Кіріспе
Жан Луи Мари Ле Пен (; 1928 жылғы 20 маусымда туған) – француз саясаткері, 1972 жылдан 2011 жылға дейін оңшыл «Ұлттық фронт» партиясының президенті болды. Сондай-ақ, ол 2011 жылдан 2015 жылға дейін «Ұлттық фронт» партиясының құрметті президенті болды. Ле Пен 1949 жылы Париждегі құқық факультетін бітірген. Әскери қызметтен кейін ол Пантхен-Ассас университетінде саяси ғылымдар мен құқықты оқыды. Ле Пен Францияға иммиграция, Еуропалық Одақ, дәстүрлі мәдениет және құндылықтар, құқық пен тәртіп, Франциядағы жоғары жұмыссыздық деңгейі сияқты мәселелерге назар аударады. Оның 1980 жылдардағы өрлеуі негізгі саяси пікірге айқын әсер еткендіктен «ойдың лепенизациясы» деп аталды. Оның даулы сөздері мен қоғамдық өмірге қатысуы оны пікірлерді қарама-қарсы екі лагерьге бөлетін тұлғаға айналдырды, оның қарсыластары оны «Республиканың шайтаны» деп, ал жақтастары «саясаттағы соңғы самурай» деп санайды. Ол Холокостты жоңқалауға бағытталған мәлімдемелері үшін сотталды және Франциядағы мұсылмандар туралы жасаған сөздері үшін кемсітушілікке шақыру айыбымен айыппұл төледі. Саясаттағы ұзақ ғұмыры және Франция президенті болуға жасаған бес әрекеті оны француз саяси өміріндегі маңызды тұлғаға айналдырды. 2002 жылғы президент сайлауының екінші турына күтпеген жетістігі – онда ол үлкен есімді Жақ Ширакқа жеңіліп қалды – француз қоғамдық өмірінде өз ізін қалдырды, ал «21 сәуір» Францияда жиі қолданылатын сөз тіркесіне айналды. Еуропалық парламенттің бұрынғы депутаты Ле Пен 2011 жылдан 2015 жылға дейін «Ұлттық фронт» партиясының құрметті президенті болды. 2015 жылы оның қызы Марине оны жаңа даулы мәлімдемелері үшін партиядан шығарды.
Jean Louis Marie Le Pen (; born 20 June 1928) is a French politician who served as President of the right wing National Front from 1972 to 2011. He also served as Honorary President of the National Front from 2011 to 2015. Le Pen graduated from the faculty of law in Paris in 1949. After his time in the military, he studied political science and law at Panthéon Assas University. Le Pen focuses on issues related to immigration to France, the European Union, traditional culture and values, law and order, and France's high rate of unemployment. His progression in the 1980s is known as the "lepénisation of minds" due to its noticeable effect on mainstream political opinion. His controversial speeches and his integration into public life have made him a figure who polarizes opinion, considered the "Devil of the Republic" among his opponents or the "last samurai in politics" among his supporters. He has been convicted for statements downplaying the Holocaust, and fined for incitement to discrimination regarding remarks made about Muslims in France. His longevity in politics and his five attempts to become President of France have made him a major figure in French political life. His unexpected progress to the second round in the 2002 presidential election—where he would lose in a landslide to incumbent Jacques Chirac—left its mark on French public life, and the "21st of April" is now a frequently used expression in France. A former Member of the European Parliament (MEP), Le Pen served as the Honorary President of the National Front from 2011 to 2015. He was expelled from the party by his daughter Marine in 2015, after new controversial statements.
