы алабына дейін созылады. Бұл бастапқы нүктеге Гленриддинг пен Паттердейлден де жетуге болады. Бұрын «Қабырғадағы тесік» дегеніміз – тау басындағы қақпасы жоқ тасты қабырғадағы айқын саңылау болатын. Қазіргі кезде ол аралық толтырылып, қабырғадан баспалдақ көтеріледі. Осы жерден басталатын жотаның бастапқы бөлігі салыстырмалы түрде дөңгелектеніп, оң жағынан берік жолмен өтеді. Бұл биік Шпинг-Хоуға, жотаның ең биік нүктесіне жеткенде өзгереді. Бұл жерде жотаның жоғарғы жағына жақын жерде тар жол жалғасады, ол барған сайын тарлайды, ал таушылар көбінесе артестің жоғарғы жағына қарай жүреді. Оң жақтан басталатын жол тау жотасының соңына дейін жалғасады, сонда сол жаққа ауысады. Қиырдың жоғарғы жағында жалғасатын таушылар жолға қайта қосылу үшін соңғы тау мұнарасынан төменге қарай қиылысты қысқа сағадан түсіп кетуге мәжбүр болады. Бұл жерде тау жотасы Helvellyn массивімен қосылады. Басты үстіртке жету тік жүріп немесе шапшаңдап көтерілуді қамтиды, бұл В. А. Пучер, 1940-1960 жылдар аралығында тау-кен бағыттары туралы танымал кітаптардың авторы, «Абзис» деп атаған қатал таслы жердің шамамен шақырымдық бөлігі. 2008 жылы мамыр айында тағы бір жаяу жүргінші Striding Edge-тен құлап, қайтыс болды. 2017 жылы тамыздағы банктік мерекелік демалыс күндері Паттердейл тау құтқару қызметі сенбі күні Стридинг-Эджтен құлап қаза тапқан адамға көмектесті және жексенбі күні ауыр жарақат алған серуенші мен оның иті құтқарылды. Swirral Edge қысқа, бірақ бірдей қызықты, ұқсас өткір аралықпен ұшып жүруге мүмкіндік береді. Оған жетудің негізгі жолы Ред Тарннан басталады, оны таңқаларлықтай тегіс жолмен «Қабырғадағы тесікке» байланыстырады, бұл жотаны Паттердейлден Гленридингтен де бірдей қол жетімді етеді. Қалқаның жүрісі Catstye Cam шыңын қамтиды. Шараға қатысушылар үшін тағы бір танымал оқиға – бұл таудың төбеліне көтерілу немесе төмен түсу. Қыста бұл жолға тағы бір қардан түсіп, қарлы жерге түседі. Соңғы жылдары бұл жерде бірнеше апат орын алған, бұл оны «Стридинг Эдж» сияқты қауіпті етеді. Nethermost Pike-де сондай-ақ шығыс жотасы бар, ол Грисдейлден Хельвеллинге баратын балама жолды ұсынады, бұл көптеген жаяу жүргіншілер елемейтін. Оны Бүркіт жартасындағы шұғыл жолмен біріктіруге болады немесе бұл бөлікті жотаға қосылғанға дейін Nethermost Cove жолынан өтіп кетуі мүмкін.

Шығыс жақтан басқа да бағыттар

Патердейлден бастап, ұзақ, бірақ қауіпсіз және оңай саяхат жақсы жолмен Grisedale-ге дейін, содан кейін Helvellyn тауының оңтүстік жотасына дейін ескі ат жолын ұсынады. Бұл саяхаттың екінші бөлігі жотаның қабырғасындағы тік жарлардан қауіпсіз, алыс жолмен жүреді (төмендегі Оңтүстік жота бөлімін қараңыз). Nethermost Cove-та да бірнеше бағыттар бар, оның ішінде Striding Edge мен бұғаздың артқы жағы арасындағы үлкен шатқал бар. Таудың батыс жағындағы Browncove Crags-та солтүстікке қарайтын бағыттар бар. Оларға көлік тұрағынан жету оңай, және оларды Red Tarn бағыттарымен байланыстыруға болады.

