Кіріспе

Коронел шайқасы – Бірінші дүниежүзілік соғыста 1914 жылғы 1 қарашада Чили жағалауындағы Коронел қаласының жанында Императорлық неміс теңіз флотының Корольдік теңіз флотынан жеңіске жеткені. Вице-адмирал Граф Максимилиан фон Шпее басқарған Императорлық неміс теңіз флотының Шығыс Азия эскадрильясы (Ostasiengeschwader немесе Kreuzergeschwader) контр-адмирал сэр Кристофер Крэдок басқарған британдық эскадрильямен кездесіп, оны жеңді. Бұл шайқас, әдетте, түсініспеушіліктер салдарынан болды. Екі адмиралдың ешқайсысы да бір-бірімен толық күшпен кездесетінін күтпеген. Кездескеннен кейін Крэдок өзінің бұйрығына қарамастан, өте қиын жағдайда болса да, соңына дейін күресуге тиіс екенін түсінді. Шпее үшін жеңіс оңай болды, ол жаудың екі броненоссты круизерін жойып, үш адамды ғана жарақаттады, бірақ бұл шайқаста оның оқ-дәрісінің жартысына жуығы қолданылып, оны қайта толықтыру мүмкін болмады. Британдықтардың жоғалтуларына байланысты Адмиралтейство қатты дабылға түсіп, екі заманауи соғыс крейсерін қоса, тағы да кемелер жіберді. Олар 8 желтоқсанда Фолкленд аралдары шайқасында Шпеені және оның эскадрильясының көп бөлігін жойды.

Өмірбаян

Соғыс басталған кезде Корольдік теңіз флоты мен Австралия Корольдік теңіз флоты, Жаңа Зеландия және Жапонияның теңіз және құрлық күштерінің көмегімен, алыс Шығыста Германияның Кайзер Вильгельмсланд, Яп, Науру және Самоа колонияларын басып алды. Германдық Шығыс Азия эскадрильясы, жапондықтармен соғыс басталуын күтіп, Германияның Цинтаодағы базасын тастап, 1914 жылдың тамыз айының басында Мариан аралдарындағы Паган аралында кездесуге келді. Шығыс Азия эскадрильясы Тынық мұхитындағы сауданы бұзуы мүмкін екенін түсінген британдық Адмиралтейство оны жоюға шешім қабылдады және Шығыс Азия эскадрильясы Папеэте қаласын бомбалағаннан кейін (1914 жылдың 22 қыркүйегінде) Батыс Тынық мұхитын қарап шықты. 1914 жылдың 4 қазанында британдықтар ұсталған радиохабардан Шпидің Оңтүстік Американың батыс жағалауындағы сауда жолдарына шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын білді. Герман командирінің ниетін дұрыс болжаған контр-адмирал сэр Кристофер Крэдок аймақты бронекрейсерлерден (флагмандық кеме) және , заманауи жеңіл крейсерден және қаруланған сауда кемесінен тұратын эскадрильямен патрульдеді. Адмиралтейство эскадрильяны Жерорта теңізінен жаңа және қуатты бронекрейсерді жіберіп нығайтуды жоспарлаған еді, бірақ бұл кемені уақытша Атлант мұхитының батысында патрульдеуге бұрды. «Дефенс» шайқастан екі күн кейін Монтевидеоға жетті, ал Крэдок оның орнына бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі линкор алды. Жоспардың өзгеруі британдық эскадрильяның ескірген немесе жеңіл қаруланған кемелерден тұратынын білдірді, ал «Гуд Хоуп» жағдайында тәжірибесіз теңіз резервистері жұмыс істеді. «Монмут» пен «Гуд Хоуптың» 6 дюймдік зеңбіректері көп болды, бірақ тек «Гуд Хоуп» қана екі 9,2 дюймдік зеңбірекпен қаруланды. Шпидің қол астында бес заманауи кеме болды (бронекрейсерлер және жеңіл крейсерлер). «Шарнхорст» пен «Гнайзенау» әрқайсысында сегіз 8,2 дюймдік зеңбірек болды, бұл оларға қашықтық және атыс қуаты жағынан үлкен артықшылық берді; екі кеменің экипаждары соғысқа дейін атыс жасау өнерімен мақтау алған. Адмиралтейство Крэдокқа «оларды кездестіруге дайын болуды» бұйырды, егер ол Шпиді тапса, қандай әрекет жасау керектігін нақтылауға тырыспады. Бұйрық алғаннан кейін Крэдок Адмиралтействодан флотын екіге бөлуге рұқсат сұрады, әрқайсысы Шпиге тәуелсіз қарсы тұра алатын болады. Екі топ Оңтүстік Американың шығыс және батыс жағалауларында жұмыс істейтін болады, бұл Шпидің Атлант мұхитына Крэдоктан қашып кетуіне қарсы тұру мүмкіндігін береді. Адмиралтейство келісіп, контр-адмирал Арчибальд Стоддарт басқаратын шығыс жағалауы эскадрильясын құрды, ол үш крейсерден және екі қаруланған сауда кемесінен тұрды. Қалған кемелер батыс жағалауы эскадрильясын құрды, оны 18 қазанда «Канопус» нығайтты. Соғыс басталған кезде және күрделі жөндеуді қажет ететіні айтылған «Канопус» ең жоғары жылдамдығына ие болды. (Флот жүзіп кеткеннен кейін кеме тек қана жылдамдыққа жете алатыны және бас инженердің психикалық ауруы бар екені анықталды.) Адмиралтейство «Канопуспен» флот неміс крейсерлерімен шайқасу үшін тым баяу болады және «Канопуссыз» батыс жағалауы эскадрильясының ешқандай мүмкіндігі жоқ екенін мойындады. Крэдок 20 қазанда Фолкленд аралдарынан шықты, әлі де «Дефенс» жақын арада келеді деп ойлап, Адмиралтействоның неміс сауда кемелеріне шабуыл жасау және Шығыс Азия эскадрильясын іздеу туралы бұйрықтарымен. Британдық эскадрилья Хорн мүйісін айналып өткенде, Лейпцигтен сымсыз хабар тарату күшейді және британдықтар кемені оқшауланған кезде ұстап алады деп ойлады, бірақ Шпи 14 қазанда Лейпцигпен кездесіп, басқа кемелерге сымсыз үнсіздік сақтауды бұйырды.

