Кіріспе

Франция президенті 1974 жылдан 1981 жылға дейін Валери Рене Мари Жорж Жискар д’Эстен (/UK/, /ʒ//iː//s//k//ɑːr// //d//ɛ/'/s//t//ã/ ZHIHskar dessTÃ(N), /US//ʒ//ɪ/, /s//k//ɑːr// / zhihSKAR , valeʁi ʁəne maʁi ʒɔʁʒ ʒiskaʁ dɛstɛ̃; 2 ақпан 1926 – 2 желтоқсан 2020), сондай-ақ Жикард немесе VGE деп танылатын, 1974 жылдан 1981 жылға дейін Франция президенті қызметін атқарған француз саясаткері. Премьер-министрлер Жак Шабан Делмас және Пьер Месмер басшылығымен қаржы министрі болғаннан кейін, Жискар д’Эстен 1974 жылғы президенттік сайлауда Социалистік партияның Франсуа Миттеранға қарсы 50,8% дауыспен жеңіске жетті. Оның президенттік мерзімі ажырасу, контрацепция және аборт сияқты әлеуметтік мәселелерде либералды көзқараспен, сондай-ақ елді және президенттік кеңсесін жаңғырту әрекеттерімен ерекшеленді, атап айтқанда, TGV сияқты ауқымды инфрақұрылымдық жобаларды және Францияның негізгі энергия көзі ретінде ядролық энергияға тәуелділікті бақылауды қамтамасыз етті. Жискар д’Эстен Париж аймағында Grande Arche, Musée d’Orsay, Араб әлемі институты және Ғылым және өнеркәсіп қалашығы жобаларын бастады, кейіннен олар Франсуа Миттеранның «Grands Projets» жобаларына енді. Ол сауданы либерализациялауды қолдады. Алайда, оның танымалдылығы 1973 жылғы энергетикалық дағдарыстан кейін болған экономикалық төмендеуден зардап шекті, бұл 1945 жылдан кейінгі өркендеудің «Trente Glorieuses» (отыз «мақтанышты» жылы) аяқталуын білдірді. Ол үнемділік бюджетін енгізді және дефициттің алдын алу үшін жұмыссыздықтың өсуіне жол берді. Жискар д’Эстен орталықта Миттеранның жаңадан біріккен солшыл күштерінен және оңшыл оппозициялық бағытта голлизмді жаңғыртқан Жақ Ширактың күшеюінен саяси қарсылыққа тап болды. 1981 жылы, жоғары беделге ие болғанына қарамастан, ол Миттеранға қарсы екінші турда 48,2% дауыспен жеңілді. Президент ретінде Жискар д’Эстен еуропалық елдер арасындағы, әсіресе Батыс Германиямен бірлесе отырып, ынтымақтастықты ынталандырды. Бұрынғы президент ретінде ол Конституциялық Кеңестің мүшесі болды. Сондай-ақ, ол 1986 жылдан 2004 жылға дейін Овернь аймақтық кеңесінің президенті болды. Еуропалық интеграция процесіне белсенді қатысқан ол, әсіресе, Еуропа Конституциясын құру шартын дайындаған Еуропаның болашағы жөніндегі конвенцияға төрағалық етті. 2003 жылы ол өзінің досы және Сенегалдың бұрынғы президенті Леопольд Седар Сенгордың орнын иеленіп, Француз академиясына сайланды. Ол 94 жасында қайтыс болды және тарихындағы ең ұзақ өмір сүрген француз президенті атанды.