Жоғары баға берушілер

Lake District National Park Authority қысқы айларда, әдетте желтоқсан мен наурыз аралығында екі "Fell топ бағалаушысын" жұмысқа алады. Кезекпен жұмыс істейтін олардың бірі осы кезеңде күн сайын Хелвеллинге шығып, ауа райын, қар жағдайын және жүруге қолайлы жағдайды тексеріп бағалайды. Олардың есебі мен күнделікті суреті Weatherline сайтында, Lake District аймағының ауа райы болжамын және телефондық ақпарат беру қызметінде жарияланады, сонымен қатар Метеорологиялық басқарманың жергілікті ауа райы болжамы да осы қызметке кіреді. Fell топ бағалаушылары өз бағалауларын және суреттерін Twitter-де де жариялайды. Бұл ақпарат қысқы маусымда тауға шығып, жаяу серуендеушілер мен альпинистер үшін өте маңызды, себебі олар маршруттарын жоспарлауға және таудың жағдайы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді.

Жабайы кемпинг

Көптеген адамдар жыл бойы Хелвеллинде лагерь құрып, көбінесе Красный Тарн маңында орналасады, ондатан Striding Edge, Swirral Edge және Хелвеллиннің өзінің шыңына әдемі көрініс ашылады. Англияда жер иесінің рұқсатысыз кемпинг жасау заңсыз болғанымен, көлдер аймағында жабайы кемпинг жасау дәстүрі бар. Адамдар жасырын түрде, бір түнге дейін орналасып, кемпинг орнын таза қалдырса, мұндай кемпингтер көбінесе көз жұмылады.

Саммит

Хелвеллиннің шыңы кең жазық даласын құрайды, оңтүстік-батысқа қарай бірте-бірте еңкейеді, ал солтүстік-шығысқа қарай Ред-Тарн шығанағына қарай тік құлдырайды. Бұл шыңның беті соншалықты тегіс және кең, 1926 жылы оған кішкентай ұшақ қона алды (төмендегі Тарих бөлімін қараңыз). Теңіз деңгейінен ең биік нүкте – кішкентай тасты төбе, үстіне шашыраңқы тас үйілген. Бұрын бұл төбе Хельвеллин Биік Адамы (немесе Жоғары Адам) деп аталған. Жақын жерде крест пішіндес тас паналауы бар; солтүстікке қарай Орданс Сурвей тригонометриялық нүктесі орналасқан, ол шыңнан сәл төмен. Ашық күні шыңнан көрініс бүкіл Лейк айманынан Солвей Фертке және оңтүстік-батыстағы Шотландия төбелеріне, солтүстік-батысқа қарай Чевиот және Пеннин төбелеріне, солтүстік-шығысқа Морекэмб шығанағына, Блэкпул және Солтүстік Уэльстің жағалауына, ал батысқа Ирланд теңізіне дейін жетеді. Сноудон Конистон төбелерінің арасында жасырынып, Мэн аралы көбінесе Ұлы Гейбл және Пилар төбелерінің тобының артында көрінбейді. Хелвеллин Төменгі Адамы (Helvellyn Lower Man) қосымша шыңы солтүстік-батысқа қарай шамамен орналасқан. Оның шыңы Хелвеллин жазығымен салыстырғанда кішкентай, бірақ солтүстік-батысқа қарай жақсы көрініс ашылады, себебі солтүстік-батыс жағындағы жер тік құлдырайды.

