Кіріспе
SMS Кенигсберг ("Ең патшалық Кеме Кенигсберг") – Германия Императорлық Әскери-теңіз флоты (Императорлық Әскери-теңіз флоты) салған жеңіл крейсерлер класының бас кемесі. Ол Шығыс Пруссияның астанасы Кенигсбергтің құрметіне аталған, 1905 жылдың қаңтарында құрылысы басталды, сол жылдың желтоқсан айында суға түсіріліп, 1906 жылдың маусымында құрылысы аяқталды. Оның класына тағы үш кеме кірді: , , және Кенигсберг он қарудан тұратын негізгі артиллериямен қаруланды және ең жоғары жылдамдығы болды. Комиссиядан өткеннен кейін Кенигсберг Жоғары теңіз флотының барлау күштерінде қызмет етті. Осы кезеңде ол жиі Кайзер Вильгельм II-нің яхтасын шетелдік сапарларда сүйемелдеді. 1914 жылдың сәуірінде кеме Германияның Шығыс Африкасына екі жылдық міндеттемемен жіберілді, бірақ сол жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан бұл жоспар орындалмады. Кенигсберг бастапқыда аймақтағы британдық және француздық сауда кемелеріне шабуыл жасауға тырысты, бірақ өзінің тарихында тек бір сауда кемесін жойды. Көмір тапшылығы кемелерге шабуыл жасау мүмкіндігін шектеді. 1914 жылдың 20 қыркүйегінде Занзибар шайқасында ол британдық қорғалған крейсерді күтпеген жерден шабуылдап, батырды. Содан кейін Кенигсберг Руфиджи өзеніне шегініп, қозғалтқыштарын жөндеуге кірісті. Жөндеу жұмыстары аяқталмас бұрын британдық крейсерлер Кенигсбергті тауып алды, бірақ өзенге кіріп оны жоя алмады, сондықтан блокада орнатты. Руфиджи дельтасы шайқасында кемені батыруға бірнеше әрекеттенгеннен кейін, британдықтар екі мониторді жіберді, және , неміс крейсерін жою үшін. 1915 жылдың 11 шілдесінде екі монитор Кенигсбергке ауыр зақым келтіріп, экипаж кемені батыруға мәжбүр етті. Аман қалған экипаж оның негізгі он қаруын құтқарып, Пол фон Леттов-Ворбектің Шығыс Африкадағы партизандық науқанына қосылды. Кенигсберг 1963-1965 жылдары металл тескілеріне бөлшектелді, ал қалдықтары өзен төріне батып кетті.
SMS Königsberg ("His Majesty's Ship Königsberg) was the lead ship of her class of light cruisers built by the German [[Imperial German Navy (Imperial Navy). Named after Königsberg, the capital of East Prussia, she was laid down in January 1905, launched in December of that year and completed by June 1906. Her class included three other ships: , , and Königsberg was armed with a main battery of ten guns and had a top speed of
After her commissioning, Königsberg served with the High Seas Fleet's reconnaissance force. During this period, she frequently escorted Kaiser Wilhelm II's yacht on visits to foreign countries. In April 1914, the ship was sent on what was to have been a two year deployment to German East Africa, but this was interrupted by the outbreak of World War I in August of that year. Königsberg initially attempted to raid British and French commercial traffic in the region, but only destroyed one merchant ship in the course of her career. Coal shortages hampered her ability to attack shipping. On 20 September 1914, she surprised and sank the British protected cruiser in the Battle of Zanzibar. Königsberg then retreated into the Rufiji River to repair her engines. Before the repairs could be completed, British cruisers located Königsberg, and, unable to steam into the river to destroy her, set up a blockade. After several attempts to sink the ship during the Battle of Rufiji Delta, the British sent two monitors, and , to destroy the German cruiser. On 11 July 1915, the two monitors got close enough to severely damage Königsberg, forcing her crew to scuttle the ship. The surviving crew salvaged all ten of her main guns and joined Lieutenant Colonel Paul von Lettow Vorbeck's guerrilla campaign in East Africa. Königsberg was partially broken up in 1963–1965 for scrap, and the remains sank into the riverbed.
