Кіріспе

Ақ қан жасушаларының санаты. Гранулоциттер – цитоплазмасында ерекше түйіршіктердің болуымен сипатталатын туа пайда болған иммундық жүйенің жасушалары. Осындай түйіршіктер оларды түрлі агранулоциттерден ажыратады. Барлық миелобластық гранулоциттер полиморфонуклеарлы, яғни олардың ядросының пішіні әртүрлі (морфологиясы) болады – сегменттелген, дөңгелек емес, көбінесе үш бөлікке бөлінген; олар полиморфонуклеарлы лейкоциттер (PMN, PML немесе PMNL) деп аталады. Көбінесе полиморфонуклеарлы гранулоцит дегенде гранулоциттердің ең көп кездесетін түрі – "нейтрофилді гранулоциттер" айтылады; ал қалған түрлері (эозинофилдер, базафилдер және мастоциттер) әртүрлі морфологиялық ерекшеліктерге ие. Гранулоциттер сүйек косыртында гранулопоэз процесі арқылы пайда болады.

Нейтрофилдер

Нейтрофилдер әдетте қан ағымында кездеседі және фагоциттердің ең көп таралған түрі болып табылады, жалпы қан айналымындағы ақ қан клеткаларының 60%-65%-ын құрайды және екі субпопуляциядан тұрады: нейтрофил-өлтірушілер және нейтрофил-тұзақтаушылар. Адамның бір литр қанында шамамен бес миллиард (5x109) нейтрофил бар, олардың диаметрі шамамен 12–15 микрометр. Нейтрофильдер тиісті сигналдарды алғаннан кейін, қаннан шығып, инфекция ошағына жету үшін шамамен отыз минут уақыт қажет. Нейтрофильдер қанға қайта оралмайды, олар іріңді жасушаларға айналып, өледі. Нейтрофильдер микроорганизмдерге тікелей шабуылдаудың үш стратегиясын қолданады: фагоцитоз (жұту), ерігіш антимикробтық заттарды (гранула белоктарын қоса) бөліп шығару және нейтрофильдердің клеткадан тыс тұзақтарын (NETs) жасау. Нейтрофильдер – кәсіби фагоциттер: олар қарқынды жегіштер және антиденелермен және комплементпен қапталған, сондай-ақ зақымдалған жасушалармен немесе жасушалық қалдықтармен жабылған жауын жылдам жұтады. Адам нейтрофилінің ішкі гранулалары ұзақ жылдардан бері белоктерді жою және бактерияға қарсы қасиеттерімен танымал. Нейтрофильдер моноциттер мен макрофагтарды стимуляциялайтын заттар шығарады; бұл секрециялар фагоцитозды және жасуша ішіндегі өлтіруге қатысатын реактивті оттегі қосылыстарының түзілуін күшейтеді. Нейтрофильдерде екі типті гранула бар: біріншілік (азурофильді) гранулалар (жас жасушаларда кездеседі) және екіншілік (ерекше) гранулалар (көп дамыған жасушаларда кездеседі). Біріншілік гранулалар бактерияларды өлтіру үшін қолданылатын катиондық ақуыздар мен дефензиндерді, (бактериялық) ақуыздарды ыдырату үшін протеолитикалық ферменттер мен катепсин G-ді, бактериялық жасуша қабырғаларын ыдырату үшін лизозимді және миелопероксидазаны (токсикалық бактерияларды өлтіретін заттарды жасау үшін қолданылады) қамтиды. Екіншілік гранулалар уытты оттегі қосылыстарының, лизозимнің және лактоферриннің (бактериялардан қажетті темірді алу үшін қолданылады) түзілуіне қатысатын қосылыстарды қамтиды.

Эозинофилдер

Эозинофильдердің бүйрек пішіндес, бөлінген ядролары болады (екіден төрт бөлікке дейін). Эозинофилдегі гранулалардың саны өзгеріп отыруы мүмкін, себебі олар қан ағынында дегрануляцияға бейім. Эозинофильдер паразиттерді (мысалы, ішек нематодаларын) өлтіруде маңызды рөл атқарады, өйткені олардың гранулаларында бірегей, уытты негізгі белок және катиондық белок (мысалы, катепсин) бар; бұл міндетті орындауға IgG және IgA-ға байланысатын рецепторлар көмектеседі. Бұл жасушалар фагоцитозға шектеулі қатысады, олар кәсіби антигендерді ұсынатын жасушалар, басқа иммундық жасушалардың функцияларын реттейді (мысалы, CD4+ T жасушалары, дендриттік жасушалар, B жасушалары, мастоциттер, нейтрофильдер және базофильдердің функциялары), ісік жасушаларын жоюға қатысады. Интерлейкин 5 деп аталатын полипептид эозинофильдермен өзара әрекеттеседі және олардың өсуіне және дифференциациялануына себеп болады; бұл полипептид базофильдер және T көмекші 2 жасушалары (TH2) тарапынан өндіріледі. Базофильдер зақымданғанда гистамин бөліп шығарады, ол организмге енген жұқпалы агенттермен күресуге көмектесетін қабыну реакциясына ықпал етеді. Гистамин базофильге жақын капиллярлардың кеңеюіне және өткізгіштігінің артуына себеп болады. Зақымдалған базофильдер және басқа лейкоциттер инфекция орнына қан ағымын арттыратын простагландиндер деп аталатын тағы бір затты бөліп шығарады. Бұл екі механизм де қан ұю элементтерінің жұқтырылған аймаққа жеткізілуіне мүмкіндік береді (бұл жазылу процесін бастайды және микроорганизмдердің денеде таралуын тоқтатады). Қабыну тінінің өткізгіштігінің артуы, сонымен қатар, фагоциттердің инфекция орнына көшуіне мүмкіндік береді, осылайша олар микроорганизмдерді жеп қоюға қабілетті болады.

Даму

Гранулоциттер сүйек кемігінде орналасқан дің жасушаларынан пайда болады. Бұл дің жасушаларының көпкұрылғылы гематопоэтикалық дің жасушаларынан гранулоциттерге айналу процесі гранулопоэз деп аталады. Осы айналу процесінде миелобластар және промиелоциттер сияқты бірнеше аралық жасуша түрлері кездеседі.

Клиникалық маңызы

Гранюлоцитопения – қандағы гранулоциттердің қалыптан тыс төмен концентрациясы. Бұл жағдай организмнің көптеген инфекцияларға қарсы тұру қабілетін азайтады. Бұған жақын терминдерге агранулоцитоз (этимологиялық тұрғыдан – «мүлдем гранулоциттердің болмауы»; клиникалық тұрғыдан – гранулоциттердің деңгейі нормадан 5%-дан кем болуы) және нейтропения (нейтрофил гранулоциттердің жетіспеуі) жатады. Гранулоциттер қан айналымында бір-екі күн (ал көкбауырда немесе басқа тіндерде – төрт күн) ғана өмір сүреді, сондықтан гранулоциттерді емдеу мақсатында құюдың тиімділігі қысқамерзімді болады. Бұған қоса, мұндай процедурамен байланысты көптеген асқынулар бар. 1-типті қант диабетімен ауыратын адамдарда көбінесе гранулоциттердің хемотаксистік бұзылысы байқалады. Зерттеулер көрсеткендей, инфекцияның алдын алу үшін гранулоциттерді құю қанда бактериялық немесе зеңдік инфекцияға шалдыққан адамдардың санын азайтуы мүмкін. Сонымен қатар, жүргізілген қосымша зерттеулер терапиялық гранулоциттер трансфузиясын алған пациенттерде қатар жүретін инфекцияның клиникалық жазылуында ешқандай айырмашылық байқалмағанын көрсетті.