Кіріспе

Испан әдебиеті дегеніміз – қазіргі Испания Корольдігінің аумағында испан тілінде жазылған әдебиет (испан поэзиясы, прозасы және драма). Оның дамуы сол аумақтағы басқа әдеби дәстүрлермен бірдей уақытта жүзеге асып, олармен жиі байланысты, әсіресе каталон және галисиан әдебиеттерімен. Сондай-ақ, Иберия түбегіндегі латын, еврей және араб әдебиеттерімен де байланысы бар. Испан Америкасының әдебиеті – испан әдебиетінің маңызды бір саласы, ол Испанияның Американы жаулап алуының бастапқы жылдарынан бергі ерекше ерекшеліктерімен ерекшеленеді (Латын Америкасы әдебиетіне қараңыз).

Шолу

Римдіктердің Иберия түбегін жаулап алуы және б.з.б. 3 ғасырда оны басып алуы испан аумақтарына латын мәдениетін әкелді. 711 жылы мұсылман шапқыншыларының келуі Орта және Қашық Шығыстың мәдениеттерін сыйлады. Ортағасырлық испан әдебиетінде ана тіліндегі әдебиеттің ең ерте мысалдары мұсылман, еврей және христиан мәдениеттерінің үйлесімін көрсетеді. Ерекше туындылардың бірі – 1140 және 1207 жылдар аралығында жазылған эпикалық поэма «Cantar de Mio Cid». Испан прозасы он үшінші ғасырдың ортасында кең танылды. Орта ғасырлардағы лирикалық поэзия халық поэзиясын және аристократияның поэзиясын қамтиды. 15 ғасырда қайта өрлеу дәуірі басталды және әдеби өндіріс айтарлықтай өсті. Ренессанс дәуірінде поэзия, діни әдебиет және проза маңызды тақырыптар болды. 16 ғасырда алғашқы испан романдары пайда болды: «Лазарилло де Тормес» және «Гусман де Альфараче». 17 ғасырдың барокко дәуірінде Франсиско де Кеведо мен Балтасар Грасианның прозасы маңызды болды. Бір белгілі жазушы – Мигель де Сервантес Сааведра, ол шедевр туындысы «Дон Кихот де ла Манча» арқылы танымал болды. Осы роман арқылы Сервантес пикарестік романның Испанияда қалыптастырған әдебиет түрін ойдан шығарылған повестьке біріктірді, ол испан әдебиеті тарихында көптеген романистер үшін үлгіге айналды. 18 ғасырдың ағартушылық дәуірінде Фейжу, Жовелланос және Кадальсоның прозасы, Хуан Мелендес Вальдес, Томас де Ириарте және Феликс Мария Саманиегоның лирикасы, сондай-ақ Леандро Фернандес де Моратин, Рамон де ла Крус және Висенте Гарсия де ла Уэрта сияқты драматургтердің театр өнері ерекше көзге түсті. Романтизмде (19 ғасырдың басында) Хосе де Эспронцеда және басқа ақындардың поэзиясы, проза және Анхель де Сааведра (Ривас герцогы), Хосе Зоррилла және басқа авторлардың театр өнері маңызды тақырыптар болды. Реализмде (19 ғасырдың соңы), натурализммен байланысты, Хуан Валера, Хосе Мария де Переда, Бенито Перес Галдос, Эмилия Пардо Базан, Леопольдо Алас (Кларин), Армандо Паласио Вальдес және Висенте Бласко Ибаньес сияқты романистер, Рамон де Кампоамор, Гаспар Нуньес де Арсе және басқа ақындар, Хосе Эчегарай, Мануэль Тамайо и Баус және басқа драматургтер, сондай-ақ Менендес Пелайоға ерекше назар аударатын әдеби сыншылар маңызды орын алды. Модернизмде парнасиандық, символизм, футуризм және креационизм сияқты бірнеше ағымдар пайда болды. 1898 жылы Кубада АҚШ-тың Испания флотын жойғаны Испанияда дағдарыс тудырды. Мигель де Унамуно, Пио Бароха және Хосе Мартинес Руис (Азорин) сияқты жас жазушылар әдебиеттің формасы мен мазмұнына өзгерістер енгізді. 1914 жыл – Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы және Хосе Ортега и Гассеттің алғашқы маңызды туындысының жарық көрген жылы – Испанияның мәдени ортасында өз орнын тапқан жас жазушылардың пайда болуына әкелді. Басты дауыстар қатарында ақын Хуан Рамон Хименес, академиктер мен эссешілер Рамон Менендес Пидал, Грегорио Мараньон, Мануэль Азанья, Евгенио д’Орс және Ортега и Гассет, романистер Габриэль Миро, Рамон Перес де Айала және Рамон Гомес де ла Серна болды. 1920 жылдар шамасында жас жазушылар тобы – көбінесе ақындар – 1898 және 1914 жылдардағы жазушылардың әдеби тәжірибелерін жас суретшілердің қаншалықты сіңіріп жатқанын көрсететін туындыларды жариялай бастады. Ақындар академиялық ортамен тығыз байланысты болды. Бенджамин Жарнес, Роза Шасел, Франсиско Аяла және Рамон Дж. Сендер сияқты романистер де эксперименттік және академиялық болды. Испанияда болған азамат соғысы испан жазуына зор әсер етті. Азамат соғысы кезінде өмір сүрген ақындар мен жазушылардың арасында Мигель Эрнандес ерекше көзге түсті. Диктатураның алғашқы кезеңінде (1939–1955) әдебиет диктатор Франсиско Франконың екінші, католиктік испан алтын ғасырына қатысты реакциялық көзқарасына сәйкес келді. 1950-ші жылдардың ортасында, роман сияқты, балалық шағында тек Испанияның азамат соғысын көрген жаңа буын ересек болды. 1960 жылдардың басында испан авторлары тыныштанбайтын әдеби тәжірибеге бет бұрды. Франко 1975 жылы қайтыс болғанда, демократияны орнатудың маңызды жұмысы испан әдебиетіне бірден әсер етті. Келесі бірнеше жылда Хуан Хосе Миллас, Роза Монтеро, Хавьер Мариас, Луис Матео Диес, Хосе Мария Мерино, Феликс де Азуа, Кристина Фернандес Кубас, Энрике Вила Матас, Карме Риера, ал кейіннен Антонио Муньос Молина мен Альмудена Грандес сияқты көптеген жас жазушылар испан мәдени саласында өздеріне көрнекті орын алды.