Дизайн
Кенигсберг және оның сегіз бауырлары Германияның отандық суларында да, отарлық империясында да флоттық-барлаушылар ретінде қызмет ету үшін жобаланды. Бұл, императорлық теңіз флотының (Imperial Navy) екі рөлге де жарамды, арнайы крейсерлер салуына кедерес келтірген бюджеттік шектеулердің нәтижесі болды. Кенигсберг класы – бұрынғы кластың жетілдірілген нұсқасы еді. Кластың барлық төрт кемесі бірдей болуы тиіс болған, бірақ алғашқы кеме құрылысы басталғаннан кейін, жобалау тобы орыс-жапон соғысынан алынған сабақтарды ескерді. Бұл, кеме ішін қайта құру және корпустың ұзартылуын қамтыды. Кенигсбергтің жалпы ұзындығы алты метр болды, ені алты метр, ал алдыңғы бөлігінің суға батып тұру тереңдігі алты метрді құрады. Ол толық жүктемемен алты тоннаны ығыстырды. Оның қозғалтқыш жүйесі екі үш цилиндрлі, үш кеңейімді бу машинасынан тұрды, олар алты бірдей көмірмен қыздырылатын су түтік қазандықтарымен жабдықталған. Бұл жүйе кемеге алты тездік пен алты шақырымға жуық қашықтықта жүзуге мүмкіндік берді. Кенигсбергтің экипажы 14 офицер мен 308 сарбазды құрады. Кемеде он алты SK L/40 зеңбірегінен тұратын негізгі қарулық жүйесі орналасқан, олар жеке тұғырларда бекітілген. Екі зеңбірек алдыңғы бөлігінде, алты зеңбірек орталық бөлігінде, әр жағынан үштен, ал артқы бөлігінде екі-екіден орналасқан. Зеңбіректердің максималды көтерілу бұрышы 30 градусқа жететін, бұл оларға алты метрге дейінгі қашықтықтағы нысаналарды атқылауға мүмкіндік берді. Олар әр зеңбірекке 150 оқтан тұратын 1500 оқ-дәрімен жабдықталған. Кенигсберг сонымен қатар он алты SK зеңбірегін де алып жүрді. Ол сонымен қатар, кеменің бортында су астында орналасқан бес торпедасы бар екі торпедалық түтікпен жабдықталған. Кеме алты метрлік қалыңдығы бар броньды палубамен қоршалған. Бақылау мұнарасының қабырғалары алты метрлік қалыңдыққа ие болды.
Құрылыс және алғашқы мансап
"Кёнигсберг" кемесі "Эрзац" шарты бойынша тапсырылды және 1905 жылғы 12 қаңтарда Кильдегі императорлық кеме жасаушылықта салына басталды. 1905 жылғы 12 желтоқсанда кеме суға түсірілді, онда Кёнигсбергтің бургомистрі Зигфрид Кёрте кемеге шампан шашып, ат қойды, содан кейін кеменің жабдықталу жұмыстары басталды. 1907 жылғы 6 сәуірде теңіз сынақтары үшін Жоғары теңіз флотына қабылданып, қызметке кірісті. Маусым айының басында кеме сынақтарын өткізу тоқтатылды, себебі ол Киль аптасы сияқты үш желкендік регата кезінде кайзер Вильгельм II-нің "Гогенцоллерн" яхтасын сүйемелдеуге міндеттелді. Екі кеме Солтүстік теңізде жүзіп, 3-6 тамыз аралығында кайзер Вильгельм II Ресей императоры Николай II-мен Нордкаппте кездесті. Германияға оралғаннан кейін "Кёнигсберг" теңіз сынақтарын жалғастырды, ол 9 тамыздан 9 қыркүйекке дейін созылды. 21-23 қыркүйек аралығында өзі ат қойған қалаға сапар жасады. 5 қарашада крейсердің орнына флоттың барлау күштеріне тағайындалды. Осы кезде "Кёнигсберг" кайзер Вильгельм II-нің яхтасын тағы да сүйемелдеді, бұл жолы жаңа бронелі крейсер және Британияға бағытталған экспедициялық кемемен бірге. Кемелер Портсмут пен Темзаға тоқтады, оларды Нидерланды королевасы Вильгельмина құттықтады. 