Кіріспе
Монеталарды жинау – қазылып шығарылған заңды төлем құралын, яғни монеталарды немесе олардың басқа да түрлерін жинау хоббиі. Коллекционерлерді әдемі, сирек кездесетін және тарихи маңызы бар монеталар қызықтырады. Мысалы, коллекционерлер белгілі бір дизайндағы немесе номиналдағы толық жинақтарға, аз ғана уақыт қолданыста болған монеталарға немесе кемшіліктері бар монеталарға қызығушылық танытуы мүмкін. Монета жинау, нумизматикадан өзгеше, себебі соңғысы – валютаның жүйелі түрдегі ғылыми зерттеуі, алайда екі сала да тығыз байланысты. Монетаның құнын оның сапасы, сирек кездесетіндігі және танымалдылығы сияқты көптеген факторлар анықтайды. Коммерциялық ұйымдар монеталарды бағалау, сандығын растау, сипаттамаларын беру және қаптау қызметтерін ұсынады.
a hobby
Coin collecting is the collecting of coins or other forms of minted legal tender. Coins of interest to collectors include beautiful, rare, and historically significant pieces. Collectors may be interested, for example, in complete sets of a particular design or denomination, coins that were in circulation for only a brief time, or coins with errors. Coin collecting can be differentiated from numismatics, in that the latter is the systematic study of currency as a whole, though the two disciplines are closely interlinked. Many factors determine a coin's value including grade, rarity, and popularity. Commercial organizations offer grading services and will grade, authenticate, attribute, and encapsulate most coins.
Тарих
Адамдар монеталарды олардың металл құндылығы үшін монеталар соғылған кезден бері жинап келеді. Дегенмен, монеталарды олардың көркемдік құндылығы үшін жинау кейінірек дамыды. Ежелгі Рим мен ортағасырлық Месопотамияның археологиялық және тарихи жазбалары монеталарды ғалымдар мен мемлекеттік қазыналар жинап, тізімдегенін көрсетеді. Сондай-ақ, жеке азаматтар ескі, экзотикалық немесе естелік монеталарды қолжетімді, тасымалдауға ыңғайлы өнер нысаны ретінде жинаған болуы мүмкін. Бірінші ғасырда жазылған Суетонийдің "De vita Caesarum" ("Он екі Цезардың өмірі") еңбегінде, император Август мерекелер мен басқа да арнайы жағдайларда достары мен сарайлықтарына ескі және экзотикалық монеталарды сыйлағандығы айтылады. Әдеби көздер аз болғанымен, көне монеталарды жинау орта ғасырларда Батыс әлемінде билеушілер мен жоғары ақсүйектер арасында жалғасқандығы анық. Қазіргі монеталарды жинау және бағалау салған шамамен он төртінші ғасырда басталды. Ренессанс кезеңінде бұл кейбір жеңілдікке ие топтардың арасында, әсіресе патшалар мен патшайымдар арасында кең таралды. Италиялық ғалым және ақын Петрарка осы құмарлықтың алғашқы және ең танымал жақтасы деп есептеледі. Оның үлгісімен көптеген еуропалық патшалар, князьдер және басқа да ақсүйектер көне монеталар коллекцияларын жинады. Елеулі коллекционерлердің қатарында Папа Бонифаций VIII, Рим империясының императоры Максимилиан I, Франция королі Людовик XIV, Испания королі Фердинанд I және Рим империясының императоры, Франция королі Генрих IV және Берлин монеталар кабинетін (нем. Münzkabinett Berlin) құрған Бранденбургтың курфюрсті Иоахим II болды. Бұл құмарлықты тек өте байлар ғана қолдағандықтан, Ренессанс дәуірінде монета жинау "Патшалардың хоббиі" деп аталды. 17-18 ғасырларда монета жинау әулеттің игілігін көрушілердің арасында танымал болды. Бірақ рационалды, ағартушылық ойлау жинақтау мен зерттеуге жүйелі көзқарасқа әкелді. Нумизматика академиялық ғылым ретінде осы ғасырларда, өздерінің байлығы мен мәдениетін көрсетуге құштар орта таптың өсуімен бірге дамыды. 19-шы және 20-шы ғасырларда монета жинау одан әрі танымал болды. Монета нарығы тек көне монеталарды ғана емес, сонымен қатар шетелдік немесе экзотикалық валюталарды да қамтыды. Осы онжылдықтарда монета көрмелері, сауда қауымдастықтары және реттеуші органдар пайда болды.
