Кіріспе
Бұл Канададағы маңызды саяси дау-дамалардың тізімі.
This is a list of major political scandals in Canada.
Федералды
Скандал Сипаттамасы Қатысушы тараптар Жыл Тынық мұхит апиындық ісі Сер Джон А. Макдональдтың үкіметіне, Канадалық Тынық мұхит теміржолын салу шартын алғаны үшін пара алды деген айыптамалар. Бұл оқиға Макдональдты 1873 жылғы қарашада премьер-министрліктен кетуге мәжбүр етті. (Бес жылдан кейін Макдональд тағы 13 жыл премьер-министр болып қызмет етті.) Консервативтік партия 1873 жыл Король Бинг ісі Кеден және акциз департаментіндегі скандал, конституциялық дағдарысқа әкелді. Либералдық партия 1926 жыл Бохарноа скандалы Бохарноа жарық, жылу және электр компаниясының Либералдық партияға үлкен үлес қосып, Монреальден батысқа қарай 30 шақырым қашықтықтағы Сент-Лоуренс өзенін гидроэлектр энергиясын өндіру үшін бұруға рұқсат алғаны туралы айыптамалар. Либералдық партия 1930–1932 жылдар Мунсингер ісі Канаданың алғашқы ұлттық саяси жыныстық скандалы. Прогрессивтік консервативтік партия 1960 жылдар Фаддл-дддл оқиғасы Премьер-министр Пьер Трюдо "парламенттік емес тіл қолданды" деп айыпталды. Либералдық партия 1971 жыл Харборат Федералдық үкімет Гамильтон портын тереңдету үшін фирма жалдады. Кейінгі тергеу барысында пор комиссары Кейн Эллиотқа 300 000 доллар пара берілгені және қажетсіз жұмыстарға 4 миллион доллар жұмсалғаны анықталды. Эллиот пен оның бухгалтеріне алаяқтық жасады деп айып тағылып, түрмеге қамалды. Трюдоның министрлер кабинетінің бір мүшесі (Джон Манро) отставкаға кетті, бірақ ол қабылданбады. Ол және тергеу жүргізіліп жатқан басқа адамдар ақырында ақталды. Либералдық партия 1974 жыл Фрэнсис Фокс Жаңадан тағайындалған бас прокурор Фрэнсис Фокс, өзінің сүйіктісінің күйеуінің қолтаңбасын жасырып, аборт жасатуға тырысты. Ол қызметінен кетуге мәжбүр болды, бірақ кейін саяси мансабын қайта бастады. Либералдық партия 1978 жыл Тунагейт Бұзылған тун. Прогрессивтік консервативтік партия 1985 жыл Грант Бристоу Канаданың қауіпсіздік барлау қызметінің Канаданың Ұлттық партиясына енуі және жалтақ оңшыл топтарды құруы. Heritage Front 1990 жылдар Сомали ісі Сомалилік жасөспірімнің ұрып-соғылып өлтірілуіне байланысты әскери скандал. Канада Қарулы Күштері 1993 жыл Airbus ісі Премьер-министр Браян Малрони Air Canada үшін Airbus ұшақтарын сатып алу схемасына қатысты деп айыпталды. Прогрессивтік консервативтік партия 1995 жыл АТЭС тергеуі Ванкувердегі Азия-Тынық мұхит экономикалық ынтымақтастығы саммитінде полицияның әрекеттері. Корольдік Канадалық атты полиция 1997 жыл Шоунигейт Премьер-министр Жан Кретьеннің мүдделер қақтығысы бойынша лоббилік әрекеттері. Либералдық партия 1999 жыл Спонсорлық скандалы Либералдық үкіметтің 1990 жылдардағы спонсорлық бағдарламасы арқылы қаражатты дұрыс пайдаланбауы және бұрыс бағыттауы. Гомери комиссиясы тергеді. Либералдық партия 2004 жыл "Греваль таспалары" Канаданың Либералдық партиясы Гурмант Гревальға әйелі Нина Греваль үшін сенаторлық орын, өзі үшін министрлік лауазым және Джо Волптен кешірім сұрауды ұсынды, егер ол Либералдық партияға ауысса. Консерваторлар екі апта бойы партияның қолында болған таспалардың өңделгенін