Ерте өмір және ата-бабалары

Валери Рене Мари Жорж Жискар д’Эстен 1926 жылғы 2 ақпанда Германияның Кобленц қаласында, Рейн аймағын Франция басып алған кезде дүниеге келген. Ол жоғары дәрежелі мемлекеттік қызметкер Жан Эдмон Люсьен Жискар д’Эстен мен оның әйелі Марта Клеменс Жаклин Мари (Мэй) Бардудың үлкен ұлы болды. Оның анасы сенатор және ғалым Ахилл Октав Мари Жак Бардудың қызы және мемлекеттік білім министрі Агенор Бардудың немересі болған. Жискардың үлкен әпкесі Сильвия, ал кіші інілері Оливье, Изабель және Мари Лора болды. Әкесінің әкесі "д’Эстен" тегін қосса да, Жискар вице-адмирал д’Эстеннің жойылған аристократиялық әулетінің тікелей ұрпағы емес еді. Оның Д’Эстен әулетімен байланысы тым алыс болды. Оның әйелі Люси Мадлен д’Эстен, Рекюстат ханымы (1769–1844) оның ата-анасы болды, ол өз кезегінде Жоаким I д’Эстеннің (Рекюстат мырзасы, 1610–1685) ұрпағы, ал ол Шарль д’Эстеннің (1585–1661, Шейладе мырзасы, Иерусалимнің Иоанн орденінің рыцарі) заңды емес ұлы, Жан III д’Эстеннің (1540–1621, Валь мырзасы) және оның әйелі Гилберте де Ларошфуконың (1560–1623) ұлы еді. Жискар Клермон-Феррандағы Блез Паскаль лицейінде, Герсон мектебінде, сондай-ақ Париждегі Жансон-де-Сайли және Луи-ле-Гран лицейлерінде оқыды. Ол француз Қарсыласының қатарына қосылып, Парижді азат етуге қатысты; азат ету кезінде ол Александр Пародиді қорғауға бекітілді. Кейін ол Францияның Бірінші армиясына қосылып, соғыс аяқталғанға дейін қызмет етті. 1948 жылы ол Канаданың Монреаль қаласында бір жыл өтті, онда Коллеж Станисласта мұғалім болып жұмыс істеді. Ол Политехникалық мектепті және Ұлттық әкімшілік мектебін (1949–1951) бітірді және беделді Қаржы инспекциясына қабылданды.

Алғашқы кеңселер: 1956-1962

1956 жылы ол анасының туған жері – Пю-де-Дом департаментінен Ұлттық Ассамблеяға депутат болып сайланды. Ол консервативтік бағытты ұстанатын Тәуелсіздер мен шаруалардың Ұлттық орталығына (CNIP) қосылды. Бесінші республика жарияланғаннан кейін CNIP жетекшісі Антуан Пинай экономика және қаржы министрі болды және 1959 жылдан 1962 жылға дейін оны қаржы жөніндегі мемлекеттік хатшы етіп тағайындады. Бірақ 1966 жылы ол министрлік қызметінен алынған болатын. Ұлттық Ассамблеяның қаржы комитетінің төрағасы ретінде ол министрліктегі ізбасарына сын айтты.

Президент сайлауындағы жеңісі

1974 жылы президент Жорж Помпидудің күрт қайтысынан кейін Жискар президенттікке кандидат екенін жариялады. Жак Ширак және басқа голлистік саяхатшылар «43-тің үндеуі» (Appel des 43) деп аталатын мәлімдеме жасады, онда Миттеранның жеңіске жетпеуі үшін Жискардың ең лайықты кандидат екенін түсіндірді. Сайлауда Жискар бірінші турда Шабан Делмастан оқ бойымен озып кетті, алайда Миттераннан кейін екінші орынға табан тіреді.

Франция Президенті

1974 жылы Жискар Франция президенті болып сайланды, социалистік кандидат Франсуа Миттеранды 425 000 дауыс айырмасымен жеңіп шықты. 48 жасында ол Франция тарихында Луи Наполеон Бонапарт пен Жан Казимир Периерден кейін үшінші жас президент болды.