Туризм

Ғасырлар бойы малшылар жұмыс істеу барысында Хелвеллиннің барлық бөліктерін аралап өткен. Тек XVIII ғасырдың соңынан бастап адамдар тауға ләззат алу немесе демалыс үшін келе бастады. Хелвеллинге көтерілудің ең ерте есептерінің бірі 1787 жылғы Джеймс Кларк жолдамасында келтірілген. Ол Пенриттен шыққан аты-жөні белгісіз бір джентльменнің Хелвеллин тауының басындағы қар үстінде отырып, жазғы күн тоғысында тамақ ішуге ниеттенгенін айтады. Адам таңғы екіде үйінен шығып, Гленкойнға аттанды және атын сол жердегі аңғардағы үйге қалдырды. Ол таңғы сағат төрт пен бес аралығында тауға көтеріле бастады. Бес сағаттық ыстық және қиын жұмыстан кейін ол қар мен шыңға жетті. Қар топырақпен жабылғандықтан, ол тамақпен жеуге таза қарды қазуға мәжбүр болды. Ол басқа жолмен қайтып, Гленкойнға он сағаттан кейін жетті. Бұл оқиға XVIII ғасырдың суық климаттық жағдайларын, сонымен аталатын "Кіші мұз дәуірін" көрсетеді. XIX ғасырдың басында Хелвеллинге алғашқы келушілердің арасында ақындар мен суретшілер де болды. Сэмюэл Тейлор Колридж Кесвикке жақын тұрған жылдары көп тау шаруасымен айналысты. 1800 жылдың тамызында, сол жерге көшіп келгеніне бір ай болмай-ақ, ол Грасмирдегі достары Уильям мен Дороти Вордсвортты аралап көрді, Хелвеллин арқылы маршрут таңдап, кешкі сағат онда жетті. Бірнеше күннен кейін Уильям Вордсворт ағасы Джонмен және достары мистер Симпсонмен бірге Хелвеллинге сапар шекті, таңғы астан кейін жолға шығып, сол күні кешкі сағат онда үйге оралды. Джон Китс Вордсворт туралы "Хелвеллиннің шыңында, ояу" деп айтады, ақынды және басқа суретшілерді мақтайтын сонетте. Хелвеллин шыңындағы бұлттардың арасында ойға батқан Вордсворттың портретін Бенджамин Роберт Хейдон 1842 жылы салған, бұл портреттегі романтизмнің бір мысалы. Таудың алғашқы құрбаны 1805 жылдың сәуір айында Стридинг-Эджден сығалап түсіп кеткен суретші Чарльз Гоф болды. Үш айдан кейін бір малшы қызыл тарнның жанында иттің қауғанын естіп, тексеруге барды. Ол Гофтың сүйегін, екіге бөлінген шапанын және иесінің әлі де қасында тұрғанын тапты. Бастапқыда газеттерде ит өлі қожайынының сүйегін жеп аман қалғаны туралы хабарлар тез ұмытылды. Гоф романтикалық идеалдың шейіті ретінде қарастырылды, ал оның Foxie иті ұзақ уақыттан бері өлген қожайынына деген адалдығы үшін мақталып, құрметтелді. Уильям Вордсворт пен сэр Уолтер Скотт екеуі де оқиға туралы өлеңдер жазды, Фрэнсис Дэнби мен Эдвин Ландзир екеуі де сурет салған. 1890 жылы Гофқа арналған ескерткіш тас Хелвеллинде орнатылды, онда Вордсворттың "Адалдық" өлеңінен бір бөлік келтірілген. Таудың айналасында шағын туристік индустрия өсе бастады, қонақүйлер аттар мен нұсқаушыларды, сондай-ақ келушілерге жатақханалар мен жолдамалар ұсынды. 