Ортағасырдан бұрынғы әдебиет

Римдіктердің жарым аралды жаулап алуы және оны оккупациялауы, б.з.д. 3 ғасырдан бастап 409 ж. дейін, испан территориясына толыққанды дамыған латын мәдениетін әкелді. Рим философы Сенека (б.з.д. 1 – 65 ж.) Испанияда дүниеге келді, сондай-ақ ақындар Марциал (41 – 104 ж.), Квинтилиан (35 – 100 ж.) және Лукан (39 – 65 ж.) да осында туды. Біздің заманымыздың 5 ғасырында герман тайпаларының шапқыны Рим Испаниясына нүкте қойды, бірақ тайпалардың жетілген мәдениетінің, оның ішінде кез келген әдеби дәстүрдің болмауы, Пиреней түбегінде жазылған әдебиеттің римдік үлгіде жалғасуын қамтамасыз етті. Шығарылған еңбектердің ішінде ерекше көзге түретіні – Севильялық Исидордың (шамамен 560 – 636 ж.) "Этимологиясы", барлық классикалық білімді қамтитын жинақ. "Ежелгі әлемнің соңғы ғалымы" деп аталған Исидор, теологиялық және ғылыми трактаттар, хаттар және тарихтар сериясын жазды, олар орта ғасырлар бойы Батыс Еуропаның қалған бөлігі үшін үлгі болды. 711 жылы мұсылман басқыншыларының келуі Таяу және Алдыңғы Шығыстың мәдениеттерін Пиреней түбегіне, содан кейін бүкіл Еуропаға жеткізді. Одан кейін кезеңдік діни төзімділік дәуірінде еврей теологы Маймонид (1135 – 1204 ж.) немесе мұсылман ғалымы Аверроес (1126 – 1198 ж.) сияқты жазушылар теология, ғылым, философия және математика салаларында еңбектер жазды, олар еврей және мұсылман философиясына ұзақ әсер етті және ғасырлар өткен соң Еуропалық Ренессанстың гүлденуіне ықпал етті. Олардың ешқайсысы испан әдеби дәстүрінің тікелей алда атушысы деп есептелмесе де, осындай зияткерлік энергиямен қалыптасқан мәдени ортадан испан әдебиетінің алғашқы жазбалы нысандары пайда болды.

Андалусия әдебиеті

711–1492 жылдар аралығында Ибериядағы ислам билігі Испанияға көптеген жаңа әдеби дәстүрлерді әкелді. Осы кезеңдегі әдебиеттің көп бөлігі стандартты араб тілінде жазылса, еврейлердің алтын ғасырындағы поэзия және басқа да әдеби жанрлар еврей-араб тілінде немесе ивритте өркендеді. Мысалы, Маймонид өзінің "Санға келгендерге жол көрсетуші" атты ең басты еңбегін араб тілінде, иврит әрпімен жазды. Сол заманғы басқа да көрнекті әдеби тұлғалар: Ибн Араби, Әл-Мутаmid ибн Аббад, Ибн әл-Хатиб, Ибн Зайдун және Хафса Бинт әл-Хадж әл-Рукуния. Маңызды әдеби стильдерге мувашшах, мақама және науба жатады. Ірі туындылардың қатарында «Аль-Иқд әл-Фарид», «Хайй ибн Яқдан», «Тұспалдылықтың жоққа шығарылуы» және «Баяд пен Рияд хикаясы» бар.

Қаржалар

Роман тіліндегі әдебиеттің ең ерте мысалдары сол дәуірде және сол жерде, яғни Маймонид, Аверроэс сияқты ғалымдар қызмет еткен мұсылман Испаниясындағы мұсылман, еврей және христиан мәдениеттерінің бай үйлесімінде жазылған. 9-12 ғасырларға жататын жархалар – бұл араб әрпімен жазылған, бірақ мосараб тілінде айтылатын, жергілікті диалектілердегі роман тілінің қысқа өлеңдері еді. Жархалар араб немесе еврей тілінде жазылған мувашах деп аталатын ұзын өлеңдердің соңында кездеседі, олар жархалардағы идеяларды кеңінен түсіндіретін глоссалар болатын. Әдетте әйел атынан айтылатын жархалар махаббаттың, әсіресе оның жоғалтуының қайғысын білдіреді. 1948 жылы ғана жарық көрген, роман тіліндегі сөздердің араб әрпімен үйлесуі ортағасырлық испан қоғамы мен саясатына тән мәдени әртүрлілікте испан әдеби дәстүрінің қалыптасуын көрсетеді. Дегенмен, жархалардың мосараб тілі – латын тілінен дамыған дербес роман тілі, ол кастиль тілінен тумаған және оған қосылмаған. Сондықтан, жақында ғана табылған жархалар Испания әдебиеті тарихында ұзақ жылдар бойы Poema del Cid (El Cantar de mío Cid) (1140 ж.)-ге тиесілі болған хронологиялық басымдыққа күдік тудырса да, оларды Испанияның ұлы эпикалық поэмасының алға күресі ретінде қарастыруға болмайды. Жархалардың табылуы Испания әдебиетінің бастауынан бері мәдениеттер мен тілдердің бай, әртүрлі үйлесімінен пайда болғанын және оның куәсі болғанын анық көрсетеді.