Ішкі саясат

Билікке келгеннен кейін Жискар реформаларды дереу бастады: оларға ең төменгі жалақыны, отбасылық жәрдемақыны және қарттар зейнетақысын арттыру кірді. Ол саяси пана беру құқығын кеңейтті, барлық француз азаматтарын қамтитын денсаулық сақтану жүйесін ұлғайтты, дауыс беру жасын 18-ге төмендетті және ажырасу заңнамасын жаңарта түсті. 1974 жылдың 25 қыркүйегінде Жискар өзінің мақсаттарын сараптап, TGV жоғары жылдамдықты теміржол желісін дамыту және Интернетке бастау болған Minitel телефондық жүйені жаңарту қажеттігін атап өтті. Ол Францияның тәуелсіздігін нығайту мақсатында атом энергетикасын қолдады. Экономикалық тұрғыдан алғанда, Жискардың президенттігі кезінде жеке табыстар тұрақты түрде өсті, жұмысшылардың сатып алу қабілеті 29%-ға, ал зейнеткерлердікі 65%-ға артты. Оның өкіметтік мерзімінде болған үлкен дағдарыс – мұнай бағасының күрт өсуіне байланысты дүниежүзілік экономикалық дағдарыс болды. 1976 жылы ол премьер-министр Реймонд Барреге жүгінді, ол көптеген күрделі және қатаң шараларды ("Барре жоспарлары") жақтады. Бірінші Барре жоспары 1976 жылдың 22 қыркүйегінде жарияланды, оның басты мақсаты инфляцияны тоқтату болды. Ол үш айлық бағаны қатыруды, қосылған құн салығын төмендетуді, жалақыны реттеуді, ақша айналымын бақылауды, табыс салығын, автомобиль салығын, сәндік заттарға салынатын салықты және банк ставкаларының өсуін қамтыды. Сауда балансын жақсарту, экономиканың өсуін және жұмыспен қамтуды қолдау шаралары қабылданды. Мұнай импорты, бағасы күрт өскендіктен, шектелді. Экспортқа арнайы көмек көрсетілді және өнеркәсіпке көмектесу үшін іс-қимыл қоры құрылды. Құрғақшылықтан зардап шеккен фермерлерге және әлеуметтік қамсыздандыруға қаржылай көмек көлемі арттырылды. Бұл пакет аса танымал болмады, бірақ оны жүзеге асыруға белсенді күш салынды. Жискар бастапқыда бұрынғы француз президенттеріне қарағанда монархиялық бейне жасаудан аулақ болды. Алайда, француз халқының көпшілігі осы бейресмилікке салқын қарайтынын білген соң, Жискар соншалықты оқшауланып, алыстады, осыдан оның оппозициясы оны қарапайым азаматтардан тым алыс тұратындығы үшін сынады. Ішкі саясатта Жискардың реформалары консервативті сайлаушылар мен голлистер партиясын алаңдатты, әсіресе Симон Вейльдің абортты заңдастыру туралы заңы. Ол "өлім жазасына қарсымын" десе де, 1974 жылғы сайлау кампаниясында ең қатыгез қылмыстар жасағандарға өлім жазасын қолданатынын мәлімдеді. Президенттік кезінде оған шешім қабылдауға тиіс болған үш өлім жазасын ол жеңілдетпеді. Осылайша Франция оның басшылығымен Еуропалық қауымдастықта өлім жазасын қолданған соңғы ел болды және 1977 жылы АҚШ-та өлім жазасын қайтадан бастағанға дейін Батыс әлемінде жалғыз болды. Жискардың қол қойған соңғы өлім жазасы 1977 жылдың қыркүйегінде орындалды, соңғы ратификация Кассациялық сот тарапынан 1981 жылдың наурыз айында жасалды, бірақ мамыр айындағы президенттік сайлауда Жискардың жеңіліске ұшырауынан кейін президенттік кешіріммен күшін жойды. Ол кезде "Францияның ең жақсы экономисі" деп аталған Реймонд Барре оның орнын басты. Олар Хельсинки келісімдері арқылы Кеңес Одағын либерализациялауға ықпал етті. Ол 1974 жылдың желтоқсан айында Париж саммитінде Еуропалық кеңес құруын ұсынды. 1975 жылы ол Батыс Германия, Италия, Жапония, Ұлыбритания және АҚШ үкімет басшыларын Рамбуйедегі саммитке шақырды, нәтижесінде алты ірі экономикалық держава тобы (қазіргі G7, Канада мен Еуропалық Одақ кіреді) құрылды. 1975 жылы Жискар Испанияның болашақ королі Хуан Карлос I-ге Чили диктаторы Аугусто Пиночетті оның таққа отыруына қатыстырмау үшін қысым жасады, егер Пиночет келсе, ол қатыспайтынын мәлімдеді. Жискар д'Эстен француз-румындық қарым-қатынасты жақсартуға тырысты және 1979 жылы Бухарестке сапар жасады. 1980 жылы ол Парижде Румыния президенті Николае Чаушескуді құрметті қонақ ретінде қабылдады.

Африка

Жискар де Голльдің Африка саясатын жалғастырды және Таяу Шығыстағы мұсылман елдерімен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты, осылайша олар Францияға мұнай жеткізуді тоқтатпау үшін. Сенегал, Кот-д'Ивуар, Габон және Камерун ең ірі және сенімді африкалық одақтастар болып табылды және инвестициялардың басым бөлігін алды. 1977 жылы «Ламантин» операциясы аясында ол Мавританияға әскери ұшақтарды жіберіп, Мавританияға қарсы күрескен Полисарио партизандарының қозғалысын басып тастауға бұйрық берді. Ең көп пікір таласына түскен мәселе – Орталық Африка Республикасындағы Жан Бедель Бокасса режимімен байланысы болды. Жискар бастапқыда Бокассаның досы болды және оның режимін қолдады. Бұл әрекет те дау тудырды, әсіресе Дако Бокассаның туысы болғандықтан және Бокассаны әскери басшылыққа тағайындағандықтан; Орталық Африка Республикасындағы жағдай тұрақсыз болып қала берді, нәтижесінде 1981 жылы Дако тағы бір төңкеріс салдарынан құлатылды. Осы оқиғалар Жискардың 1981 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырауына себеп болды.

