Кіріспе

Заратустраның қасиетті әнұрандары
Заратустраның қасиетті әнұрандары

Гаталар (/gɑː//t//ə//z//, // //t//ɑː//z/) – 17 авеста тіліндегі әнұрандар, олар дәстүрлі түрде Заратустра пайғамбар (Зороастр) жазған деп саналады. Олар зороастризм дінінің негізгі құрамын құрайды (Ясна). Олар бес түрлі үлгіде немесе өлшемде ұйымдастырылған. Авеста тіліндегі gāθā термині (𐬔𐬁𐬚𐬁 "әнұран", сондай-ақ "үлгі, өлшем") санскрит тіліндегі gāthā (गाथा) сөзімен туыс, екеуі де Proto Indo-Иран сөзі *gaHtʰáH-тан шыққан, ал оның түбірі *gaH – "ән салу".

Құрылымы мен ұйымдастырылуы

Гатхалар – ежелгі Иран діни поэзиясының ерекшелігіне сай, өте лаконикалық өлең түрінде жазылған. Гатханың 17 әнұраны 238 шумақтан тұрады, барлығы шамамен 1300 жол немесе 6000 сөзді құрайды. Олар кейіннен 72 тараудан тұратын Яснаға (тарау: ха немесе хад, авеста тіліндегі ха’ити сөзінен – «кесу») енгізілді, ал Ясна өз кезегінде Авестаның толық жинағындағы негізгі діни мәтіндер жинағы болып табылады. 17 әнұран Яснадағы тарау нөмірлерімен анықталады және бес негізгі бөлімге бөлінеді:
28–34 Ахунавайти Гатха (Ахуна Вайрьямен байланысты), 100 шумақ, (3 тармақ, 7+9 буынды өлшем)
43–46 Уштаваити Гатха «Бақытқа ие болу», 66 шумақ (5 тармақ, 4+7 буынды өлшем)
47–50 Спента Майню Гатха «Мейірімді Рух», 41 шумақ (4 тармақ, 4+7 буынды өлшем)
51 Воху Хасхатра Гатха «Жақсы Үстемдік», 22 шумақ (3 тармақ, 7+7 буынды өлшем)
53 Вахишто Ишти Гатха «Ең жақын», 9 шумақ (4 тармақ, екісі 7+5, екісі 7+7+5 буынды өлшем)

Ахунавайти Гатхасы, Ахуна Вайрья дұғасынан (Гаталарда емес, 27-Ясна) аталғаннан басқа, Гатхалардың аттары олардың ішіндегі алғашқы әнұранның бірінші сөзін(дерін) көрсетеді. Әнұрандардың өлшемі тарихи тұрғыдан Веданың тристубха-джагати метрикалық отбасымен байланысты. Осы өлшемдегі әнұрандар оқылды, ән ретінде орындалмайды. Гатхалардың тізбектелген реті Ясна Хаптаңгаити («жеті тараулы Ясна», 35–41 тараулар, тілдік жағынан Гатхалармен бірдей ескі, бірақ прозада) және Яснаның 42 және 52 тарауларындағы тағы екі кішкентай әнұранмен бұзылады.

Тіл

Гаталардың тілі, гатик немесе ескі авестан тілі, ежелгі иран тілдері тобына жатады, ал бұл Үнді-Еуропа тілдерінің шығыс отбасыларының кіші тобы болып табылады. Бір түбірден шыққанмен, оларды прото-санскрит немесе пали тілдеріне аудару мүмкін емес. Сасанид дәуірінің аудармалары мен түсіндірмелері (Зенд) Гаталарды түсіндіру үшін пайдаланылған, бірақ 3-ші ғасырда авестан тілі дерлік жойылып, ортағасырлық мәтіндерге тәуелділік жиі болжамға негізделгендіктен, көбінесе ұсынылмайды. Кейбір ғалымдар (Гелднер, Хумбах) жас мәтіндерді пайдаланып түсіндірудің дұрыс еместігін алға тартады, ал басқалары (Шпигель, Дарместетер) мұндай көзқарасты тым күмәнді деп санайды. Түсіндіруде қателіктер жасау қаупі бар, бірақ балама жоқ болғандықтан, мұндай тәуелділіктер қажет болуы мүмкін. "Орта парсы тіліндегі аударма Гаталарға егжей-тегжейлі ғылыми талдау жасау үшін тиісті бастапқы нүкте болып табылмаса да, оның жекелеген жолдары мен сәйкес түсіндірмелерін гатик түпнұсқаларымен мұқият салыстыру аудармашының ойын ашады. Бұл, әрине, Сасанид дәуірінің дін қызметкерлерінің Гатаға берген түсіндірмесін көрсетеді, оның жалпы көзқарасы қазіргі уақытта Гата туралы оқытылатын нәрсеге қарағанда түпнұсқаға жақын. " Авеста Гаттарын аударушының алдында тұрған қиындықтар зор: "[Гаттардың] түпнұсқасындағы бір шумақты оқыған адам [ғимаяттарды аударуға] жұмсалған еңбек туралы ешқандай күмәнді болмайды. Ең абстрактілі және түсініксіз ой, ескі тілмен жасырылған, кейіннен көрушінің өз нәсілі мен тіліндегі студенттердің жартылай ғана түсінгенін, әдеби ескерткіштерді зерттеуге тырысатындар үшін Гаталарды ең қиын мәселеге айналдырады."

Мазмұны

Гатаның кейбір тармақтары тікелей Барлығын білетін Жаратушы Ахура Маздаға бағытталған. Бұл тармақтар құдайлық мәнін, шындықтың (Аша), жақсы ойдың (Воху Манах) және турашылдық рухының мағынасын ашады. Басқа тармақтар пайғамбарды тыңдауға келген халыққа арналған, онда ол тыңдаушыларын Ахура Мазданың бұйырған жолымен өмір сүруге шақырады және олардың игілігі үшін Ахура Маздадан көмек тілейді. Зороастр өмірінің кейбір жақтарынан хабар беретін тармақтар жартылай (автобиографиялық) сипатта болады, бірақ олардың бәрі Заратустраның Ақиқатты (қайта Аша) тарату миссиясы төңірегінде айналады. Мысалы, кейбір бөлімдерде Заратустраның Ахура Мазданың үйретітерін таратуға жасаған алғашқы тыңайлаулары және одан кейін туған-туыстарының одан бас тартуы суреттелген. Осы және басқа да бас тартулар оны өз хабарына күмәндануға итерді, және Гатада ол Ахура Маздадан сенімділік сұрады, сондай-ақ қарсыластарын жақтырмауын өтінді.