17 желтоқсанда "Кёнигсбергке" тағы бір достық сапар тапсырылды, ол кайзердің інісі, ханзада Генрихті және теңіз офицерлерінің делегациясын Швецияның Мальмё қаласына король Оскар II-ге кездесуге алып барды. Сапар 20 желтоқсанға дейін жалғасты. "Кёнигсберг" 1908 жылы жеке және эскадрильялық жаттығулардың бейбіт уақытындағы әдеттегі тәртібіне ешқандай оқиғасыз қатысты. Жыл ірі жаттығу сапарымен аяқталды, ол алдымен Балтық және Солтүстік теңіздерде, содан кейін Атлант мұхитында өтті және желтоқсанның басында аяқталды. Содан кейін кеме 1908-09 жылдардың қысында мерзімдік техникалық қызмет көрсету үшін құрғақ докқа орналасты және 1909 жылдың ақпан айының басында қайтадан қызметке кірді. Келесі екі жыл бойы әдеттегі жаттығулар жүргізілді, тек 1910 жылғы 16 ақпанда Киль шығанағында жаңа крейсермен соқтығысқанда және 1910 жылы кайзерді екі рет сүйемелдегенде тоқтатылды: біріншісі 9-13 наурызда Хельголандқа, екіншісі 8-27 мамырда Британияға. "Дрезденмен" болған соқтығыс екі кемеге де елеулі зақым келтірді, бірақ ешкім жарақат алмады. Екі кеме де Кильде жөнделді. Осы кезеңде "Кёнигсберг" барлау күшіндегі тамаша атыс дағдысы үшін кайзердің "Атыс сыйлығын" жеңіп алды. 1909 жылғы желтоқсаннан 1910 жылғы қыркүйекке дейін кеме командирі болып фрегат капитаны Адольф фон Тротта тағайындалды. 1911 жылғы 8 наурызынан 22 мамырына дейін "Кёнигсберг" Жерорта теңізінде кайзер Вильгельм II-мен бірге "Гогенцоллерн" кемесімен жүрді. 10 маусымда "Кёнигсберг" барлау күшінде жаңа крейсермен ауыстырылды; "Кёнигсберг" Данцигке ауыстырылды, ол 14 маусымда жаңғырту жұмыстары үшін қызметтен шығарылды. 1913 жылғы 22 қаңтарда кеме қайтадан флоттың қатарына қосылды. Бұл қызмет 19 маусымға дейін жалғасты, содан кейін "Кёнигсберг" Кильде қайтадан резервке орналастырылды. Осы қызмет кезеңінде ол 1-18 сәуір аралығында жаттығу эскадрильясына тағайындалды. 1914 жылдың басында жоғарғы қолбасшылық "Кёнигсбергті" Германияның Шығыс Африкасына жіберуге шешім қабылдады, онда ол қазіргі станция кемесін, ескі қорғалмаған крейсерді алмастыратын болды.
Шығыс Африка станциясы
1914 жылы 1 сәуірде фрегатенкапитан Макс Лоофф кемеге қолбасшылықты алды. «Кенигсберг» 25 сәуірде Кильден шығып, Вильгельмшафенде тоқтады, содан кейін үш күннен кейін Германияның Шығыс Африкасына екі жылдық қызметке аттанды. Ол Жерорта теңізіне шығып, Суэц каналына кірмес бұрын Испания және Италия порттарында тоқтады. Каналдан өткеннен кейін, 5 маусымда Германияның Шығыс Африкасының астанасы Дар-эс-Саламға келгенге дейін Аденде қысқа ғана тоқтады. Екі күннен кейін «Щуцтруппе» (Қорғау күштері) колониядағы 25 жылдығын тойлады; «Щуцтруппе» командирінің орынбасары Лооффқа крейсердің моделін сыйлады, ол бөлімде ең ұзақ қызмет еткен әскери кеме болды. Сол жылы «Кенигсберг» Багамойо портын қарап шықты. Африкалық отарлаушылар кемені өте әсерлі деп есептеді, әсіресе оның үш түтіні, екі түтіні бар кемеге қарағанда оның күшті соғыс кемесі екенін білдіреді деп ойлады. Кеме «Мановари на бомба тату», яғни «үш түтікшелі жауынгер» деген лақап атқа ие болды. Аустрияның эрцгерцогы Франц Фердинандтың қазасынан кейін Еуропадағы жағдай шиеленіскен кезде, Лоофф бейбіт уақыттағы жаттығу кестесінен бас тартып, 24 шілдеде Дар-эс-Саламға көмір және басқа да жабдықтарын толықтыру үшін оралды. Ол сондай-ақ жау кемелерін хабарлау және аймақтағы неміс кемелерін қорғау үшін жағалау күзетшілері желісін құруға тырысты. 