Британдық препараттар

22 қазанда Крэдок Адмиралтействоға ол Хорн мүйісін айналып өтетінін және көмір тасымалдаушы кемелерін сүйемелдеу үшін Канопусты қалдыратынын хабарлады. 27 қазанда адмирал Джон Фишер Баттенбергтің орнына бірінші теңіз лорды болды, ал ертесі күні Фишер Крэдокқа Канопуссыз Спиге шабуылдамауға бұйрық берді. Содан кейін ол HMS Defence кемесін Крэдокқа күш түсуі үшін жіберді. Алдыңғы аптада Крэдок Глазгоны Корнельге Адмиралтейство жіберген хабарламаларды алу үшін жіберген еді. Спи, Корнельдің жанында Глазгоның бар екенін білген соң, оны жою ниетімен бес соғыс кемесімен Вальпараисодан оңтүстікке қарай бет алды. Глазго неміс крейсерлерінің бірінен радиохабарламаны ұстап алып, Крэдокқа хабарлады, ол крейсерді тоқтату үшін флотын солтүстікке бұрды. Немістердің жылдамдық, атыс күші, тиімділік және саны бойынша басымдығын ескере отырып, Крэдоктың шайқасқа түсуі тарихшыларды озатты етеді. Осы кезде контр-адмирал Эрнест Трубридж, Крэдоктың досы, жаумен шайқаспағаны үшін әскери сот шешімін күтіп отырды, ал Адмиралтейство оған оның күшінің "жеткілікті" екенін айтқан еді. Крэдоктың әріптестері арасында қабылданған пікір бойынша, ол "әрекеттен бас тартуға құқылы емес" еді. 31 қазанда ол эскадрильясына шабуылдық формацияны қабылдауға бұйрық берді. Екі тарап та 1 қараша күні сағат 16:40-та бір-бірін көрерге дейін бір кемеге кездесетінін күткен.