Ерте өмір
Жан Луи Мари Ле Пен – Жан Ле Пеннің (1901–1942) жалғыз ұлы болды. Жан Ле Пен ата-бабалары сияқты Бретаньде дүниеге келді және 13 жасында Атлантика океаны арқылы жүретін кемеде жұмыс істей бастады. Ол «Ескі жауынгерлер қауымдастығының» президенті және Ла-Тринити-сюр-Мер кеңесінің мүшесі болды. Жан-Мари Ле Пеннің анасы Анн-Мари Эрве (1904–1965) – тігінші, сонымен қатар жергілікті текті адам. Ле Пен 1928 жылғы 20 маусымда Бретаньдегі шағын теңіз жағалауындағы Ла-Тринити-сюр-Мер ауылында Анн-Мари Эрве мен Жан Ле Пеннің ұлы ретінде дүниеге келді, Жан Ле Пен – балықшы. Ол жасөспірім шағында жетім қалды (Ұлттың қамқорлығында, мемлекет тәрбиеледі), 1942 жылы оның әкесінің «La Persévérance» қайығы минаға түсіп қираған кезде. Ол католик дінінде тәрбиеленді және Ванн қаласындағы иезуиттер гимназиясында, содан кейін Лориан лицейінде оқыды. 1944 жылдың қарашасында, 16 жасында, ол француз ішкі күштеріне (FFI) қосылуға тырысқанда полковник Анри де Ла Вайссьер (содан кейін Коммунистік жастар өкілі) оның жасы жетпегендіктен қабылдамады. Ол Париждегі құқық факультетіне түсіп, монархистік «Action Française» газетін, «Aspects de la France» көшеде сата бастады. Ол бірнеше рет дене күші қолдану және жарақат келтіру (coups et blessures) ісінде айыпталды. Әскери қызметтен кейін ол Пантхен-Ассас университетінде саяси ғылымдар мен құқық пәндерін оқыды. 1971 жылы ол және Жан Лу Винсент бірлесіп тапсырған дипломдық жұмысы «Le courant anarchiste en France depuis 1945» («1945 жылдан бері Франциядағы анархистік қозғалыс») деп аталды.
Әскери қызмет
Заңгерлік біліміне ие болған соң, ол Шетелдік легионға қосылды. 1954 жылғы Дьен-Бьен-Фу шайқасынан кейін Индокитайға келді, бірақ сол жылы 27 жастағы, жарты жылға кішірек коммунист Андре Чен сайланды. 1957 жылы Ле Пен ардагерлер ұйымы – Ұлттық майданның бас хатшысы болды, сондай-ақ 1957 жылы Париж депутаты болып сайланған алжирлік Ахмет Джеббурды мұсылман кандидат ретінде ұсынған алғашқы француз саясаткері атанды. Келесі жылы Пужадемен арасы суыққаннан кейін, Антуан Пинай басқаратын Ұлттық тәуелсіздер және шаруалар орталығы (CNIP) партиясының мүшесі ретінде Ұлттық Ассамблеяға қайта сайланды. Ле Пен 1958 жылғы сайлау кампаниясы кезінде қатыгездікпен ұрып-соққанда сол көзінен айырылғанын мәлімдеді. Куәліктерге сәйкес, оның оң көзі ғана зардап шеккен, жоғалтқан жоқ. Бірнеше жылдан кейін ауру салдарынан сол көзінің көру қабілетінен айырылды. (Көпшілік пікір бойынша, оның көзіне әйнек салынған.) 1950 жылдары Ле Пен Алжир соғысына (1954–1962 жж.) және Францияның қорғаныс бюджетіне қызығушылық танытты. Пужадисттік тудың астында француз парламентінің депутаты болып сайланған Ле Пен екі-үш айға француз Шетелдік легионына қайта қосылды. Содан кейін ол 1957 жылы Алжирге барлау офицері ретінде жіберілді. Оны азаптауға қатысқан деп айыптады. Ле Пен бұл айыптауларды жоққа шығарды, бірақ оның қолданылуын білгенін мойындады. 1986 жылғы сайлаудан кейін 35 FN депутаты Ассамблеяға өтті (пропорционалдық өкілдік бойынша өткен жалғыз заңнамалық сайлау), оның нәтижесінде оңшылдар жеңіске жетіп, Жак Ширакты Матиньонға алғашқы кохабитация үкіметіндегі премьер-министр етіп келді (яғни оңшыл премьер-министр Ширак пен социалистік президент Миттеранның бірігуі). Парижде Жан-Мари Ле Пен Ұлттық Ассамблеяға сайланды. 