27 шілдеде Лоофф Адмирал штабынан Еуропадағы саяси ахуалдың нашарлап бара жатқаны туралы хабар алды. Сонымен қатар, британдық Кейп эскадрильясының крейсерлері , , және Дар-эс-Салам, колонияның астанасында «Кенигсбергті» тоқтату мақсатымен келді. Лоофф кемесін тездетіп дайындады және 1914 жылдың 31 шілдесінде порттан шықты, үш баяу британдық кеме оның соңынан ілесіп келді. Лоофф жаңбырлы ауа райы мен кемесінің жоғары жылдамдығын пайдаланып, келесі күні британдық қуғыншыларымен байланысын үзіп жіберді. «Кенигсберг» 5 тамызға дейін Аденге дейін жүзіп кетті, бірақ Ұлыбритания мен Германия арасындағы соғыс жарияланғаны туралы хабар кемеге кешігіп жетті.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Кенигсбергке Қызыл теңіздің кіреберісі маңындағы британдық сауда кемелеріне шабуыл жасау бұйырылды. Лоффтың күш-жігеріне көмірдің жетіспеуі кедергі келтірді; британдықтар оның көмір тасушы кемесі «Кенигтің» Дар-эс-Саламнан кетуіне бөгет қойды және Кенигсбергке көмір жеткізілмеуі үшін Португалиялық Шығыс Африкадағы барлық көмірді сатып алды. Содан кейін Лофф «SS Zieten» неміс кемесіне радиоарқылы хабарласып, Суэц каналын пайдаланбау туралы ескертті, себебі онда кеме тәркіленіп қалуы мүмкін еді. Кенигсберг «SS Goldenfels» неміс жүк кемесін қуды, оның офицерлері кемені британдық крейсер деп жаңылысып, тоқтаудан бас тартты. Кенигсберг кемені тоқтатуға мәжбүрлеу үшін, соғыс жағдайы туралы капитанды ескерту үшін «Goldenfels» кемесінің бауын кесіп ескерту оғын атты. 6 тамызда Кенигсберг Оман жағалауында британдық жүк кемесі «City of Winchester» кемесін тапты. Кемедегі экипаж Кенигсбергпен бірге кемеге отырды. Екі кеме төрт күннен кейін Хурия-Мурия аралдарында «Zieten» кемесімен кездесті. Содан кейін жүк кемесі батып кетті. Британдық экипаж келесі күні «Zieten» кемесіне отырып, Мозамбикте тоқтады. Осы уақытта, корвет капитаны (Corvette Captain) Циммер басқаратын «Somali» кемесі 3-4 тамыз түнде Кенигсбергке көмір жеткізу үшін Дар-эс-Саламнан көмірмен жүктелген күйде кетті; екі кеме он күннен кейін кездесті. Лофф «Somali» кемесімен кездескен кезде оның кемесінде көмірдің қалдығы ғана болды. «Somali» кемесі крейсерге көмірдің бір бөлігін жеткізді, бұл Мадагаскарға дейін жүзуге мүмкіндік берді. Алайда британдық немесе француз кемелері табылған жоқ, сондықтан Кенигсберг 23 тамызда «Somali» кемесімен қайта кездесіп, төрт күндік саяхатқа көмір алды. Осы уақытта британдық әскери кемелер Дар-эс-Саламды бомбалап, ондағы неміс радиостанциясын жойды. Осы кезде Кенигсбергтің қозғалтқыштарына күрделі жөндеу қажет болды, ал Лофф жұмысты аяқтау үшін оңаша жерді іздеуге кірісті. Ол жақында «Möwe» зерттеу кемесімен зерттелген Руфиджи дельтасын таңдады. 1914 жылдың 3 қыркүйегінде, су тасқыны кезінде Кенигсберг Руфиджидің аузындағы бардан өтіп, өзенге баяу көтерілді. Жағалау күзетшілері өзен аузында орналастырылды және телеграф желілері немістерді оларды іздеген британдық кемелерге таң қалдырмау үшін орнатылды. Кенигсбергке шағын жағалаулық кемелерді жабдықтау үшін жіберген Циммер екі апта бойы жағалауда британдық крейсер «Pegasus» патрулін бақылады. Ол кеменің жексенбі күндері Занзибарда көмір алғанын болжады, сондықтан Лофф жөндеу жұмыстарын бастамас бұрын портода шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол бұл әрекетті ақтады, өйткені Ұлыбритания 1885 жылғы Конго актына сәйкес Орталық Африканы бейтарап ету туралы неміс ұсынысын қабылдамады. 19 қыркүйекте Кенигсберг Руфиджиден шығып, келесі күні таңертең Занзибарга жетті. Ол шамамен сағат 05:10-да Занзибар шайқасын бастады, 45 минут ішінде «Pegasus» өртке түсіп, сол жаққа аунап, батып кетті. «Pegasus» кемесі экипажы ақ ту көтерген еді, бірақ қатты түтіннен кейін «Кенигсберг» кемесінен көрінбеді. «Pegasus» экипажы 38 қаза тапты және 55 адам жарақат алды, ал Кенигсберг зардап шекпеді және құрбан болғандар жоқ. «Pegasus» кемесін батырғаннан кейін Кенигсберг радиостанцияны бомбалады және порттың кіреберісінде миналар жасау үшін құммен толтырылған бөшкелерді тастады. Порттан шығып бара жатқанда Кенигсберг кемесін көріп, үш снарядпен батырды. Содан кейін крейсер Руфиджи өзеніне оралды, қозғалтқыштарын жөндеу жұмыстарын бастау үшін; бөлшектерді Дар-эс-Саламдағы кеме құрылысы орнына қайта құру үшін құрлық арқылы тасымалдау қажет болды. Саляле қаласында кеме тоқтағанда, кеме жақсы маскировкаланды және қорғаныс шаралары жасалды. Бұл үшін әскерилер мен далалық қаруларды крейсерге кіретін жолдарды қорғауға, жау кемелерін байқауға арналған жағалау күзетшілері мен телеграф желілерін құруға тура келді. Британдық кемелер өзенге кірмеу үшін дельтаға миналар орнатылды. Кенигсберг Үндістаннан келген әскер тасымалдарына төнетін қауіптен алаңдаған британдықтар, неміс шабуылын іздеуді тапсырған флотилияны күшейтіп, кемелерді капитан Сидни Р. Друри Лоудың басқаруына берді. «Pegasus» кемесінің батып кетуі британдықтарды Кенигсберг әлі де Германияның Шығыс Африкасында екеніне сендірді. 19 қазанда крейсер Линдиде Германияның Шығыс Африка желісінің «Präsident» кемесін тапты. Бортқа отырған топ кемені тексерді және оның өткен айда Руфиджиде Кенигсбергке көмір жеткізгенін көрсететін құжаттарды тапты. 30 қазанда крейсер Кенигсберг пен «Somali» кемелерін дельтада тапты. «Chatham», «Dartmouth» және крейсерлер Руфиджи дельтасын блокадалап, Кенигсбергтің қашуына жол бермеді.
Руфиджи дельтасындағы шайқас
3 қарашада британдықтар Кенигсберг пен Сомалиді жою немесе бейтараптандыру мақсатымен бомбалауды бастады. Кенигсбергті кеме жасырып, британдықтардың снарядтарынан қорғаған қалың мангр батпақтары қоршап тұрды, әсіресе британдық кемелер өзеннен тыс болғанда. «Ньюбридж» көмір тасымалдағышы дельтаның басты арнасында батыруға арналған кемеге айналдырылды, Кенигсбергтің теңізге қашуына кедергі келтіру үшін. Неміс тарапынан қарсы қатты атысқа қарамастан, 10 қарашада британдықтар «Ньюбриджді» дельтаның бір аузында сәтті батырды, бірақ неміс рейдері басқа арналар арқылы теңізге шыға алуы мүмкін еді. Лофф кемесін өзен бойымен жоғары жылжытып, британдықтардың оны жоюын қиындатты. Осылайша, оның кемесі британдық кемелердің көп бөлігін басып алып, оларды басқа жерде пайдаланудан алды. Науқан барысында британдықтар Руфиджиді блокадалаған эскадрильяны қосымша крейсерлермен