анықтады. Либералдық партия, Консервативтік партия 2005 жыл "Ішінде және сыртында" скандалы Консервативтердің 2006 жылғы сайлау науқанында сайлау қаржыландыру ережелерін бұзуы. Консервативтік партия 2007 жыл Куиллар ісі Сыртқы істер министрі Максим Бернье НАТО-ның құпия құжаттарын бұрынғы қатыны Джули Куиллардың үйінде қалдырғаннан кейін отставкаға кетті, ол бұрын "Ақ періштелер" тобымен байланысы бар еді. Консервативтік партия 2007 жыл Канадалық Ауғанстан тұтқындары мәселесі Парламент бір парламентте екінші рет тоқтатылды, Ауғанстан соғысы тұтқындарына қатысты ықтимал қастандықтарға қатысты тергеуді тоқтату үшін деп мәлімдеді. Консервативтік партия 2010 жыл Dal Mastro кампаниясы шығындары 2012 жылдың маусым айында Канада 2008 жылғы сайлау кезінде Дель Мастроның артық шығынға жұмсағанын тергеді. Тергеу Оттавадағы Hollinshed Research Group компаниясына жеке чегімен 21 000 доллар төлегені туралы, бұл үшін Дель Мастроның жеке шығындары 5 000 доллардан асып, өтемақы алынбаған. Дель Мастро өзінің сайлау заңдарын бұзбағанын және 21 000 долларлық чектің сайлау науқаны кезінде сайлаушыларға телефон арқылы хабарласу үшін емес, Холиеншед іске қосуға ниеттенген GeoVote атты карталық бағдарламалық жасақтама үшін берілгенін айтты. 2014 жылы Дель Мастро айыпты деп танылып, бір айға түрмеге жабылды, төрт айға үй қамауына және 18 айға шартпен босатылды. Сонымен қатар, оған шартпен сотталған кезде мемлекеттік қызмет атқаруға және бес жыл бойы федералды сайлауға қатысуға тыйым салынды. Консервативтік партия 2014 жыл Robocall скандалы 2011 жылғы Канада федералды сайлау кезінде кең таралған сайлаушылардың алаяқтығы туралы айыптамалар. Сайлаушыларға көптеген округтерде алдауға құрылған роботтық және тікелей қоңыраулар жасалды, бұл Канада сайлау ережелерін бұзу болды. Консервативтік партия, Дин Дель Мастро 2012 жыл ETS скандалы Канада үкімет чиновниктерінің 400 миллион долларлық ақпараттық технологиялар қызметі шартын берудегі заңсыз әрекеттері. Консервативтік партия 2000 жылдар Strippergate Мүдделер қақтығысы туралы айыптамалар иммиграция министрі Джуди Сгроны отставкаға кетіруіне себеп болды. Кейіннен ол этика комиссиясы тарапынан жартылай ақталды. Либералдық партия 2004/2005 жыл F 35 скандалы Бұрынғы CF 18 ұшақтарын ауыстыру үшін F 35 истребительдерінің құны туралы бұрмалаушылық ақпараттарға қатысты. Премьер-министр Стивен Харпер сатып алу туралы ақпаратты беруден бас тартқаны үшін парламенттің беделін түсірді. Консервативтік партия 2012 жыл CFIA скандалы Бюджет кесілгеннен кейін және Альбертадағы E. coli ішек таяқшасының кең таралуына байланысты XL Foods компаниясының уақытша жабылуынан кейін Канада тағамдық инспекция агенттігінің жеткіліксіздігіне байланысты дау. Канада тағамдық инспекция агенттігі 2012 жыл Канадалық Сенат шығындары скандалы Кейбір Канадалық сенаторлардың шығындарына қатысты тергеу. Сенаторлар Майк Даффи, Мак Харб, Памела Уоллин, Патрик Бразо және басқалар Сенаттан саяхат және тұру шығындарына талаптанды, оларға құқығы болмады. Канада Сенаты 2012 жыл Заңсыз донорлық Консервативтік партияның депутаты Питер Пенашу сайлау науқанының лимитін асырып, науқанына корпоративтік донорлық