Шайқас

31 қазанда Глазго британдық консулдан хабарламалар мен жаңалықтар алу үшін Коронел портына кірді. Портта Спи үшін жұмыс істейтін жабдықтау кемесі – «Геттинген» де болды, ол британдық кеменің портына кіргенін дереу радиоарнаға хабарлады. Глазго радио байланысын тыңдады, ол неміс соғыс кемелерінің жақындап келе жатқанын көрсетті. Неміс кемелерінің барлығына Лейпцигтің шақыру белгісін пайдалануды бұйырғандықтан, жағдай шатасқан. Спи өз кемелерін Глазгоны тұтқындау үшін Коронелге көшіруге шешім қабылдады, ал адмирал Крэдок Лейпцигті қуып жете алу үшін солтүстікке асықты. Екі тараптың да қарсы тараптың негізгі күші жақын жерде екенін білген жоқ. 1 қарашада сағат 09:15-те Глазго порттан шығып, Крэдокпен сағат 12:00-де Коронелден батысқа қарай 64 шақырым жерде кездесуге кетті. Теңіз толқынды болғандықтан, кемелер арасында хабарлама жеткізу үшін қайық жіберу мүмкін болмады, оларды теңізде иіліп тұрған сым арқылы жеткізуге тура келді. Сағат 13:05-те кемелер 24 шақырым арақашықтықта, Глазго шығыс жағында қатар тұрып, Лейпцигті іздеу үшін солтүстікке қарай жүзе бастады. Сағат 16:17-де Лейпциг басқа неміс кемелерімен бірге британдық кемелердің қатарынан түтін көрді. Спи толық жылдамдықпен жүруге бұйырды, сондықтан «Шарнхорст», «Гнайзенау» және Лейпциг британдықтарға жақындады. 16:20-да Глазго және «Отранто» солтүстікке қарай түтін, содан кейін 19 шақырым қашықтықта үш кеме көрді. Британдықтар бағытты өзгертті, екі флот та оңтүстікке қарай жылжыды, 90 минутқа созылған қуып жете беру басталды. Крэдок үш крейсерін алып, «Отрантоны» тастап, немістерден қашуға немесе «Отрантомен» бірге соғысуға мүмкіндік алды, ол тек қана басқара алатын. Неміс кемелері ең жақсы позицияларға қайта ұйымдасу және батысқа қарай күн батып жатқанда британдықтарды көру үшін күту үшін жылдамдықты аяқтады. 17:10-да Крэдок шайқасу керек деп шешті және кемелерін жақындатты. Ол бағытын оңтүстік-шығысқа бұрып, күн көтерілген кезде неміс кемелеріне жақындауға тырысты. Спи шабуыл жасаудан бас тартты және жылдам кемелерін бұрып жіберді, күштер арасындағы қашықтықты сақтап қалды. Олар шамамен 18 шақырым қашықтықта қатар жүзіп жүрді. 18:18-де Крэдок қайтадан жақындауға тырысты, тікелей жауға қарай бағытталды, ол тағы да үлкен қашықтықта бұрылды. 18:50-де күн батты, Спи жақындасып, атыс ашты. Неміс кемелерінде «Жақсы үміттегі» екі қарумен салыстырылатын ұзын қашықтықтағы 16 қару болды. Олардың бірі ұрыстың басталғанына бес минут ішінде зақымданды. Британдық кемелердегі қалған қарулардың көпшілігі кеменің қабырғаларындағы казематтарда орналасқан, егер қалың теңізде оқ ату үшін қақпалар ашылса, олар үнемі суға толып тұратын. «Отранто» сауда крейсері – 8 қаруға ие, басқа кемелерге қарағанда әлдеқайда үлкен нысана – батысқа қарай толық жылдамдықпен бет алды. Британдық қарулар неміс қаруларына қарсы жеткіліксіз болғандықтан, Крэдок неміс кемелеріне жақындауға тырысты. 19:30-да ол жақындады, бірақ жақындаған сайын неміс оғының дәлдігі артты. «Жақсы үміт» пен «Монмут» өртеніп, қараңғы түскенде неміс артиллериялықтарына оңай нысана болды, ал неміс кемелері қараңғыға жоғалып кетті. «Монмутты» ең алдымен тоқтату қажет болды. «Жақсы үміт» неміс кемелеріне жақындап, олардан көбірек оқ атуды жалғастырды. 