1823 жылғы Джонатан Отли жолдамасында таудың шыңынан көрінетін көрініс сипатталған және ол Көл аймағының ең толық көрінісін береді деп мәлімделген. Уильям Форд 1839 жылғы жолдамасында Уитберндегі Ат бас қонақ үйін жақсы тұратын орын ретінде және "орташа төлеммен" нұсқаушы жалдауға болатын жер ретінде ұсынды, содан кейін Whelp Side-қа көтерілуді және жоғарыдан көріністі сипаттады. 1855 жылы Гарриет Мартино Паттердейлден көтерілуді сипаттады. Аттарды Қызыл Тарнға дейін алып жүруге болады, онда оларды байлауға арналған қазықтар болды, ал соңғы бөлігі Свиррал Едж арқылы жаяу жүрді. "Тәжірибесіз жүйкелерге сынақ болғанымен", - деді ол, "шын мәнінде қауіп жоқ", ал басқа қырқа "әрқашан қауіпті", және "барлығы біледі" Чарльз Гоф оқиғасын. Ол сондай-ақ батыстан үш маршрутты атап өтті: бірі Грисдейл Тарн, бірі Уитбурндағы Нагс-Хедтен, "ең қысқа, бірақ ең тік", ал үшіншісі Легбуртвейттен (яғни Тирлспоттағы қонақүйден). Оның кітабындағы жарнамада Легбуртвейттегі Корольдің бас қонақ үйінде "Бұл қонақ үйде әрқашан дайын нұсқаушы бар" деп жазылған. 1858 жылы Стридинг-Эджде болған тағы бір қайғысты оқиға Диксон мемориалымен еске алынды. Паттердейлден шыққан Роберт Диксон тау баурайында аңдарды қуалай жүргенде қаза тапты. Осы оқиғаны еске алу үшін баспанадан оңтүстікке қарай Хелвеллинде тас тақташа орнатылды. Көк шаңшықтар (Alauda arvensis) және бидай шаңшықтары (Oenanthe oenanthe) жиі кездеседі. Бір кезде бүркіттер (вероятно, Aquila chrysaetos) таудың үстінен ұшып, Қызыл Тарнның үстіндегі тік жартастарда көбейді, бірақ тіпті Вордсворттың заманында олар жойылып кетті, қудалаудан кейін жойылып кетті. Хельвеллиннің шығысындағы үш шығанақ арктикалық альпілік өсімдіктердің қалдықтары үшін маңызды орындар болып табылады. Сальса лаппонумы (Salix lapponum), тау авені (Dryas octopetala), альпілік тышқан құлағы (Cerastium alpinum), альпілік шалғын шөбі (Poa alpina) және басқа да түрлер соңғы мұз басудан бері таудың негізді минералдарына бай жартастардың, қатал микроклиматтың және жартас тіліктеріндегі мал жаюдан қорғалғандықтарының арқасында осы шығанақтарда сақталған. Алайда, осы популяциялардың саны аз және жақсы көбеймейді. Natural England оларды қалпына келтіру жоспарын енгізді. Көлде қоңыр алабұқа және шелли, ақ балықтың бір түрі табылды. Хелвеллин ауданындағы шалғындықтар көп жылдар бойы тым көп мал жаюдан зардап шеккен, бірақ олар тау шыңындағы қойдың жуасы (Festuca ovina), ортаңғы беткейлердегі матрас шөбі (Nardus stricta) және төменгі беткейлердегі жуа шөптері сияқты қышқыл шалғындық түрлерінің әртүрлілігін сақтайды. Nardus шалғындықтары сирек таулық көкжапырақ құртын (Erebia epiphron) мекендейді, ол Ұлыбританиядағы альпілік құстың жалғыз түрі. Сулы ағыстардағы (судың сіңіп өтетін жерлеріндегі) сфагнум мохтарының кілемдері жиі кездеседі. Негізді ағыстар сирек кездеседі, олар түрлердің көбірек әртүрлілігін қолдайды. Natural England, SSSI таңдауға жауапты, аймақтың басқаруы мен пайдалануының тұрақты екенін қамтамасыз етуге тырысады.