Мио Сид әнін

"Мио Сид әні" эпосы нақты бір адам – оның шайқастары, жаулап алулары және күнделікті өмірі туралы жазылған. Аты белгісіз ақын бұл эпосты шамамен 1140 жылы жазған, ал Сид 1099 жылы қырық жыл бұрын қайтыс болған делінеді. Бұл эпос реализмді көрсетеді, себебі ештеңе жоғарылатылмаған, бәрі өте нақты, тіпті географиясы да Сид саяхаттап, өмір сүрген аймақтарды дұрыс бейнелейді. Басқа еуропалық эпостардан өзгеше, бұл өлең идеалданбаған және мистикалық күштердің ықпалы жоқ. Онда ұйқас емес, ассонанс қолданылған, жолдарының ұзындығы да әртүрлі, көбінесе он төрт буыннан тұрады. Бұл өлең түрі "местер де хуглария" (минстрлердің өлең түрі) деп аталады. Эпос үш бөлімге бөлінген, олар "канто" деп те аталады.

Mester de Juglaría (Жұғалық шебер)

Орта ғасырдағы испан ақындары Mester de Juglaría-ны жолаушы-жыршылар (juglares) жазған, әртүрлі ұзындықтағы жолдардан және ұйқас орнына соны қолданылған әдеби форма ретінде мойындады. Бұл өлеңдер сауатсыз көрермендерге, ақсүйектерге де, шаруаларға да орындалды.

Mester de Clerecía (Клересияның шебері)

Бұл Кастилияның Mester de Clerecía деп аталатын поэзиясы он үшінші ғасырда кең таралды. Бұл білімді ақындардың, көбінесе дін қызметкерлерінің (содан "clerecía" атауы шыққан) өлең түрі. Өлеңдер формальды болып келді, әр тармақтағы әріптер мұқият саналды. Көбінесе христиан аңыздары, қасиеттілердің өмірі және классикалық антикалық әңгімелер тақырып болар еді. Бұл өлеңдер ауыл тұрғындарына қоғамдық алаңдарда оқылып берілді. Осы өнер формасын mester de juglaría-дан екі ерекшелік – нұсқаулық және білімділік – бөліп тұрады. Гонсало де Берсео діни тақырыптарда жазған осы мектептің ең көрнекті өкілдерінің бірі болды.

Испан прозасы

Испан прозасы он үшінші ғасырдың ортасында Кастилия королі Альфонсо X жазу түріне қолдау көрсетіп, оны танымал еткен кезде кеңінен танылды. Ол зиялыларының көмегімен көптеген прозалық шығармалардың құрастырылуына жетекшілік етті, соның ішінде халық тілінде жазылған елдің алғашқы заманауи заңдар кітабы – Las siete partidas. Тағы бір еңбек – La primera crónica general, ол Испания тарихын әлемнің жаратылуынан бастап Альфонсо әкесі Сан-Фернандоның билігінің соңына дейін баяндайды. Осы және тағы да көптеген шығармаларды басқарғандығы үшін Альфонсо X испан прозасының әкесі деп аталады. Оның жүрегі туысы Дон Хуан Мануэль өзінің "El Conde Lucanor" атты прозалық туындысымен мәшһүр, ол – ішкі оқиғалардан құралған немесе жалпы оқиға аясындағы шағын оқиғалар жинағы. Бұл шығармада граф Луканор өзінің дана кеңесшісі Патрониодан ақыл сұрайды, ал Патронио кеңестерін оқиғалар арқылы береді. Хуан Мануэль сондай-ақ әлеуметтік топтар туралы "El libro de los estados" және философиялық талқылар туралы "El libro del caballero y escudero" сияқты аз танымал еңбектер жазды. Орта ғасырдың соңында жазушы Фернандо дель Пулгар (1436–1490?) "сөздік портрет" деп аталатын прозаның жаңа түрін жасады. Бұл форма Пулгардың "Claros varones de Castilla" еңбегінде көрсетілген, онда ол жиырма төрт көрнекті замандастарының өмірін егжей-тегжейлі сипаттайды. Ол олардың моральдық және психологиялық ерекшеліктерін, сондай-ақ физикалық қасиеттерін зерттейді. Пулгар Испанияның әйгілі католик монархтары Фернандо мен Изабелдің ресми тарихшысы болды. Бұл лауазым оған осы кітаптағы кейіпкерлермен жақын қарым-қатынасқа түсуге мүмкіндік берді, бұл туындыны шынайы және толыққанды етті.

Орта ғасырлардағы лирикалық поэзия

Орта ғасырлардағы лирикалық поэзияны үш топқа бөлуге болады: жархалар, қарапайым халықтың ән салған халық әндерінен туындаған поэмалар және дворяндардың сарай поэзиясы. Кастилиялық Альфонсо X галисиан тілінде жазылған үш жүз өлеңнен тұратын «Las cantigas de Santa María» жинағымен үшінші топқа жатады. Тағы бір ақын, Хуан Руис, немесе Архипресте де Ита – он төртінші ғасырдың көрнекті лириктерінің бірі. Оның жалғыз туындысы «Libro de buen amor» – Овидийден аудармалар, сатиралар, «серранилья» деп аталатын шағын өлеңдер, жиырма тоғыз мысал, христиандық қару-жарақ туралы уағыз және Күңдіз Марияны мақтайтын көптеген лирикалық өлеңдерді қамтитын сюжеттік жинақ. Ақын Иниго Лопес де Мендоса, Сантильяна графы (1398–1458) орта ғасырлық дәстүрлерден алшақтау үрдісін көрсетеді. Ол латын авторларын білетінін және Данте мен Петрарканың еңбектерімен таныс екенін аңғартады. Мендоса испан әдебиетіне сонетті алғаш рет енгізген. Орта ғасырдың соңғы ұлы ақыны Хорхе Манрике. Ол әкесінің қайтысына арналған «Coplas a la muerte de su padre» атты туындысымен әйгілі. Бұл шығармада Манрике өзін жалпыға ортақ сезіммен (барлық нәрсенің соңы бар) білдіре отырып, классикалық көңіл күйді көрсетеді. Ол дінде тыныштық пен толықтық табатындықтан, әлі де орта ғасырдың ақыны саналады.

Модернистік әдебиет

Модернизмде бірнеше ағым пайда болды: парнасизм, символизм, футуризм және креационизм. Испаниядағы әдеби модернизмге "98 жылғы апат", регенерационизм және Гинер де лос Риос негіздеген Еркін Білім беру институты әсер етті. Модернизм "дәстүрлі" өнер формалары, әдебиет, діни сенім, әлеуметтік ұйым және күнделікті өмірдің ескіргендігіне негізделді; сондықтан оларды жою қажет болды. Испанияның 19-шы және 20-шы ғасырлар арасындағы ұлт ретінде құлдырауының себептерін объективті және ғылыми тұрғыдан зерттейтін интеллектуалды қозғалыс регенерационизм деп аталады. Ол Испания жайлы пессимистік баға береді. Регенерационист зиялылар өз зерттеулерін кең таралған журналдарда жариялады, осылайша қозғалыс кеңейді. Маңызды модернист авторларының арасында Сальвадор Руэда, Хуан Рамон Хименес, Мигель де Унамуно және Рубен Дарио бар.

1898 жылғы ұрпақ

1898 жылы Кубада испан флотын АҚШ канонерлік қайықтарының қиратуы Испанияда жалпы мәдени дағдарыс тудырды. 1898 жылғы "Апат" белгілі жазушыларды "Регенерационизм" әдеби бағытында топталған очерктерде саяси, экономикалық және әлеуметтік мәселелерге қатысты нақты шешімдер іздеуге итермеледі. Жас жазушылар тобы – Мигель де Унамуно, Пио Бароха және Хосе Мартинес Руис (Азорин) сияқтылар үшін, апат және оның мәдени салдары форма мен мазмұнға әсер ететін терең, радикалды әдеби өзгеріске ұйтқы болды. Бұл жазушылар – Рамон дель Валле Инклан, Антонио Мачадо, Рамиро де Маэсту және Анхель Ганиветпен бірге "98 буыны" деп танылды. Бұл атау бастапқыда дау тудырды, тіпті оның авторы Азорин де оны қабылдамады. Бірақ ол, 19 ғасыр реализмінің жалпы адамзаттық құндылықтарды зерттеуінен ұлттық мәселелерге ден қоюға көшкен жазушылар тобын сипаттау ретінде қалыптасты. Олардың испан тарихы мен географиясын зерттейтін мақалалары, очерктері, өлеңдері мен романдары экзистенциалдық мәнге ие болды, қазіргі испан қоғамындағы әлеуметтік теңсіздік, саяси жаңылыстар және мәдени салқындықтың терең дағдарысын білдірді. Бірнеше жылдың ішінде бұл жас авторлар ұлттық әдебиетті түбінен өзгертті. Әрине, Бенито Перес Галдос сияқты белгілі 19 ғасыр реалистері 20 ғасырдың басына дейін романдар мен пьесалар жазуын жалғастырды, тіпті Галдос жаңа буын жазушыларына үлгі болды. Дегенмен, Унамуно, Азорин, Пио Бароха және Валле Инкланның романдары, соңғысының пьесалары, Антонио Мачадо мен Унамуноның поэзиясы әдебиетте маңызды өзгерістерді сызып, форма мен мазмұндағы жаңашылдықтармен 1920 жылдардағы испан авангардистерінің тәжірибелік туындыларына жол ашты. Азориннің әріптестерін "буын" деп атауының арқасында, қазіргі сыншылар мен әдебиет тарихшылары келесі бір ғасыр бойы авторлардың жаңа топтарын осы буындық тұрғыдан қарастырып, талдады. Бұл терминологияның өзі ұйымдастырудың қарапайымдылығын қамтамасыз етеді және маңызды саяси және мәдени оқиғалардың әдеби көріністер мен талғамға тигізетін әсерін мойындайды (мысалы, 1898 жылғы байланыс немесе 1927 жылғы әдеби той, ол Испаниядағы барлық ірі авангард ақындарын біріктірді).

1914 жылғы ұрпақ немесе Новецентизм

98 жылғы испан жазушыларынан кейінгі келесі "ұрпақ" осындай терминологияның мәнін күдікпен қабылдайды. 1914 жыл – Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған және осы ұрпақтың жетекші дауысы Хосе Ортега-и-Гассеттің алғашқы маңызды туындысы жарық көрген жыл – Испан мәдени кеңістігінде өзінің орнын тапқан бірқатар жас жазушылар пайда болды. Олардың қатарында ақын Хуан Рамон Хименес, академиктер мен эссешілер Рамон Менендес Пидаль, Грегорио Мараньон, Мануэль Азанья, Евгенио д’Орс және Ортега-и-Гассет, романда жазатын Габриэль Миро, Рамон Перес де Айала және Рамон Гомес де ла Серна бар. 98 жылғы жазушыларды мазалаған ұлттық және өмірлік сұрақтар оларды да толғандырғанмен, олар осы тақырыптарға көбірек қашықтық пен объективтілікпен қарады. Бұл жазушылар өз алдыңғыларына қарағанда жақсы академиялық білім алған, көптегендері академия қабырғаларында сабақ берген, ал Азанья болса Екінші Республиканың президенті болды. Олардың таңдаған жанрлары – эссе мен мақала, аргументтері жүйелі, ал талғамдары еуропалық. Унамуноның өмірлік толқуларына немесе Мачадоның концептуалды, жерге байланысты өлеңдеріне қарамастан, Хуан Рамонның поэзиясы әдемілік пен шындықтың эзотерикалық түрін іздеді, сонымен бірге 20 ғасырдың бірінші жартысында зиялыларды мазалаған өмірлік дилеммалардың іштей сезілімін көрсетті. Хуан Рамон – Испанияның ұлы модернист ақыны және 1927 жылғы авангардтық буынның шебері. 1957 жылы ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ие болды. Хосе Ортега-и-Гассет осы және 20 ғасырдың бірінші жартысындағы жазушылардың барлық буынының өкілі болды. "Дон Кихот туралы ойлар", "Жұрттың бүліктері" және ең белгілісі "Өнердің адамгершіліктен алыстауы" сияқты эсселерінде Ортега өнер мен қоғам туралы теорияларды түсіндіріп, 20 ғасырдың авангардтық тәжірибелерін мақұлдады, сонымен бірге элиталық әлеуметтік көзқарасты сақтап, осы өнер ирониялық түрде оның жоғалуын бейнеледі. Бұл буынның ең сырлы дауысы, және осы топта жіктеуге келмейтін романшы – Рамон Гомес де ла Серна, ол Унамуно мен Валле-Инкланның баяндау тәжірибелерін абсурдтық деңгейге жеткізді, мысалы, 1923 жылғы "El novelista" романында баяндау субъективтілігімен ойнаудың түрлі нұсқалары көше шамдарының көзімен және дауысымен сипатталған тарауларға әкелді. Ал Гомес де ла Сернаның "Грегуэриялары" – "әзіл мен метафораның қосындысы" деп сипатталған афоризмнің түпкілікті түрі, оқырмандарға көбірек ұнайтын және ұзақ сақталатын туынды.

1927 жылғы ұрпақ

1920 жылдары жас жазушылар тобы – көбінесе ақындар – 1898 және 1914 жылдардағы жазушылардың әдеби тәжірибелерін жас суретшілердің қаншалықты сіңіріп алғанын көрсететін туындыларды жариялай бастады. Педро Салинас, Хорхе Гийлен, Федерико Гарсия Лорка, Висенте Алеиксандре, Дамасо Алонсо, Рафаэль Альберти, Луис Сернуда, Мануэль Алтолагирре ақындары да ресми академиялық ортамен тығыз байланысты болды. Бенхамин Харнес, Роза Шасель, Франсиско Аяла және Рамон Дж. Сендер сияқты романда жазатындар да сондай эксперименталды және академиялық еді. Осы буынның көптеген өкілдері университеттерде толық уақытты профессорлар болып жұмыс істесе, ал қалғандары қонақ лекторлар немесе студенттер ретінде білім алды. Барлығы өздерінің ұлттық әдеби мұрасын жақсы білетін ғалымдар еді, бұл «Жаңартушылардың» және 1898 жылғы буынның испандық интеллектісін кем дегенде жартылай ішкі мәселелерге бұру туралы шақыруларының тағы бір дәлелі. Бұл ақындар тобы Испанияның ХХ ғасырындағы ең танымал және зерттелген жазушылары болып табылады. Олардың туындылары кейбір зерттеушілер «Күміс ғасыр» деп атаған испан әдебиетінің шыңына айналды, бұл кезең 1868 жылғы қан төгілмейтін төңкерістен кейін роман өндірісінің күрт өркендеуімен басталды және 1936 жылдың шілдесінде азаматтық соғыс басталғанда трагикалық аяқталды. Осы буынның шығармаларын шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады. Олардың алғашқы жылдарындағы туындылары негізінен жергілікті және ұлттық дәстүрлерге негізделген, бұл Алтын ғасыр ақыны Луис де Гонгораның қайтысының үш жүз жылдығын бірлесіп тойлауда ең айқын көрінеді. Онжылдықтың ортасынан бастап 1931 жылы Испанияның Екінші Республикасы орнағанға дейін, буын ақындары өздерінің эксперименталдық жазбаларының шыңына жетті, сол кездегі Батыс астаналарын шарлаған халықаралық авангардтық «измдер» туралы айқын хабардарлықты көрсетті. 1931 жылдан кейін буынның жазуы Испанияның қанды азаматтық соғысына әкелетін саяси және әлеуметтік кернеулердің ықпалына көбірек түсті.