күшейтті, соның ішінде Австралиялық және Оңтүстік Африканың Дурбан қаласынан келген азаматтық ұшқыш Деннис Катлер Корольдік теңіз жаяу әскеріне қабылданып, жеке Curtiss гидроұшағын Британ империясына беруге көндірілді. Корольдік теңіз флоты Катлердің ұшақтарына уақытша тіреу үшін жолаушылар кемесін реквизициялады. Крейсерді іздеуге жасаған алғашқы әрекетінде компасы жоқ Катлер адасып, елсіз аралға қонуға мәжбүр болды. Екінші ұшуда ол Кенигсбергтің орнын табысты анықтады, ал үшінші ұшуда Корольдік теңіз флотының бақылаушысы оның байқауын растады. Ұшақтың радиаторы ұшу кезінде жерден атылған оқтан зақымданып, Момбасадан қосалқы бөлшектер келгенге дейін жерге қонуға мәжбүр болды. Бір жұп Корольдік әскери-әуе күштерінің Sopwith ұшақтары барлау және тіпті кемеге бомбалау мақсатымен жіберілді. Олар тропикалық жағдайда тез бұзылып кетті. Қысқа су ұшақтары үштігі сәл жақсырақ болды, бірақ олар да жағдайларға байланысты тез жарамсыз болды. Сондай-ақ қараша айында британдықтар ескі соғыс кемесінің қаруларын пайдаланып крейсерді батыруға тырысты. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, себебі судың тереңдігі соғыс кемесінің қашықтыққа жеткеніне кедергі келтірді. Желтоқсан айында Oberstleutnant (полковник) Пол фон Леттов Ворбек британдықтарға қарсы Шығыс Африка науқаны үшін кемеден мүмкіндігінше көп экипаж мүшелерін сұрады; кемеде 220 адам қалды. Алайда бұл кемеге теңізге шығуға жеткіліксіз болды. Кенигсберг 18 желтоқсанда өзеннің жоғары жағына жылжыды. 23 желтоқсанда британдықтар дельтаға дейін екі жағалауға ұшып шығу үшін екі жағалауға ұшып баратын кемелерді пайдаланды. Сомалиге бір рет соққы бергеннен кейін, неміс қорғаныс оғы оларды кері шегінуге мәжбүрледі. Сол уақытта Кенигсбергте жағдай нашарлап кетті. Көмір, оқ-дәрі, азық-түлік және медициналық жабдықтар жетіспеді. Британдықтардан аман болса да, экипаж малария және басқа да тропикалық ауруларға шалдықты. Әдетте сыртқы әлемнен оқшауланған теңізшілердің моральдық жағдайы төмендеді. Алайда, кемеге қайта жабдықтау және үйге оралуға мүмкіндік беру схемасымен жағдай сәл жақсарды. Британдық сауда кемесі «Рубенс» «Кронборг» деп аталды. Ол даниялық ту, құжаттар және даниялық тілді білуі үшін таңдалған неміс теңізшілерінің экипажымен жабдықталды. Ол көмір, сауық қарулары, оқ-дәрі, кішігірім қару-жарақ және әр түрлі керек-жарақтармен толтырылды. Кеме Шығыс Африкаға жақындаған кезде Кенигсберг кемемен кездесуге және Германияға оралуға тырысуға дайындалды. Керісінше, Кенигсбергті екі крейсер мен бірнеше кіші кемелер өзенге тұтқындап алды. «Гьяцинт» Кронборгты жақындағанда ұстап алып, оны Манза шығанағына дейін қуып шықты. Кеме жағаға жабылып, өртеніп кетті, бірақ немістер оның жүгінің көп бөлігін құтқарып, кейін Шығыс Африка науқанында пайдаланды. Ақырында 1915 жылдың сәуірінде британдық Адмиралтейство Дрюри Лоудің өткен қарашада ұсынған жоспарына келісті, ол Руфиджи өзенінде жүзуге қабілетті, жағалауға терең емес мониторлармен неміс крейсеріне шабуыл жасауды көздеді. Екі әскери кеме, әрқайсысы екі-екі қаруға жабдықталған, Ұлыбританиядан әкелінді. Осы уақыт аралығында Кенигсберг үшінші рет, тіпті өзеннің жоғары жағына көшірілді. 