қабылдағаннан кейін мандатын тапсырды. Пенашу бұл ерікті қызметкер Рег Бауэрстің қатесінен болғанын мәлімдеді. Бауэрс (Харпер үкіметі сайлаудан кейін тез арада Канада Ньюфаундленд және Лабрадор шелфтік мұнай газ кеңесіне тағайындаған) кеңес мүшелігінен де кетті. Консервативтік партия 2013 жыл Надон тағайындамасы Ережелер оның құқығын жоққа шығарғанына қарамастан, Премьер-министр Стивен Харпер бұрынғы судья Марк Надонды Канада Жоғарғы Сотына тағайындады. Бұл тағайындама (және оның құқығын қамтамасыз етуге жасалған өзгерістер) Жоғарғы Сот тарапынан 6:1 есебімен толығымен қабылданбады. Премьер-министр содан кейін Бас судья Беверли Маклаклиннің оның кеңсесіне лоббилік қоңырау шалуға тырысқаны туралы айыптады, бұл Бас судья жоққа шығарды, ол премьер-министрге емес, әділет министрі Питер Маккейге хабарласуға тырысқан. Стивен Харпер 2014 жыл Elbowgate 2016 жылдың 18 мамырында Премьер-министр Джастин Трюдо парламент сессиясы кезінде екі оппозициялық депутатқа физикалық жақындық танытты. Оқиға кезінде Трюдо консервативтік партияның депутаты Горд Браунды қолтығынан ұстап, содан кейін жаңа демократиялық партияның депутаты Рут Эллен Броссоның кеудесіне серпілді. Трюдо кешірім сұрады және оқиға үшін парламенттік санкцияларға ұшырамады. Джастин Трюдо 2016 жыл Трюдоның "ақша үшін қол жеткізу" скандалы Джастин Трюдоның бай қытай канадалықтардың үйлерінде "ақша үшін қол жеткізу" іс-шараларына қатысқаны туралы хабарлар. Джастин Трюдо 2016 жыл Аға Хан скандалы Премьер-министр Джастин Трюдо 2016 жылғы Рождество демалысын Аға Ханның жеке аралында өткізгені үшін Мүдделер қақтығысы туралы заңның төрт ережесін бұзды деп танылды. Бұл Трюдоны федералдық этика заңдарын бұзған алғашқы премьер-министр етті. Джастин Трюдо 2017 жыл Мәдени ұрлық 2018 жылдың ақпанында Үндістанға жасаған сапары кезінде Джастин Трюдо мен оның отбасы Үндістанның дәстүрлі киімдерін кигендері туралы көптеген суреттер жарияланды.
Манитоба
Заңнамалық дау (консерваторлар), 1915 — Манитоба заңнамалық ғимаратының құрылысы кезінде Манитоба консерваторларының материалдар ұрлағаны және мемлекеттік қаражатты артық жұмсағаны туралы айыптаулар орын алды. Бұл дау ғимарат құрылысын тергейтін патшалық комиссия құрылуына және соңынан премьер-министр Родмонд Роблиннің отставкасына әкелді. Дауыс беруді бұрмалау дауы (консерваторлар), 1998 — Премьер-министр Гэри Филмон және Манитобаның Консервативтік партиясы 1995 жылғы Манитоба сайлауында НДП-дан дауыстарды тартып алу үшін тәуелсіз абориген кандидаттарына, «Тәуелсіз жергілікті дауыс» партиясына, абориген сайлаушылары көп аймақтарда сайлауға қатысу үшін ақы төлеуге тырысқандары айыпталды. Бұл оқиға 1998 жылы жарияланды. Филмонның бірнеше қызметкері кінәлі деп танылды, бірақ Филмонның өзі кінәлі емес еді. Бұл схемаға қатысқандар: Филмонның бас штаб директоры Тарас Соколик, ол партия қаражатынан 4000 доллар жұмсағанын мойындады; науқан жетекшісі Аллан Эйткен, ол ақшаны 3 тәуелсіз үміткерге берді; және Гордон Макфарлейн мен Джулиан Бенсон, олар жоспарды жасыруға көмектесті. Хэтфилдтың есірткі құралын ұстауы, 1984 — Нью-Брансуик премьері Ричард Хэтфилд марихуана иелігінде болды деген айыптама қойылды.