Геология

Хелвеллиннің барлық тау жыныстары Бороудейл жанартау тобының бір бөлігі болып табылады, ол шамамен 450 миллион жыл бұрын ордовик дәуірінде қарқынды жанартаулық белсенділік кезінде ежелгі континенттің шетінде қалыптасқан. Хелвеллин вулкан кальдерасының дәлелі ретінде түсіндірілетін геологиялық құрылымның ішінде орналасқан. Бұл жартылай шеңберлі жарылымдар тізбегі, олар шығысқа қарай Хелвеллин, Паттердейл, Дипдейл және Фэрфилд аймақтарын қамтиды және батысқа қарай (A591 жолының бойымен) солтүстік-оңтүстік жарылымға тіреледі. Бұл кальдера өте күшті жарылыстан пайда болды, ол бірқатар пирокластикалық ағындарды – ыстық газ бен тау жыныстарының жылдам ағындарын – тудырды, олар бүкіл аймақты кем дегенде (кей жерлерде 600 метрге дейін) пепелдің қалың қабатымен көмді. Бұл пепелдің тізбегі Линкомб Тарнс туф формациясы деп аталады, бұл Көмбрия аймағындағы ең кең таралған жанартаулық формация. Бұл пепелдің үстінен Эск Пайк құмтасты формациясының шөгінді жыныстары табылады. Бұл жыныстар суға, әрине, кальдера көліне шөгіп қалды, вулкандық жыныстар ауа райының әсеріне ұшырап, эрозияға ұшыраған кезде. Бұл жыныстардың құрылымы жарылымдардың әлі де белсенді болғанын және кальдераның әлі де төмендеп жатқанын көрсетеді. Түф пен лапилли түфінің қабаттары жанартаулық белсенділіктің жалғасқанын көрсетеді. Хелвеллин кеніші немесе Уитберн кеніші 1839 жылы Уэлпсайд пен Хелвеллин Скриз арасындағы шатқал арқылы ашылды. Бірақ бірнеше кен астығы қалды, біреуі шатқалды жауып тұр, қасында таудың етегінде зигзаг тәрізді өтетін ескі кеншілер жолы, кенді топыраққа түсіру үшін өздігінен жұмыс істейтін көліктік құрал және ескі барабан үйі бар. Бұрын бұл есімді түсіндіруге әртүрлі әрекеттер жасалған. Кейбіреулер қазіргі орфографияға сүйеніп, соңғы буынды уэльс тіліндегі llyn, "көл" сөзі деп қате ойлаған шығар. 1988 жылы Ричард Коутс келт тіліндегі Cumbric сөзінен алынған сөзді ұсынды. Келттік тілдердегі түс қазіргі ағылшын тілінде көрінетін және сипатталатын жолдан өзгеше. Мысалы, шотланд гаэлінде түстер спектрі "жарқын емес, пастельді, батыл емес, жұмсақ" болды. Түстер ландшафттық контекстпен байланысты, онда көк, жасыл, сұр және ақ түстер әсіресе ағылшын тілінен гөрі әртүрлі және айқын болды. Көшпенді мал шаруашылығымен айналысатын адамдар өздерінің малын жазғы жайлауға көшірмес бұрын биік жерлердегі шөптердің қоректік құндылығын алыстан бағалауға мүмкіндік алды және көктемде жасыл түске айналатын шөптер үшін тиісті түс атауларын қолданды. Сары, кем дегенде, Гелл тауларының атауларында жарқын түс емес. Ол Nardus stricta және Deschampsia flexuosa сияқты шөптермен ерекшеленетін төбелерді сипаттайды, олардың екеуі де қыста ақшыл болып көрінеді. Сондықтан тауды "сары-сары саздық" деп сипаттаған атау келт контекстінде мағыналы. Кіші адам. Таудың екі шыңы бар, олар бұрын Хелвеллин Кіші Адам (немесе Төменгі Адам) және Хелвеллин Үлкен Адам (немесе Жоғары Адам) деп аталатын. Екеуі де 1823 жылы Джонатан Отлидің жолдамасында табылған таудың панорамалық көрінісіне суреттелген және таңбаланған. Шаяқты жиек. Тау-кен жер атауларындағы жиек – бір жағынан немесе (осы жердегідей) екі жағынан да тік жар. Striding Edge-ге алғаш рет 1805 жылы Уолтер Скотт Striden edge деп атаған. 1823 жылғы картада бұл жер Стратон жиегі деп аталады. "Striding Edge" бұрынғы, қазір жоғалған атаудың орнын басқан болуы мүмкін. Swirral Edge "бас айналдыратын тік жар" немесе "жел немесе қар айналып жүрген тік жар" болуы мүмкін. Жиек – жоғарыда көрсетілгендей, тік жар. "Swirrel" сөзінің диалекттік түрі екі түсіндіруге ие. Ол "бас айналу, vertigo" мағынасында қолданылуы мүмкін, бірақ оны жел немесе қар айналып жүрген таудағы орынға да қолдануға болады.