Испаниядағы азаматтық соғыс

1936 жылдың шілдесінен 1939 жылдың сәуіріне дейін созылған Испания азамат соғысы испан әдебиетінің бағытына зор үлкен әсер етті. 1936 жылдың шілдесінде Испания өз күміс дәуірінің шыңында тұрды. Үш маңызды буынның (1898, 1914 және 1927) барлық көрнекті жазушылары тірі және шығармашылықпен айналысып жатты. 1914 және 1927 жылғы буын өзінің әдеби қуатының шарықтау шегіне жеткен немесе оған жақындаған еді. Олардың бірқатары Батыс өркениетінің ең талантты және ықпалды жазушылары ретінде танылды. Бірақ 1939 жылдың сәуіріне қарай Мигель де Унамуно, Антонио Мачадо және Федерико Гарсия Лорка, сондай-ақ басқалар қаза тапты. Қалған жазушылардың көпшілігі, санаулы ғана адамды қоспағанда, елден қашып, Америка құрлығының түкпір-түкпіріне тарап кетті, олардың көпшілігі соғысқа дейінгі Мадридте оларды жиі біріктіретін конференциялардың, тертулиялардың және театрлық премьералардың тығыз байланысын ешқашан қайта бастан өткермеді. Азамат соғысының ақындары мен жазушыларының арасында Мигель Эрнандес ерекше көзге түседі. 1898 жылғы буынның жас шәкірті және серігі Эрнандес, Лорка сияқты, Республика ісі үшін шейіт болды, бірақ бұл жолы соғыстан кейін тұтқын ретінде, соғыс бойы әскери ақын ретінде күресіп, жазып, содан кейін 1942 жылы Франконың түрмелерінің бірінде қайтыс болды. Оның маңызды туындыларының ішінде соғысқа дейінгі сюрреалистік кезеңінен "Perito en lunas" (1933) және "Viento del pueblo" (1937) – солдат ақынның еңбегінің куәсі болып табылады.

Диктатураның алғашқы кезеңін (19391955) көру

Соғыстан кейінгі алғашқы жылдар кез келген маңызды әдебиеттен гөрі аштық, қысым және қайғы-қасіретпен сипатталды. Осы кезеңде жарияланған туындылар, сол кездегі ел халқының басым бөлігінің сезінген материалдық және рухани күйзелісіне қарағанда, жалған фашист диктатор Франсиско Франконың «Испанияның екінші алтын ғасыры» деген реакциялық көзқарасына сәйкес келді. Нео-барокко поэзиясы және Франконың Испаниясына арналған мадақтар цензураны қанағаттандырды, бірақ кейіннен сыншылар тарапынан ұзақ сақталмады. Айырықша жағдай, Франконың цензуралықтарының бірі жазған туынды соғыстан кейінгі Испанияда әдебиеттің қайта жандануының алғашқы белгісі болды. 1942 жылы Камило Хосе Селаның «Паскуаль Дуарте отбасы» романы цензурадан өту үшін және ойлы испан оқырмандарына рухани тұрғыдан қиын жағдайға тап болған, әлеуметтік жағынан жетім, құрылымдық зорлық-зомбылыққа толы қоғамды ашып көрсету үшін жеткілікті эксперименталдық тәсілдерді (уақыт бойынша шашыраңқы повестеу, саяси себеп-салдар туралы қарапайым айыптауларды күмәндеуге шақыру; авторлық ниеттерді шатастыратын алғы сөздер мен түйіндемелер) қолданды. Села келесі бес онжылдық бойы Испанияның ең маңызды романистерінің бірі болып қала берді және 1989 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды. 1945 жылы Кармен Лафореттің Надаль сыйлығын жеңіп алған «Нада» романы және 1947 жылы Мигель Делибестің «Кипаристің көлеңкесі ұзарады» романы жарық көргеннен кейін, испандық көркем прозасын жақсы түсінетін оқырмандар үміт күтті. Испанияның «Күміс ғасыры» жазушыларының жаңа және қуанышты тәжірибелері жоғалып кеткенімен, Села, Лафорет және Делибес Испанияның нақты жағдайымен байланысты жазуға және тәжірибені бейнелеуге тырысқанда эстетикалық жағынан өзін жетілдіруге ұмтылды. Келесі онжылдықтың ортасында жас романистердің жаңа буыны Села мен Лафорет салған алғашқы үлгілерге ден қойды. Итальяндық неореализмнің фильмдерінен де ықпал алған Луис Ромеро («La noria», 1951), Рафаэль Санчес Ферлосио («El jarama», 1956), Хесус Фернандес Сантос («Los bravos», 1956), Кармен Мартин Гейте («Entre visillos», 1957), Игнасио Альдекоа («El fulgor y la sangre», 1954) және Хуан Гойтисоло («Juegos de manos», 1954) сияқты романистер қысқа ғасырлық болғанымен, атақты болған әлеуметтік реализм дәстүрін жасады. Испания поэзиясы да осыған ұқсас жаңаруды бастан кешірді. Дамасо Алонсоның «Ұйқысыздық» (1947) поэмасы Села және басқалардың туындыларын қалыптастырған күйбеңдеу мен зорлық-зомбылық сезімін бейнелейді және дәуірдегі испан поэзиясына әсер етті: Хосе Иерро, Блас де Отеро және Габриэль Селаяның өлеңдері тікелей болды, олар «Испанияға мақтау» (Иерро), «Көпшілікке» (Отеро) немесе «Поэзия – болашаққа жүктелген қару» (Селая) сияқты ашық тақырыптармен өлеңдер жазды.