Ресей

Жискар д’Эстен Кеңес Одағымен және Ауғанстандағы олардың қатысуымен араалушылық жасауға ниеттенген. 1980 жылдың мамыр айында өткен саммитте ол Леонид Брежневтің күштерін ішінара шығарып алуы туралы ұсыныс жасады және бір айдан кейін Брежневтің келісім бергенін ойлады. Бірақ Брежнев оны өтірікпен алдап, G7 елдерінің алдында ұятқа қалдырды. Оның социалистік қарсыласы Франсуа Миттеран Ұлттық Ассамблеяда оны «Варшавадан келген кішкентай телеграфшы» деп ащы сынға алды.

1981 жылғы президенттік сайлау

1981 жылғы президенттік сайлауда Ширак бірінші турда оған қарсы шыққан кезде, Жискар қолдауына ауыр соққы берді. Ол өзінің жеңілісі үшін Ширакты кінәлады. Кейінгі жылдары Жискар Ширакты жек көретіні жөнінде көп айтылды; Ширактың үкіметтік коалициясын қолдағанмен, Жискар Ширактың саясатын көп рет сынға алды. Ол Аувернь аймақтық кеңесінің президенті болды. 1982 жылы досы Джеральд Фордпен бірге жыл сайынғы AEI Дүниежүзілік форумын құрды. Президенттік қызметтен кейін ол Үшжақты комиссияда жұмыс істеді және Генри Киссинджермен бірлесіп зерттеулер жазды. Бірінші "бірлескен басшылық" (1986–1988) кезеңінде немесе Миттеранды қайта сайлаудан кейін "Біріккен Франция" ұранымен премьер-министр болуға ниеттенді, бірақ бұл лауазымға тағайындалмады. UDF саясаткерлерінің көпшілігі 1995 жылғы президенттік сайлауда RPR премьер-министрі Эдуар Балладурды қолдады, бірақ Жискар сайлауда жеңіске жеткен бұрынғы қарсыласы Жак Ширакты қолдады. Сол жылы Жискар Клермон-Ферран қаласының мэрі сайлауында жеңіліп, сәтсіздікке ұшырады. 2000 жылы ол президенттік мерзімді жеті жылдан бес жылға дейін қысқарту туралы парламенттік ұсыныс енгізді, бұл ұсыныс ақырында президент Ширактың референдумында қолдау тапты. Ұлттық ассамблеядан зейнеткерлікке шыққаннан кейін, оның ұлы Луи Жискар д'Эстен бұрынғы сайлау округінде сайланды. 2004 жылдың наурыз айында өткен аймақтық сайлауда солшылдардың 22 аймақтың 21-інде жеңіске жеткеніне байланысты, ол партиялық саясаттан қол үзді және ел президенті ретінде Конституциялық кеңеске өтті. Оның кейбір әрекеттері, мысалы, Еуропалық Конституцияны құру туралы келісімді қолдау жөніндегі науқаны, кеңес мүшесіне лайық емес деп сынға түсті, себебі кеңес бейтарап болуы және бір саяси бағытты екіншісінен артық көрсетпеуі керек. Бұл орайда кеңеске бұрынғы президенттердің мүшелігі мәселесі көтеріліп, оны Сенаттың өмір бойына мүшелігімен алмастыру ұсынылды. 2007 жылдың 19 сәуірінде ол Николя Саркозиді президенттік сайлауда қолдады. 2012 жылы демократтар мен тәуелсіздердің одағын құруды және 2013 жылы Францияда бір жынысты некеге рұқсат беруді қолдады. 2014 жылы жүргізілген сауалнама көрсеткендей, француздардың 64%-ы оның жақсы президент болғанын ойлады. 2017 жылдың 21 қаңтарында 33 226 күн өмір сүрген Жискар Эмиль Лубеттен (1838–1929) өмір жасы бойынша озып, Франция тарихындағы ең қарт бұрынғы президент атанды. 1989 жылдан 1993 жылға дейін Жискар Еуропалық парламент мүшесі болды. 2001 жылдан 2004 жылға дейін Еуропаның болашағы жөніндегі конвенцияның төрағасы болды. 2004 жылдың 29 қазанында Еуропалық Одақтың үкімет басшылары Римде жиналып, Жискардың конвенциядағы жұмысының нәтижесінде жасалған Еуропалық Конституцияны бекітіп, қол қойды. Конституция 2005 жылдың мамырында француз халқы тарапынан қабылданбаса да, Жискар оны басқа Еуропалық мемлекеттерде қабылдау үшін белсенді түрде лоббилеуді жалғастырды. 2007 жылдың маусымында Le Monde газетінде жарияланған мақаласында, The Irish Times газеті ағылшын тіліне аударған мақаласында, ол "бөлініп, ратификациялау" тәсілі, яғни "халыққа тікелей ұсынбайтын ұсыныстарды олар білмей қабылдауға итермелеу" лайық емес екенін айтты, бұл Еуропа құрылысы заңгерлер мен дипломаттар тарапынан халықтан жасырылған деген ойды күшейтеді; бұл цитата "жоқ" деп дауыс беруді қолдаушылар тарапынан контекстінен шығарылып, Жискар мұндай алдауды қолдайды деген жалған әсер қалдырылды. 2008 жылы ол Atomium EISMD Atomium European Institute for Science институтының құрметті президенті болды. 2009 жылдың 27 қарашасында Жискар Еуропалық парламентте өткен алғашқы конференциясында "Атом мәдениеті" тұрақты платформасын жариялап, "Еуропалық интеллект Еуропа халқының ұлттық ерекшелігінің түбінде болуы мүмкін" деді. Ол бірнеше күн бұрын Atomium Culture президенті Микеланджело Баракчи Бонвичинимен бірге Atomium Culture Еуропалық манифестіне қол қойған болатын.