1984 жылы Ле Пен Еуропалық парламентке орын алды және содан бері үнемі қайта сайланып келеді. 1988 жылы ол Буш-дю-Ронның 8-ші сайлау округінде француз Ұлттық Ассамблеясына қайта сайлануға үміттенді, бірақ екінші турда социалист Мариус Массқа есе жіберді. 1991 жылы консервативті депутаттардың Лондонға шақыруына Еуропадағы фашизмге қарсы кампаниясы (CAFE) ұйымдастырған көптеген адамдар қарсылық білдірді, бұл бүкіл Еуропа бойынша фашизмге қарсы топтар мен қозғалыстардың күшеюіне әкелді. 1992 және 1998 жылдары ол Прованс-Альп-Кот-д’Азур аймақтық кеңесіне сайланды. Ле Пен Франция президенттігіне 1974, 1988, 1995, 2002 және 2007 жылдары қатысты. Жоғарыда айтылғандай, ол 1981 жылы сайлауға қатыса алмады, себебі ол сайланған лауазымды тұлғалардың қажетті 500 қолтаңбасын жинамады. 2002 жылғы президенттік сайлауда Ле Пен бірінші турда дауыстардың 16,86%-ын алды. Бұл оның екінші турға өтуіне жеткілікті болды, себебі PS кандидаты және қазіргі премьер-министр Лионель Жоспеннің нашар көрсеткіші және 15 басқа кандидат арасында дауыстардың таралуы осыған себеп болды. Бұл ұлттық және халықаралық деңгейде маңызды саяси оқиға болды, өйткені мұндай оңшыл көзқарасты адам алғаш рет француз президенттік сайлауының екінші кезеңіне қатысты. Франциядағы саяси спектрдің барлық бөлігі Ле Пеннің идеяларына қарсы бірікті. Францияда бір миллионнан астам адам көше митингілеріне қатысты; «Алаяқ фашистен жақсы» («Un escroc mieux qu’un facho») және «Алаяқтық жек көруден артық, Ширак Ле Пеннен артық» («L’arnaque plutôt que la haine, Chirac plutôt que Le Pen») сияқты ұрандар Ле Пенге қарсы айтылды. Содан кейін Ле Пен екінші турда үлкен басымдықпен жеңілді, онда биліктегі президент Жак Ширак дауыстардың 82%-ын алып, Бесінші Республика тарихындағы ең үлкен көпшілікті қамтамасыз етті. 2004 жылғы аймақтық сайлауда Ле Пен Прованс-Альп-Кот-д’Азур аймағында сайлауға қатысуға ниеттенді, бірақ ол осы аймақта сайлаушы болу талаптарына сай келмегендіктен оған кедергі келтірілді: ол онда тұрмады және салық төлеуші ретінде тіркелмеген. Алайда, ол 2010 жылғы аймақтық сайлауда аймақтағы FN-нің басты кандидаты болуы жоспарланған. Ле Пен 2007 жылы Франция президенттік сайлауына тағы да қатысып, төртінші орынды иеленді. Оның 2007 жылғы кампаниясы, 78 жасқа толуымен, оны француз тарихындағы президенттік лауазымға үміткер ең үлкен жастағы кандидат етеді. Ле Пен 2007 жылғы 13 желтоқсанда ЕО мүше мемлекеттері қол қойған және 2009 жылғы 1 желтоқсанда күшіне енген Еуропалық реформа келісімін (ресми Лиссабон келісімін) қатты сынға алды. 2007 жылғы қазан айында Ле Пен «Жоқ» дауыс беру науқанына көмектесу үшін Ирландияға жеке баратынын айтты, бірақ ақырында оның қатысуы «Жоқ» дауыс берушілерге қарсы пайдаланылуы мүмкін деп қорқып, ойын өзгертті. Ирландия ақырында келісімді ратификациялаудан бас тартты. Ирландия – азаматтар референдумы өткізген жалғыз ЕО елі. Францияны қоса алғанда, барлық басқа ЕО мемлекеттері парламенттік дауыс беру арқылы келісімді ратификациялады, бұрынғы азаматтар