Экономикалық және мәдени жаңғыру (1955-1975)

Алайда, 1950-ші жылдардың ортасында, роман сияқты, бала кезінде тек Испаниядағы азаматтық соғысты бастан өткерген жаңа буын ересекке айналды. Испания қоғамының материалдық, әлеуметтік және саяси жағдайларымен таныс болғанмен, Анхель Гонсалес, Клаудио Родригес, Хосе Анхель Валенте, Хосе Агустин Гойтисоло, Франсиско Бринес және Глория Фуэртес сияқты авторлардың туындылары саяси жағынан азырақ беделді болды. Ғалымдар осы ақындардың әлеуметтік назарын тәжірибе туралы ақпарат алмасумен, ал Иеро мен Селаяның тәжірибені бейнелеуімен ажыратады. Яғни, бұл жас ақындар Испания туралы сөйлесуге қызығушылық танытса да, олар осы тәжірибені бірге сезінген оқырманмен байланыс орнатудың өзара әрекеттесу процесіне де бірдей мән берді. Қазіргі қоғам туралы ақынның көзқарасын пассивті түрде қабылдаудың орнына, 1956 жылғы немесе «60-шы жылдар буыны» деп аталған ақындар поэзия арқылы оқырманды осы көзқарасты түсінуге, тіпті жасауға тартты. 1960-шы жылдардың басындағы әлеуметтік реализмнің қысқа мерзімді өрбуі ескірді. Көптеген романистер жазудан қысқа үзіліс жасады. Жаңа онжылдық басталғандағы басым пікір, өткен онжылдықтың «реализмі» Франко тұсындағы испан өмірінің «шындығын» көрсеткенімен, саяси тұрғыдан сәтсіздікке ұшырады, себебі ол авторитарлық режимнің осы жазушылар ұмтылған оппозицияны басу үшін тиімді қолданған ашық дискурсын тікелей қайталады. Ален Роб-Грилле, Годар мен Труфоның француз «Жаңа толқыны» және Латын Америкасының «Бұрқыруы» сияқты авторлардың француз «Жаңа романы» әсерімен испан романистері мен ақындары, Луис Мартин Сантостың «Үнсіздік уақыты» (1961) романынан бастап, испан әдебиетінде 1930-шы жылдардың басында көрінген тынышсыз әдеби тәжірибелерге оралды. Осы кезеңдегі Испанияның ең танымал «Жаңа романдарының» қатарында Хуан Бенеттің «Volverás a Región» (1967), Камило Хосе Селаның «San Camilo, 36» (1969), Мигель Делибестің «Cinco horas con Mario» (1966), Хуан Гойтисолоның «Жеке бастылық белгілері» (1966), «Дон Жулианның қалпына келтіруі» (1970) және «Жерсіз Хуан» (1975), Гонсало Торренте Балестердің «J. B. сағасы/қашқыны» (1972), Хуан Марсенің «Егер сен құлағаныңды айтса» (1973), Луис Гойтисолоның «Antagonía» (1973–1981) төрт томдығы ерекшеленеді. Бұл романдар испандық повесті әлеуметтік реализмнің қараңғылығынан Еуропаның ең элиталық авангардының эстетикалық стандарттарына қарай итергенімен, көптеген оқырман үшін түсініксіз болып шықты, бұл Хуан Гойтисолоның трилогиясының соңындағы жағдаймен жақсы бейнеленді, онда бұрыннан бұзылған испан прозасы түсініксіз араб тіліне айналады. Романның тәжірибелігі испан поэзиясында да көлеңкеленді. Хосе Мария Кастелеттің «Nueve novísimos poetas españoles» жариялануы бұрынғы ғасырдың басындағы тәжірибеге оралған суретшілер тобын таныстырды. Пере Гимферрер, Гильермо Карнеро және Леопольдо Панероның туындылары, топтың ең маңызды ақындары, ерекше барокко стилін көрсетеді, ол мәдени сілтемелерге, метапоэтикалық тәсілдерге және поэтикалық өзін-өзі танудың басқа да түрлеріне толы. Жаңа романистердің туындылары сияқты, бұл поэзия да таңдамалы оқырман үшін, тіпті ақындардың өзі үшін ғана арналған.

Демократиядағы жазу (19751999)