19:50-де ол атысты тоқтатты, кейін оның алдыңғы бөлімі жарылды, содан кейін ол жарылып, суға батты, суға батуды ешкім көрмеді. «Шарнхорст» «Монмутқа» қарсы атуды ауыстырды, ал «Гнайзенау» Глазгоға қарсы атуда болған Лейпциг пен Дрезденге қосылды. Неміс жеңіл крейсерлерінің тек қана қарулары болды, олар Глазгоны мүлдем зақымдамады, бірақ оларға енді «Гнайзенаудың» қарулары қосылды. «Глазго» кемесінің капитаны Джон Люс соғысып қалудың пайдасы жоқ деп шешті. Ол әр атқан сайын оның мылтығының жарығын немістер жаңа сальваға бағыттау үшін пайдаланғанын байқады, сондықтан ол да атысты тоқтатты. Кеменің бір бөлігі суға батты, бірақ ол әлі де оны басқара алды. Ол алдымен қараңғы болған, бірақ әлі де су бетінде тұрған «Монмутқа» оралды. Кеме үшін ештеңе істеуге болмайды, ол баяу батып барады, бірақ Чили жағалауына жағаға түсуге тырысады. Глазго оңтүстікке бұрылып, кетіп қалды. Неміс кемелері арасында екі бронекрейсердің тағдыры туралы түсініспеушілік болды, олар атысты тоқтатып, қараңғыға жоғалып кеткеннен кейін аңшылық басталды. Лейпциг бір нәрсе жанып жатқанын көрді, бірақ жақындаған кезде ол апатқа ұшыраған. Нюрнберг басқа неміс кемелеріне қарағанда баяу, ұрысқа кеш келді және «Монмутты» көрді, тізімге түсірілді және қатты зақымдалды, бірақ әлі де қозғалып жатыр. Ол кемеге бағытталған шамдарын нұсқаумен көрсетті, тапсыруға шақыру – ол бас тартты, содан кейін атыс ашты, соңында кемені батырды. Нақты ақпарат болмағандықтан, Спи «Жақсы үміт» қашып кеткенін шешті және 22:15-те іздеуді тоқтатты. Британдық соғыс кемесінің шамалы жерде жүргені туралы хабарларды еске алып, ол солтүстікке бұрылды. «Жақсы үміт» пен «Монмуттан» аман қалғандар болмағандықтан, адмирал Крэдокты қоса алғанда, 1660 британдық офицер мен сарбаз қаза болды. Глазго мен «Отранто» қашып құтылды (біріншісі бес оқтан және бес жаралыдан зардап шекті). «Шарнхорстқа» тек екі оқ тиді, екеуі де жарылмады: бір 6 дюймдік оқ броньдық белдеуден жоғары соғып, қоймаға жетті, онда Спи сөзімен айтқанда, «жаратылыс амандасу сияқты жатты». Екіншісі түтінге тиді. Қарсылықта «Шарнхорст» «Жақсы үмітке» кемінде 35 оқ тигізді, бірақ 422 оқтан шығынға ұшырады, оны 350 оқпен қалдырды. «Гнайзенауға» төрт оқ тиді, олардың бірі офицерлердің бөлмесін суға батыруға жақын болды. «Отранто» Тынық мұхитына шығып, содан кейін Кейп-Горнды айналып өтті. 4 қарашада Адмиралтейство аман қалған кемелерге Аброльос тастарындағы жаңа күшпен кездесуге бару туралы бұйрық берді. Адмирал Арчибальд Стоддарт, бронекрейсерлерімен бірге, олармен кездесіп, «Дефенстің» келуін күтуі керек болды. Стюрдиге Солтүңгі теңіздегі Ұлы флотқа қосылған «Баттлкрузерлермен» Спиден басымдыққа ие болатын жаңа эскадрильяны басқаруға бұйрық берілді. Жеңісіне қарамастан, Спи өзінің аман қалу мүмкіндігіне пессимистікпен қарады және британдық флотқа келтірілген зиянды елеусіз санады. Үкіметке Уинстон Черчилль ұсынған жеңілістің ресми түсіндірмесі: «Канопустың қасында болғанда жаумен бірден шайқасуға мүмкіндік болмағандықтан, ол өзінің жылдам кемелерімен шабуылдауға шешім қабылдады, тіпті өзі жойылса да, олардың міндетті түрде келесі жойылғанына себеп болады деп сенді». 3 қарашада «Шарнхорст», «Гнайзенау» және «Нюрнберг» неміс халқының құшағымен күтілген Вальпараисо портына кірді. Спи тойға қатысудан бас тартты, гүл шоғына ұсынылғанда, ол оны қабылдамады, «бұл менің қабіріме жарайды» деді. Ол 1914 жылдың 8 желтоқсанында Фолкленд аралдары шайқасында кемесімен бірге көбінесе қаза табады.

Еске алу

Корольдік жолдар әскери колледжіндегі Корольдік мемориалдық кітапхана, қазір Британдық Колумбия, Канаданың Виктория қаласындағы Корольдік жолдар университеті, Коронель шайқасында HMS Good Hope кемесінде қаза тапқан төрт канадалық мичманның құрметіне аталған. 1989 жылы Чилидің Коронел қаласындағы 21 мамыр алаңында шайқаста қаза тапқандарға арналған ескерткіш орнатылды. HMS Good Hope және HMS Monmouth суреттері бейнеленген екі тақташамен қатар, орталық арнау тақташасы да бар (испан тілінде), онда былай деп жазылған: