Кіріспе

Адамның ақыл-ойымен өзін-өзі реттеу қабілеті. Ақыл-ойымен өзін-өзі басқару және тәртіпке келтіру қабілеті. Бұл классикалық түрде ізгілік деп саналады, әсіресе төрт негізгі ізгіліктің бірі (бұл үш теологиялық ізгілікпен бірге жеті ізгіліктің бөлігі). Пруденция – алегориялық әйел бейнесі, оның атрибуттары – айна және жылан, және ол көбінесе Юстициямен, римдік әділет құдайымен бірге бейнеленеді. Бұл сөз 14 ғасырғы көне француз тіліндегі prudence сөзінен шыққан, ал ол латын тіліндегі prudentia сөзінен – «көзқарас, ақыл-ой» деген мағынада туындаған. Ол көбінесе даналық, көрегендік және біліммен байланысты. Пруденция ізгілігі – ізгілік пен жамандық арасындағы айырманы бағалау қабілеті, ғана емес, сонымен қатар белгілі бір уақыт пен орында дұрыс әрекеттерді анықтау қабілеті. Пруденцияның өзі ешқандай әрекет жасамаса да, тек біліммен ғана айналысса да, барлық ізгіліктер оған бағынады. Мысалы, қай әрекет батылдық, қайсысы бейхабарлық немесе қорқақтық екенін ажырату – пруденцияның ісі. Қазіргі ағылшын тілінде «пруденция» сөзі сақтықпен тығыз байланысты. Осы мағынада пруденция – есептелген тәуекелге баруды білдіретін ізгі қасиет, бірақ шамадан тыс сақтық – қорқыныштың кемшілігіне айналуы мүмкін. «Никомах этикасында» Аристотель phronesis (φρόνησις) ізгілігін кеңінен сипаттайды, ол әдетте «пруденция» деп аударылады, бірақ бұл сөздің қазіргі қолданылуы өзгергендіктен мәселе тудырады. Соңғы кезде phronesis «тәжірибелі даналық», «тәжірибелі шешім» немесе «ақылға қонымды таңдау» деген терминдермен аударылады.

Барлық ізгіліктердің "анасы" ретінде

Саналылықты ежелгі гректер, кейін христиан философтары, әсіресе Томас Аквинский, барлық ізгіліктердің себебі, өлшемі және нысаны деп қарастырды. Ол *auriga virtutum*, яғни ізгіліктердің арба жүргізушісі деп саналады. Ол Эпикурдың «Негізгі қағидаларының» бесіншісінде және оның Менокейге жазған хатында айтылған: «Саналылық – бұл барлық нәрселердің негізі және ең үлкен жақсылық. Сондықтан ол философиядан да құнды және барлық басқа да жақсылықтардың бастауы болып табылады». Саналылық – адам рухының кемелділік қабілеттері деп түсінілетін ізгі қасиеттердің негізі. Бұл кемелділікке адам саналылыққа, яғни дұрыс шешім қабылдауға негізделгенде жетеді. Мысалы, адам өз құштарлықтарына жауап беру үшін дұрыс әрекеттерді шешуді үйренсе, қанағатты өмір сүре алады. Саналылық – белгілі бір жағдайларда дұрыс әрекет ету жолына басшылық етеді. Ол таныған жақсылықты іске асыруға міндеттейді. Саналылықтың басқа ізгіліктерге қатысты бағыт беру қабілеті бар. Ол жолды жарықтандырып, олардың қолданылуын өлшейтін аренаны анықтайды. Саналылықсыз батылдық ақымақтыққа, мейірімділік әлсіздікке, еркін өзін-өзі таныту мен мейірімділік кінәлауға, қарапайымдық төмендеу мен мақтанға, өзімшілдік жемқорлыққа, ал ұстамдылық фанатизмге айналады. Саналылықтың мақсаты – кез келген жағдайда орынды, уақытты және әдісті қарастыру, бұл схоластикалық дәстүрде *medium rationis* деп аталады. Ол интеллектіні қалыптастырғанымен, ерік емес, дегенмен де моральдық ізгілік болып табылады. Саналылық – этикалық тұрғыдан жақсы әрекеттердің үлгісін ұсынады. «Шығарманың шынайылығы мен нақтылығы, суретшінің санасындағы үлгіге сәйкес келуімен анықталады. Сол сияқты, адамның еркін іс-әрекеті саналылық үлгісіне сәйкес болғанда жақсы болады». (Жозеф Пайпер)

Бухгалтерлік есеп

Есептеуде парасаттылық кірісті танудың тиісті уақытын анықтау үшін негізгі принцип ретінде тарихи түрде қарастырылған. Парасаттылық қағидасы бойынша, олардың іске асуы жоғары ықтималды болмаса, табыстарды болжауға болмайды. Алайда, жалпыға қабылданған есептік принциптердегі соңғы өзгерістер ғылыми сыншыларды Халықаралық стандарттарды әзірлеу органы, IASB, парасаттылықтан бас тартты деп айыптауға әкелді. Ұлыбританияның FRS 18 есептілік стандартында парасаттылық, тұрақтылықпен бірге, негізгі ұғымнан гөрі қаржылық ақпараттың "қажетті" сапасына төмендетілді. Парасаттылық ХСЕС үшін қабылданбады, өйткені ол есептің бейтараптығына зиян келтіреді деп есептелді. 2011 жылғы 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысы туралы есепте Ұлыбританияның Лордтар палатасы парасаттылықтың есептеу және аудиттің басқарушы принципі ретінде төмендетілуіне өкініш білдірді. Алайда, олардың пікірлері көрнекті сарапшылар тарапынан дауланды.