1975 жылы қарашада Франко қайтыс болғанда, демократияны орнатудың маңызды жұмысы испан әдебиетіне бірден әсер етті. Элиталық повесть пен поэзия тез арада оқытумен ғана емес, сонымен қатар оқырманды қуантуға бағытталған повесть пен поэзияға жол берді. Тарих айту испандық романдар жазушылардың жаңа буынының мантрсына айналды. Эдуардо Мендосаның "Савольта ісі туралы шындық" (1975) кітабы оқырмандарды Испанияның саяси және мәдени жағынан гүлденген күміс дәуірі болған 1920 жылдарға қашып кетуге шақырды. Мендозаның романы, сюжеттік фрагментация, аралас медиа қолдану және көптеген қарама-қайшы дауыстардың болуы сияқты «Жаңа роман» эксперименттерін пайдаланса да, оны романтикалық және драмалық тартымдылыққа ие оқиға ретінде оқып, тамашалауға болады. Кармен Мартин Гейтенің 1978 жылғы "Кереңкесі" романы эксперимент пен ескі тарих айтудың үйлесімді бірігуінің тағы бір көрінісі болды, ол оқырмандарды Испанияның жақындағы саяси өткенінің қараңғы естеліктерін зерттеуге, бірақ романтикалық романның жеңіл, ирониялық үнімен бауырсады. Келесі бірнеше жылда Хуан Хосе Миллас, Роза Монтеро, Хавьер Мариас, Луис Матео Диес, Хосе Мария Мерино, Феликс де Азуа, Кристина Фернандес Кубас, Энрике Вила Матас, Карме Риера және кейіннен Антонио Муньос Молина мен Альмудена Грандес сияқты көптеген жас жазушылар испан мәдени кеңістігінде өзіне көрнекті орын табуға кірісті. 1980 жылдары испандық повесть соғыстан кейінгі кезеңнен бері алғаш рет бестселлер тізімдерінде тұрақты түрде пайда бола бастады және осы жаңа буынның көптеген өкілдері әдеби және мәдени тұлғаларға айналды, жазушылық еңбегімен өмір сүрді, оның барлық артықшылықтары мен кемшіліктерімен, соның ішінде жариялау немесе жойылу міндетімен. 1990 жылдары ірі баспаханалар үшін шығарма шығару қысымы кейбір жазушылардың әдеби болашағын күңкіртетті. Алайда, Хавьер Мариас сияқтылар 1970 жылдардың басында жарияланғаннан кейін, ақыры халықаралық атаққа ие болды және Еуропа бойынша бестселлер тізімдерінде пайда болды. Мариастың "Corazón tan blanco" (1992) және "Mañana en la batalla piensa en mí" (1994) романдары, сондай-ақ нақты және көркем әдебиеттің оның үздіксіз кеңейіп келе жатқан эксперименті (1989 жылғы "Todas las almas" романымен басталып, апталық газет бағандарымен жалғасты, 1998 жылғы "Negra espalda del tiempo" және 21-ғасыр трилогиясында кеңейтілді, "Tu rostro mañana") оны көптеген сыншылардың Нобель сыйлығының қысқа тізіміне енгізді. Роман жариялау арқылы қол жетімді үлкен қаржы 1990 жылдары Испаниядағы әдеби сыйлықтардың өркендеуімен көрінді, бұл сыйлықтар Ұлыбританияның Ман Букер сыйлығынан немесе АҚШ-тың Пулитцер сыйлығынан айырмашылығы, жарық көрмеген туындыларға берілді. Әдеби сыйлықтар жарнамалық мүмкіндіктерге айналды. Бұрыннан келе жатқан "Планета" және "Надаль" сыйлықтарының маңызы мен сыйақысы артты, оларға онжылдық ішінде "Primavera", "Alfaguara" және "Lara" сыйлықтары, сондай-ақ "Café Gijón" және "Biblioteca Breve" сыйлықтары қосылды. Көбісі жеңімпаздарға үлкен сомалар төледі және ұзақ халықаралық кітап турларына кепілдік берді. Осы экономикалық жағдайға екі жаңа құбылыс – әдебиеттегі супержұлдыз және әдебиеттегі танымал тұлға кірді. Біріншісі журналист, романшы Артуро Перес Ревертемен толық бейнеленген, ол жазған әрбір романымен сатылым тізімінде көшбасшы болып, сыншылардың мақтауын алды. Оның көптеген романдары танымал фильмдерге айналды. Роман сату бойынша төмен көрсеткіш бірақ, жалпы индустрия үшін маңызды әдеби танымал тұлғалар да болды. Бұл тұлғалар Антонио Муньос Молина және Джон Хуаристи сияқты саяси ықпалды тұлғалардан бастап, Рей Лорига, Хосе Анхель Манас және Люсия Эксэбаррия сияқты қысқа мерзімді медиа-жарықтарға дейін жетеді. Соңғы үшеуі ХХ ғасырдың соңындағы әдеби «ұрпақтың» ең көрнекті өкілдері болды. Сыншылар оларды «X буыны» деп атады, олар негізінен секс, есірткі, рок-н-ролл және онымен байланысты психикалық ауруларға назар аударған белгілі бір постсаяси әлеуметтік реализмге қара юмор әкелді. Бұл жазушылар өте жақсы маркетингтік құбылыс болды. Олардың туындыларының ұзаққа созылатыны күмәнді. Бұл кезеңде Рафаэль Чирбес, Белен Гопегуи, Дэвид Труэба, баск жазушылары Бернардо Атксага мен Альваро Бермехо, галисиан Мануэль Ривас және Сусо де Торо сияқты жаңа романдардың авторлары шығармаларын жариялай бастады. 1990 жылдардың соңында бес ұрпақ жазушы – Селадан, Санчес Ферлосиодан, Мендосадан, Муньос Молинадан бастап, X буынының авторларына дейін – испандық повестің кеңейіп келе жатқан кеңістігін бөлісті. Әдеби сыйлықтардың көптігі сапаны бұқаралық ақпарат құралдарының шуымен басып тастауы мүмкін болғанына қарамастан, испан әдебиеті ХХ ғасырдың соңында 1920 жылдардағыдан кем емес перспективаға ие болды.

Қазіргі заманғы әдебиет

Хавьер Мариас қазіргі испан әдебиетінің ең көрнекті жазушысы деп кеңінен есептеледі. Ұлттық және халықаралық деңгейде жоғары бағаланған және көп оқылатын жазушылар – Энрике Вила Матас, Роза Монтеро, Антонио Муньос Молина, сондай-ақ Карлос Руис Зафон сияқты коммерциялық авторлар. Соңғы жылдары Эльвира Наварро және Хавьер Серкас сияқты авторлар жоғары сатылымды, мақтауға толы романдар жариялады.