1915 жылдың 6 шілдесінде екі монитор сыртқы құмдықты кесіп өтіп, өзен жағалауындағы неміс позицияларының қатты атысына қарамастан өзенмен жүзіп кетті. Олар Кенигсбергтен деп ойлаған жерден тоқтады, бұл олардың қаруларының қашықтығында, бірақ неміс кемелерінің кішкентай қаруларының жеткілікті емес болатын жерде. Оқтардың түсуін анықтау үшін ұшақтар пайдаланылды. Алайда мониторлардың навигациясы бұрыс болды, және атыс ашқаннан кейін олар Кенигсбергтің қаруларының қашықтығында екенін анықтады. Ол қақтығыста «Мерсейді» екі рет соқты, біреуі алдыңғы 6 дюймдік қаруды бұзды, екіншісі кеменің су сызығының астында тесіп жіберді. Кенигсберг жауабында төрт рет соққы берді, біреуі су сызығының астына түсіп, су басуға себеп болды. Үш сағат ішінде Кенигсберг екі британдық кемені де кері шегінуге мәжбүр етті. Олар 11 шілдеде, алғашқы әрекетте келтірілген зиянды жөндегеннен кейін қайта оралды. Екі монитор бес сағаттық бомбалау жүргізді. Кенигсберг 12:12-де атыс ашты, бастапқыда төрт қарумен, бірақ 12:42-ден кейін үш қару, 12:44-тен кейін екі қару және 12:53-тен кейін бір қару ғана қолданылды. Екі монитор олардың атыс позицияларына бекітілгеннен кейін 12:31-де ғана жауап берді және кемеде үлкен өрттің туындауына және ауыр жарақаттарға себеп болған бірнеше қаулы соққылар жасады. 13:40-қа қарай Кенигсбергте оқ-дәрі азайды және оның қару экипажы ауыр жарақат алды, сондықтан Лофф экипажға кемеден кетуге және оларды жарамсыз ету үшін қарулардың құлсаларын тастауға бұйрық берді. Кемені батыру үшін кеменің мұрын бөлігінде екі торпедолық басшалар жарылды; кеме оң жағына сәл аударылып, туларымен бірге жоғарғы палубаға дейін батты. Шайқаста он тоғыз адам қаза тауып, тағы соңғы қырық бес адам жараланды, соның ішінде Лофф та болды. Кейін сол күні экипаж кеме туын түсіруге оралды және кайзер үшін үш рет шу жасады. Қарулар мен басқа пайдалы жабдықтар келесі күні бастап құлағаннан құтқарылды. Қарулар сауық артиллериялық құралдары мен жағалау қаруларына айналдырылды; кеме экипажымен бірге олар Леттов Ворбектің басшылығымен Шығыс Африка жер науқанында қызмет етті. Барлық он қару екі ай ішінде Дар-эс-Саламда жөнделді; біреуі ішкі көл Танганьика флотының қайта жабдықталған паромдарына орнатылды. «Кенигсберг отряды» (Königsberg Detachment) деп аталатын аман қалған теңізшілер 1917 жылдың 26 қарашасында британдық Египетіндегі интернирленді. 1919 жылы, соғыстан кейін, олар Берлиндегі Бранденбург қақпасы арқылы өткізілген шеруге қатысып, олардың және олардың кемесінің қызметін тойлады. 1924 жылы Джон Ингл, бұрынғы «Пегас» капитаны, Дар-эс-Салам портынан құлаған кемелерді тазалауға кірісті. Ол сол кезде Кенигсбергтің құтқару құқықтарын 200 фунт стерлингке сатып алды; ол құлағаннан металл сынықтарын шығару үшін су астындағы жұмысшыларды жіберді және одан әрі құқықтарды сатты. Құтқару жұмыстары 1930 жылдарға дейін жалғасты, ал 1940 жылдарға қарай кеме оң жағына аударылды. 1965 жылға дейін құтқару жұмыстары жалғасты, бірақ 1966 жылы құлаған кеме құлап, өзен төселіне батты. Кеменің 10,5 см қаруларының үш еуі сақталды, біреуі Оңтүстік Африканың Претория қаласында, біреуі Уганданың Джинджа қаласында және біреуі Момбасада, сондай-ақ «Пегас» кемесінен алынған қару.