Жеке өмір

Гискардтың есімін француз баспасөз жиі "VGE" деп қысқартатын. 1952 жылдың 17 желтоқсанында Гискард Анна Эймон Савж де Брантеске үйленді. Олардың төрт баласы болды. 1974 жылы "Ле Монд" газеті оның төтенше жағдай туғанда қайда екенін көрсеткен, мөрленген хатты қалдыратыны туралы хабарлады. 2020 жылдың мамырында Гискард 2018 жылы сұхбат барысында неміс журналисінің кенжесін ұстағаны үшін айыпталды. Ол бұл айыптаманы жоққа шығарды. Ағалар қаланы тұру үшін пайдаланбады, бірақ оның символдық мәнін бағалап, жергілікті муниципалитет қолдаған сатып алуды меценаттық акт ретінде түсіндірді.

2009 жылғы роман

Жискар өзінің екінші романтикалық романын жазды, ол 2009 жылдың 1 қазанында Францияда "Принцесса мен президент" деген атпен жарық көрді. Кейін ол бұл оқиғаның толығымен көтеріңкі ойдан туынды екенін және мұндай қарым-қатынас болмағанын мәлімдеді.

Ауру және өлім

2020 жылдың 14 қыркүйегінде Жискар д’Эстен Париждегі Жорж Помпиду еуропалық ауруханасына тыныс алудағы қиындықтарға байланысты ем алу үшін жатқызылды. Кейіннен оған өкпе инфекциясы диагнозы қойылды. 15 қарашада ол қайтадан ауруханаға түсті, бірақ 20 қарашада шығарылды. Жискар д’Эстен 2020 жылдың 2 желтоқсанында 94 жасында COVID-19 салдарынан туындаған асқынулардан көз жұмды. Оның отбасы жерлеу рәсімі "жайлы және жеке" форматта өтетінін хабарлады. Президент Эммануэль Макрон Жискар д’Эстенді "мемлекетке қызмет еткен, прогресс пен бостандыққа ұмтылған саясаткер" деп сипаттады. Бұрынғы президенттер Николя Саркози мен Франсуа Олланд, 2017 жылғы президенттік үміткер Марин Ле Пен, сондай-ақ Еуропалық Одақтың басшылары Шарль Мишель, Дэвид Сассоли және Урсула фон дер Ляйен Францияны жаңғырту және Еуропалық Одақпен қарым-қатынасты күшейтудегі Жискардың еңбегін жоғары бағалап мәлімдеме жасады.

Мұра

Жискар д’Эстен Францияны жаңғырту және Еуропалық Одақты күшейтудің алғашқы қадамын жасаған тұлға ретінде танылды. 2022 жылдың желтоқсанында Анне Аймон Жискар д’Эстен қайтыс болған күйеуінің өнер туындылары мен жиһаздарының бір бөлігін Друо қонақ үйінде сатуға шығарды: коллекцияға Малердің Роден жасаған бюсті де кірді.

Геральдика

Жискар д’Эстенге Дания патшайымы Маргрете II оны "Піл" орденіне қабылдаған кезде елтаңба тағайындады. Сондай-ақ, Швеция королі Карл XVI Густав оны Серафим орденінің рыцары еткені үшін елтаңба берді.