Ньюфаундленд және Лабрадор
1969 жылы премьер-министр Джоуи Смолвуд Ньюфаундлендті Лабрадордағы Черчилль шарлауындағы электр станциясынан шығарылатын электр қуатын 2041 жылға дейін Квебекке, қазіргі нарықтық бағаның шамамен оннан бір бөлігіне тең тұрақты бағамен сатуға міндеттеді. Маунт-Кашель жыныстық тұқым қуалауындағы дау – Канададағы ең ірі жыныстық тұқым қуалауының дауы 1989 жылы жарияланды, нәтижесінде 1990 жылы мекеме жабылды. Дэвис-Инглет, 1992/1993 – 1992 жылы 6 айдан 9 жасқа дейінгі 6 бала ата-анасы Валентин күні тойында ішіп отырғанда үй өртінде қаза тапты. 1993 жылы Дэвис-Инглетте 11 мен 14 жас аралығындағы алты баланың қыста жылытылмаған сарайда бензин жұтып, өлімді тілегендей айқайлағаны туралы видеожазба бұқаралық ақпарат құралдарына тарады. 1993 жылғы оқиғаларға байланысты туындаған жағымсыз жарияланым мен халықаралық наразылыққа ұялған Канада үкіметі инну тайпасын Натуашишке көшіруге келісті. Камерон тергеуі – 2005 жылдың мамыр айында Шығыс денсаулық сақтау басқармасы Сент-Джонс қаласындағы гистологиялық зертханадан алынған гормондық рецепторлы сүт безінің қатерлі ісігін анықтау нәтижелерінде қателерді анықтады. Қайта тексеруден кейін Шығыс денсаулық сақтау басқармасы 1997 мен 2005 жылдар аралығында 386 науқасқа қате нәтижелер берілгенін мәлімдеді. Содан кейін провинциялық үкімет 2007 жылдың қарашасынан 2008 жылдың қазанына дейін Шығыс денсаулық сақтау басқармасының әрекеттерін зерттеу үшін сот тергеуін тағайындады. 2009 жылы 17,5 миллион долларлық өтемақыға келісімге қол жеткізілді. Хамбер-Вэлли асфальттау дауы – Хамбер-Вэлли асфальттау компаниясы Лабрадордағы 19 миллион долларлық асфальттау келісім-шартын тоқтатуды сұрады. Келісім-шартты тоқтату туралы өтініш қанағаттандырылды. HVP жол дайындау және асфальттау жұмыстары үшін 12 миллион доллар алды, бірақ қажетті 80 шақырымның тек 20 шақырымын ғана аяқтады. HVP 9,5 миллион долларлық орындау кепілдемесі мен 9,5 миллион долларлық материалдық-еңбек кепілдемесін айыппұлсыз қайтарып алды. Көлік және жұмыс министрі Ник Макграт осы дауға байланысты отставкаға кетті. Мускрат-Фолс су электр стансасының құнының өсуі – Мускрат-Фолс бөгетінің құны 2012 жылы мақұлданғаннан бері екі есеге артып, 12,7 миллиард доллардан асты. Провинциялық үкімет 2018 мен 2020 жылдар аралығында өткен қоғамдық тергеуді тағайындады. Тергеу туралы баяндамада комиссар Ричард ЛеБланк үкімет мегажобаның нәтижесіне қарамастан жалғасатынын алдын ала шешіп, тұрғындарға деген міндеттерін орындамағанын мәлімдеді. Баяндамасында ЛеБланк Мускрат-Фолс жобасы ең төмен бағалы қуат опциясы болды деген бизнес-жобаның дұрыс еместігін айтты. Ол жобаның экономикасы жеткілікті түрде тексерілмегенін және Nalcor компаниясы барлық мүмкін болатын тиімді қуат опцияларын қарастыра алмағанын мәлімдеді. ЛеБланк Nalcor компаниясы жобаның бизнес-негіздемесін әлсірететін ақпаратты жұртшылықтан және үкіметтен жасырғанын айтты. Карла Фут дауы, 2019 – 2019 жылдың 5 желтоқсанында Ассамблея Джуди Футтың қызы Карла Футты біліктілігі мен саяси байланыстары болмаса да, The Rooms мекемесіне жұмысқа алғаны үшін TCII министрі Крис Митчелморды сөгіс беруге дауыс берді. Ассамблея Митчелморды The Rooms директорлар кеңесінен, Ассамблеядан кешірім сұрауға және екі аптаға жалақысыз демалысқа жіберуге бұйырды.