Көңіл көтеру
Жинақтау себептері әртүрлі. Шамасы, коллекционерлердің ең көп таралған түрі – хоббимен айналысатындар, олар коллекцияны көбінесе пайда табу ниетімен емес, ләззат алу үшін жинайды. Монеталарды сатып алудың тағы бір себебі – инвестиция ретінде. Маркалар, құнды металдар немесе басқа да тауарлар сияқты, монета бағасы сұраныс пен ұсынысқа байланысты өзгереді. Ұзақ мерзімді сұранысқа ие емес монеталардың бағасы төмендейді, ал монетаның қабылданатын немесе ішкі құнымен бірге артады. Инвесторлар сатып алғандарының құны ұзақ мерзімде өседі деп үміттенеді. Барлық инвестиция түрлеріндегідей, "алатын болсаң, сақтан" қағидасы қолданылады және сатып алу алдында зерттеу жасау ұсынылады. Сондай-ақ, көптеген коллекциялық заттар сияқты, монета коллекциясы сатылғанға дейін табыс әкелмейді, тіпті осы аралықта шығындар туындауы мүмкін (мысалы, сақтау құны). Кейбір адамдар монеталарды патриоттық сезімдермен жинайды, ал түрлі елдердің монета айналыс орталықтары патриоттық коллекционерлер үшін арнайы монеталар жасайды. Патриоттық монетаның бір мысалы 1813 жылы Рио-де-ла-Плата біріккен провинцияларымен шығарылды. Жаңа елдің қабылдаған алғашқы заңдарының бірі (испандық үстемдіктен азат болған революциядан кейін) – қолданыста болған испан валютасын алмастыру үшін монеталар шығару туралы болды. Тағы бір мысал – АҚШ-тың 2022 жылғы «Purple Heart» еске алу монета бағдарламасы.
Коллектор түрлері
Кейбір монета жинаушылар жалпылама болып, тарихи немесе географиялық тұрғыдан маңызды монеталардың кең ауқымын жинақтайды, бірақ көпшілігі тар, мамандандырылған қызығушылыққа ден қояды. Мысалы, кейбір коллекционерлер жалпы тақырыпқа негізделген монеталарды – мысалы, бір елден (көбінесе коллекционердің өзінен) алынған монеталарды, сериядан әр жыл сайынғы бір монетаны немесе ортақ монета таңбасы бар монеталарды іздейді. Сонымен қатар, белгілі бір санаттағы монеталардың барлық түрін жинауға тырысатын толықтырушылар да бар. Осы коллекционерлердің ең танымал мысалы – Луис Э. Элиасберг, ол АҚШ-тың барлық белгілі монеталарының толық жиынтығын жинаған жалғыз коллекционер. Шетелдік монеталарды жинау – нумизматикалық коллекционерлердің таныс көретін тағы бір түрі. Монета жинақтаушылар инвесторларға ұқсас, олар монеталарды ұзақ мерзімді пайда табу мақсатымен жинақтайды. Алайда, олар көбінесе эстетикалық факторларды ескермейді. Мұндай жағдай көбінесе монетаның металл құны оның номиналды құнынан жоғары болғанда кездеседі. Спекулянттар, олар әуесқойлар немесе коммерциялық сатып алушылар болсын, монеталарды көп немесе аз көлемде сатып алады және көбінесе кейіннен пайда табуды күтеді. Соңғы коллекционер түрі – мұрагер, ол мұра ретінде басқа адамнан монеталарды алатын кездейсоқ коллекционер. Мұрагердің монетаны алған кезде нумизматикаға қызығушылығы немесе білімі болмауы мүмкін. Дегенмен, көптеген сараптау жүйелері ұқсас терминология мен бағалауды қолданады және өзара түсіністік сақтайды.
Сертификаттау қызметі
Үшінші тарап саралануы (TPG), яғни монеталарды сертификаттау қызметтері, 1980 жылдары бағалауды стандартизациялау, өзгерістерді анықтау және жалған монеталарды жою мақсатымен пайда болды. Белгілі бір төлемдер үшін сертификаттау қызметтері монеталарды мөлдір пластик қаптарға салып, саралайды, түпнұсқа екенін растайды, сипаттайды және қаптайды. Монеталарды сертификаттау жалған және дұрыс емес бағаланған монеталардың санын едәуір азайтып, сатып алушылардың сенімін арттырды. Сертификаттау қызметтері кейде даулы болуы мүмкін, себебі бағалау субъективті; монеталар әртүрлі қызметтерде әртүрлі бағалануы мүмкін, тіпті бір қызметке қайта тапсырылғанда да. Сандық бағасы ғана монетаның барлық сипаттамаларын, мысалы, түсін, соғылуын, жылтырлығын, түсін, жылтырын және тартымдылығын толық көрсете алмайды. Монетаның жағдайындағы шағын айырмашылықтар құнында үлкен айырмашылықтарға алып келетіндіктен, кейбір тапсырушылар жоғары баға алу үмітімен монетаны бағалау қызметіне қайта-қайта жібереді. Сертификаттау үшін төлем қабылданатындықтан, тапсырушылар қосымша монеталар сатып алуға қаражатты бөлуге мәжбүр.
Клубтар
Монета коллекционерлерінің клубтары мүшелеріне түрлі пайдалар ұсынады. Олар көбінесе монетаға қызығушылар үшін ақпарат көзі және оларды біріктіру ортасы болып табылады. Коллекционерлер клубтары офлайн және онлайн форматта да танымал.