референдумында француз сайлаушыларының 55%-тан астамы Еуропалық реформа келісімін қабылдамаған болатын (бірақ бұл дауыс Конституциялық келісімнің нұсқасы бойынша өткен). Ирландияның «Жоқ» дауысынан кейін Ле Пен Франция президенті Николя Саркозиге Еуропалық парламентте сөз сөйлеп, оны «халықаралық қаржының және еркін нарық фанатиктерінің кабалы» жолын ұстаумен айыптады. Ирландия кейіннен екінші Лиссабон референдумында келісімді қабылдады. Ле Пен 2011 жылдың қаңтарында қызметтен кеткеннен кейін, оның қызы Марин Ле Пен партия мүшелерінің дауысымен Бруно Голльништің үстінен жеңіске жетті. Ол партияның құрметті төрағасы болды және 2014 жылғы Еуропалық сайлауда өзінің орынды қайта иеленді. 2015 жылдың 4 мамырында Ле Пен Холокост кезінде концентрациялық лагерьдерде қолданылған газ камераларын тарихтың «деталі» деп сипаттағандықтан тәртіптік тыйымға алынды. Маусым айында француз соты бұл тыйымды жойды; алайда партия мүшелері Ұлттық майданның мәртебесін өзгертуге бағытталған бірқатар шараларды қабылдау не қабылдамау туралы дауыс беруге тиіс болды, соның ішінде Ле Пеннің құрметті президенттігі де. 10 шілдеде тағы бір француз соты дауыс беруді екі күн бұрын тоқтатып, партияға жеке басқа бас қосуға шақырды, өйткені Ле Пен тағы да Ұлттық майданға сот процесін бастады. Партия екі шешімге де шағымдануға шешім қабылдады. Содан кейін Ұлттық майдан 29 шілдеде Ле Пеннің құрметті президенттігін жою туралы дауыс беру нәтижелерін жариялады, ол партия мүшелерінің 94%-ы осы шешімді қолдайтынын көрсетті. Алайда, Ұлттық майданның Ле Пенді құрметті президенттік лауазымынан алуға жасаған заңдық шағымдарына байланысты ол ресми түрде осы лауазымды сақтап қалды. 2015 жылдың тамыз айында Ле Пен арнайы партиялық съезде Ұлттық майданнан қуылды. Ол содан бері Jeanne комитеттерін құрды.
Жеке өмірі, байлығы және қауіпсіздігі
Ле Пеннің 1960 жылдың 29 маусымынан 1987 жылдың 18 наурызына дейін Пьеррет Ле Пенмен некелескенінің нәтижесінде үш қызы дүниеге келді, олар оған сегіз немере берді. Ажырысу оқиғасы біршама қызықты болды, оның бұрынғы әйелі оны әжуалау мақсатымен Playboy журналының француз басылымында жалаңаш суретке түсті. Журнал әдеттегі 150 000 данадан 100 000 данаға артық басылып, сұранысты қанағаттандыру үшін тағы 150 000 дана басылуға мәжбүр болды. 1977 жылы Ле Пен цемент өндіруші Леон Ламберттің (1877-1952) ұлы, Ламберт цементінің негізін қалаушы Илер Ламберттің үш ұлының бірі Хьюберт Ламберттен (1934-1976) мұра етіп байлық алды. Хьюберт Ламберт Ле Пеннің саяси жақтасы және монархист болған. Әйелімен бірге ол Рюэль-Мальмейсондағы Ортенс көшесіндегі екі қабатты үйге және туған қаласы Ла Трините-сюр-Мердегі тағы бір үйге ие. Ле Пен 2022 жылдың 2 ақпанында жеңіл инсульттан кейін қысқа мерзімге ауруханаға жатты. 2023 жылдың 15 сәуірінде Ле Пен "жеңіл жүрек шабуылынан" кейін ауруханаға түсті және 3 мамырда шығарылды. 2024 жылдың сәуірінде Жан-Мари Ле Пен отбасының өтініші бойынша "заңдық қорғауға" алынды.
Мәселелер мен саясаттың ұстанымдары
Ле Пеннің көзқарастары туралы толық ақпарат алу үшін Ұлттық митингке көз жүгіртіңіз.
Өлім жазасы
Ле Пен Францияда өлім жазасын қайта енгізуді қолдайды.