A civilian pilot, Dennis Cutler of Durban, South Africa, was commissioned into the Royal Marines and persuaded to make his private Curtiss seaplane available for the British Empire. The Royal Navy requisitioned the passenger ship to serve as a makeshift tender for Cutler's aircraft. On his first attempt to locate the cruiser, Cutler, who did not have a compass, got lost and was forced to land on a desert island. On his second flight, he successfully located Königsberg, and a third flight with a Royal Navy observer confirmed his observations. His aircraft's radiator was damaged on the flight by ground fire and he was grounded until replacement parts could be brought from Mombasa. A pair of Royal Naval Air Service Sopwiths were brought up with the intention of scouting and even bombing the ship. They soon fell apart in the tropical conditions. A trio of Short seaplanes fared a little better, though they too were quickly disabled by the conditions. Also in November, the British sought to use the guns of the old battleship to sink the cruiser. The attempt was unsuccessful, once again because the shallow waters prevented the battleship from getting within range. In December, Oberstleutnant (Lieutenant Colonel) Paul von Lettow Vorbeck requested as many crew members from the ship as possible for the East Africa Campaign against the British; a total of 220 men were left aboard to keep the ship in fighting condition. This was not enough, however, to permit the ship to go to sea. Königsberg moved further up the river on 18 December. On 23 December, the British used a pair of shallow draft ships to sail up the delta. They hit Somali once before German defensive fire forced them to retreat. In the meantime, conditions were deteriorating on Königsberg. There were shortages of coal, ammunition, food, and medical supplies. Although safe from the British, the crew was ravaged by malaria and other tropical ailments. Generally cut off from the outside world, the morale of the sailors fell. However, the situation was marginally improved with a scheme to resupply the ship and give her a fighting chance to return home. A captured British merchant ship, Rubens, was renamed Kronborg. It was given a Danish flag, papers, and a crew of German sailors selected for their ability to speak Danish. It was then packed with coal, field guns, ammunition, small arms, and various supplies. As the freighter approached East Africa, Königsberg prepared to sortie to meet the ship and attempt to break out and return to Germany. Instead, Königsberg was trapped in the river by two cruisers and several smaller vessels. Hyacinth intercepted Kronborg as she approached, and chased her to Manza Bay. The trapped ship was forced aground and set on fire, but the Germans salvaged much of her cargo and put it to use later in the East Africa Campaign. Finally, in April 1915, the British Admiralty agreed to a plan submitted by Drury Lowe the previous November, which envisioned attacking the German cruiser with shallow draft monitors, capable of navigating the Rufiji River. Two of the warships, and , armed with a pair of guns each, were brought from Britain. Königsberg had in the meantime been moved a third time, even further upriver. On 6 July 1915, the two monitors crossed the outer sandbar and steamed up the river, despite heavy fire from German positions on the river banks. They stopped at a point they thought to be from Königsberg, which would be in range of their own guns but farther than the smaller German guns could reply. Aircraft were used to spot the fall of shot. The monitors' navigation was faulty, however, and after opening fire, they found themselves to be within range of Königsbergs guns. She hit Mersey twice in the engagement; one shell disabled the forward 6 inch gun, and another holed the ship below the waterline. Königsberg was hit four times in return, one shell striking beneath the waterline and causing some flooding. In the span of three hours, Königsberg forced both British ships to withdraw. They returned again on 11 July, after having repaired the damage sustained in the first attempt. The two monitors conducted a five hour bombardment. Königsberg opened fire at 12:12, initially with four guns, but only three guns remained in action after 12:42, two guns after 12:44, and one gun after 12:53. The two monitors did not respond until 12:31, once they had been anchored into their firing positions, and scored several serious hits that caused a major fire at the ship's stern and inflicted heavy casualties. By 13:40, Königsberg had run low on ammunition and her gun crews had suffered very heavy casualties, and so Looff ordered the crew to abandon ship and to drop the breech blocks for the guns overboard to disable them. Two torpedo warheads were detonated in the ship's bow to scuttle her; the ship rolled over slightly to starboard and sank up to the upper deck with her flags still flying. Nineteen men had been killed in the battle, with another forty five wounded, including Looff. Later that day, the crew returned to haul down the ship's flag and gave three cheers for the Kaiser. The guns and other usable equipment were salvaged from the wreck starting the following day. The guns were converted into field artillery pieces and coastal guns; together with the ship's crew, they went on to see service in the East African land campaign under Lettow Vorbeck. All ten guns were repaired in Dar es Salaam over the next two months; one was mounted on the converted ferry [[MV Liemba of the inland Lake Tanganyika fleet. The surviving sailors, organized as the Königsberg Abteilung (Königsberg Detachment), eventually surrendered on 26 November 1917 and were interned in British Egypt. In 1919, after the war, the men took part in a parade through the Brandenburg Gate in Berlin to celebrate their service and that of their ship. In 1924, John Ingle, the former captain of Pegasus, was tasked with clearing wrecks from the harbor in Dar es Salaam. At that time, he bought the salvage rights to Königsberg for the price of £200; he sent divers to extract non ferrous scrap metal from the wreck and in turn sold the rights. Salvage work continued into the 1930s, and by the 1940s the hull had rolled over to her starboard side. As late as 1965, salvage work continued, but in 1966 the wreck collapsed and finally sank into the riverbed. Three of the ship's 10.5 cm guns are preserved, one in Pretoria, South Africa, one in Jinja, Uganda, and one in Mombasa, along with a gun from Pegasus.