Жаңа Шотландия
Торнхилл ісі — Роланд Торнхиллге қатысты, ол 1980 жылғы қарызды өтеу туралы күмәндар туғаннан кейін 1990 жылдары вице-премьер лауазымынан кетті. Билли Джо Маклин ісі (BJM ісі) — Заң шығарушы жиналыстың депутаты Билли Джо Маклин, Премьер-министр Джон Бьюкененнің прогрессивті консервативті үкіметі бес жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қылмыс үшін сотталған адамдардың жиналыста отыруына тыйым салатын заңды қабылдағаннан кейін, жиналыстан қуылды. Маклин жалған құжаттарды ұсынғандығы бойынша төрт айыпталуын мойындады. Ол Нова Шотландияның Жоғарғы сотына жүгінді, ол Маклиннің қуылғанын растады, бірақ оның кандидат ретінде сайлауға қатысуына тыйым салатын заңды конституцияға қайшы деп жариялады. Маклин 1987 жылғы қосымша сайлауда қайта сайланды. Кейіннен ол 1988 жылғы жалпы сайлауда Дэнни Грэмнан (либерал) жеңіліске ұшырады. Бьюкененнің жемқорлыққа қатысты даулары, 1990 — Бұрынғы министрдің орынбасары Майкл Зарески 1990 жылдың маусымында Премьер-министр Джон Бьюкененнің үкіметінде кең таралған жемқорлық туралы куәлік берді. Көптеген даулардың бірі – бір рет қолданылатын, бірақ ешқашан пайдаланылмаған пластикалық унитаз қақпақтарын шығаратын 200 арнайы машинаға жасалған тапсырыс. Вестрей кеніші — Тау-кен компанияларының қауіпті тәжірибелері салдарынан 26 кенші қаза тапты.
Саскачеван
Шығыс алаялығына қатысты дау — Саскачеван провинциясының Прогрессивті консервативтік партиясының мүшелері 1987-1991 жылдар аралығында 837 000 доллар сомасына провинцияны алдаған оқиға; нәтижесінде 15 қылмыстық іс қозғалды, оның ішінде 13 партия мүшесі сотталды. Басты сот үкімі 1999 жылы Премьер-Министрдің орынбасары Эрик Бернтсонға тағылды. Тэтчерді өлтіруге қатысты дау — Грант Девайннің прогрессивті консервативтік үкіметінің мүшесі Колин Тэтчер 1984 жылы бұрынғы әйелі Джоанн Уилсонды өлтіргені үшін сотталды. Saskatchewan Potato Utility Development Company (SPUDCO) — Мемлекеттік-жеке серіктестік ретінде дұрыс емес сипатталған мемлекеттік картоп компаниясы. GTH дауы — Саскачеван партиясының депутаты Билл Бойдпен жеке байланысы бар бизнесмендерге артық пайда әкелген жерді сатып алу оқиғасы.