Холокостты жоққа шығару туралы айыптау
Ле Пен Холокостқа қатысты бірнеше жанжалды мәлімдеме жасады, оларды сот жүйесі Холокостты жоққа шығару ретінде қарастырды. Ол кем дегенде алты рет расизм немесе нәсілдік жекқұрушылықты қоздырғаны үшін сотталды. Соңында Гейссо заңы бойынша 1,2 миллион франк (183 200 евро) төлеуге үкім шығарылды. 1997 жылы Ле Пен мүшесі болған Еуропалық Парламент оның депутаттық иммунитетін жойды, осылайша Ле Пенді Германиядағы неміс соты 1996 жылдың желтоқсанында неміс «Республикашылдар» партиясы алдында өткен баспасөз мәслихатында айтқан сөздері үшін соттауға мүмкіндік берді. 1987 жылы Францияда айтқан сөздерін қайталап, Ле Пен былай деді: «Егер сіз Екінші дүниежүзілік соғыс туралы 1000 беттік кітап алсаңыз, концлагерьлер тек екі бетті, ал газ камералары 10-15 жолды ғана алады. Бұған егжей-тегжейлілік дейді». 1999 жылдың маусым айында Мюнхен соты бұл мәлімдемені «алты миллион еврейдің өліміне әкелген Холокосты азайту» деп танып, Ле Пенді кінәлі деп тапты және айыппұл салды. Ле Пен сарказммен: «Енді мен Екінші дүниежүзілік соғыстың газ камералары тарихының бір бөлшегі екенін түсіндім» деді.
Басқа құқықтық мәселелер мен мәлімдемелер
Қылмыстық қудалау: 2000 жылғы сәуірде Ле Пен 1997 жылғы жалпы сайлау кезінде социалистік кандидат Аннет Пюльваст Бергеалды физикалық тұрғыда ұрып-сапқылағаны үшін қылмыстық қудалаудан кейін Еуропалық Парламенттен шеттетілді. Бұл оның 2003 жылы Еуропалық Парламенттегі мандатын жоғалтуына әкелді. Версаль апелляциялық соты оған бір жылға мемлекеттік қызметке кіруге тыйым салды. Франциядағы мұсылмандар туралы мәлімдемелер: 2005 және 2008 жылдары Ле Пенге "адамдар тобына қатысты кемсітушілікке, жеккөрушілікке және зорлық-зомбылыққа ұлтау салу" үшін екі рет 10 000 евро айыппұл салынды. 2010 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Ле Пеннің шағымын қарауға қабылданбады деп шешті. Алжирдегі соғыс қылмыстары туралы айыптаулар: Ле Пен Алжир соғысы (1954–1962 жж.) кезінде француз армиясының лейтенанты болған кезде азаптаулар жасады деген күдік туды. Ол бұны жоққа шығарды және бірнеше сот ісінде жеңіске жетті. Бірақ ол "Ле Монд" газетін қорлағандықтан сотқа тартылды, газет оны азаптаулар жасады деп айыптағаннан кейін. 2003 жылдың мамырында "Ле Монд" газеті оның соғыс қылмыстарын жасады деген күдікпен сотқа дәлел ретінде ұсынған қанжарды жариялады. Алжир соғысы кезінде жасалған соғыс қылмыстары Францияда кешірілгенімен, бұл фактіні "Le Canard Enchaîné", "Libération" және "Le Monde" газеттері, сондай-ақ бұрынғы премьер-министр Мишель Рокард телеарнада (TF1, 1993 ж.) жариялады. Ле Пен газеттер мен Мишель Рокардты сотқа берді. Бұл іс 2000 жылы Францияның Жоғарғы соты осы мәлімдемелерді жариялау заңды деп шешкен кезде аяқталды. 1995 жылы Ле Пен Прованс-Альп-Кот-д’Азур аймағының кеңесшісі Жан Дюфурды (Франция Коммунистік партиясы) осы себеппен сотқа берді. ЕО қаражатын дұрыс пайдаланбау туралы айыптаулар: 2023 жылдың желтоқсанында Ле Пен, оның қызы Марин де бар, 28 адамның қатарында Еуропалық Парламент көмекшілеріне арналған ЕО қаражатын теріс пайдаланғаны үшін айыпталып отыр. Аталған қаражатты Ұлттық жиын партиясының лауазымды тұлғаларына төлеуге жұмсағандары анықталды.
Қоғамның пікірі
Ле Пенді көбінесе «менхир» деп атайды, себебі оның «граниттік табиғаты» бар, ол қысымға бойын еңкейтілмейтін немесе оңай құлатылмайтын адам ретінде қабылданады. Бұл оны Францияның кельт тамырларымен де байланыстырады. Ле Пен Еуропадағы ең жарқын және харизматикалық ораторлардың бірі ретінде танымал, оның сөздері халықтық юмор, тікелей шабуылдар мен риторикалық шеберлікті үйлестіреді. Дегенмен, Ле Пен Францияда даулы тұлға болып қала береді: оған қатысты пікірлер өте қатаң. 2002 жылғы Ipsos сауалнамасы көрсеткендей, сайлаушылардың 22%-ы Ле Пен туралы жақсы немесе өте жақсы пікірде, 13%-ы жағымсыз пікірде, ал 61%-ы өте жағымсыз пікірде. Ле Пен мен Ұлттық Фронттың көп бөлігі медиа және сарапшылар тарапынан оңшыл деп сипатталады. Ле Пеннің өзі және оның партиясы бұл белгімен келіспейді; саяси мансабының басында Ле Пен өзінің ұстанымын «оң да емес, сол да емес, француз» (ni droite, ni gauche, français) деп сипаттаған. Кейін ол өзінің ұстанымын оңшыл деп атап, «социал-коммунистерге» және басқа оңшыл партияларға қарсы болды, оларды нағыз оңшыл партиялар деп санамады. Кез келген уақытта, мысалы 2002 жылғы сайлау кампаниясы кезінде, ол өзін «әлеуметтік жағынан солшыл, экономикалық жағынан оңшыл, ұлттық тұрғыдан француз» (socialement à gauche, économiquement à droite, nationalement français) деп жариялады. Ол сондай-ақ француз саяси және медиа қауымының көп бөлігі сыбайлас жемқор және қарапайым халықтың нақты қажеттіліктерінен хабарсыз екенін, Ле Пенді және оның партиясын саяси ағымнан шығаруға тырысатынын айтады. Ле Пен басқа саяси партияларды «элита» деп сынап, барлық ірі партияларды (Коммунистік, Социалистік, Француз демократиясы үшін одақ (UDF) және Республика үшін жиын (RPR)) «Төрттік топқа» (la bande des quatre – Қытайдың Мәдени революциясы кезіндегі Төрттік топқа сілтеме) біріктірді.
Басқа топтармен қарым-қатынастар
Ле Пеннің кейбір мәлімдемелері басқа оңшыл топтарды, мысалы, Австрияның еркіндік партиясы мен Ұлттық майданның бірқатар жақтастарын одан алшақтатуға себеп болды. Көптеген сынға ұшыраған, Исламға қарсы пікір білдіретін голландиялық заң шығарушы Герт Вилдерс те Ле Пенді сынады. Бруно Мегре Ұлттық майданнан шығып, өзінің жеке партиясын құрды (Ұлттық Республикалық қозғалысы, МНР), Ле Пеннің партияны билікке жоластырмағанын айтты. Мегре Италиядағы Жанфранко Финидің жетістігіне ұқсатып, оңшыл партиялардың Фронтпен одақтасуына жағдай жасауды көздеді, бірақ Ле Пеннің көзқарасы мен қатыгез сөздері бұған кедергі келтірді деп мәлімдеді. Ле Пеннің қызы Марин Фронтты «қалыпқа келтіруге», оны «жабықтан шығаруға», «мемлекеттік басқару мәдениетін» қалыптастыруға және тағы басқаларға ұмтылатын ішкі қозғалысты басқарады. Дегенмен, Ле Пенмен және басқа да қатал бағытты жақтаушылармен қарым-қатынас қиын. Ле Пеннің Ұлттық майданның сайлаудағы сәттіліктері мен партияның кеңінен танылуы, Ле Пенді басшы етіп алған еуропалық оңшыл партиялардың жаңа одағын құру туралы ұсыныстарға әкелді. Бұл ұсыныс нәтижесінде Еуропалық парламентте Ле Пеннің қызы Марин төрағалық ететін Ұлттар мен бостандық Еуропасы тобы құрылды. 2018 жылдың 22 наурызында Ле Пен Бейбітшілік және бостандық альянсына қосылды. 2021 жылдың қазан айында ол 2022 жылғы Франция президенттік сайлауында қызы Маринге қарағанда Эрик Земмурды қолдады.
Президенттік
+ Франция Республикасының Президенті СайлауБірінші кезеңЕкінші кезеңДауыс %ОрынНәтижеДауыс %ОрынНәтиже 1974 190,921 0.7 (#7) 1988 4,375,894 14.4 (#4) 1995 4,570,838 15.0 (#4) 2002 4,804,713 16.9 (#2) Екінші тур 5,525,032 17.8 (#2) 2007 3,834,530 10.4 (#4)