Кіріспе

Сент-Люсия экономисі және Нобель сыйлығының лауреаты (1915–1991)

Сэр Уильям Артур Льюис (23 қаңтар 1915 – 15 маусым 1991) – Сент-Люсия экономисі және Принстон университетінің саяси экономика бойынша Джеймс Мэдисон профессоры. Льюис экономикалық даму саласына қосқан үлесімен белгілі болды. 1979 жылы ол Экономика ғылымдары саласындағы Нобель естелік сыйлығына ие болды.

Өмірбаян

Артур Льюис Сент-Люсияда, сол кезде әлі Британдық Жеңілқырыл аралдарының федералды колониясының бір бөлігі болған жерде, Джордж Фердинанд пен Ида Льюистің бес ұлының төртіншісі болып дүниеге келді (қалғандары Стэнли, Эрл, Аллен және Виктор). Артур дарынды оқушы болғандықтан, жасынан екі сыныпқа жоғары көтерілді. 14 жасында мектепті бітірген соң Льюис кеңседе жұмыс істеді, 1932 жылы британдық университетке мемлекеттік стипендия алу емтиханына қабілетті болу үшін күтті. Льюистің бастапқы мамандық таңдауы инженер болу еді, "бірақ бұл бекер болып көрінді, өйткені үкімет де, ақ фирмалар да қара нәсілді инженерді жұмысқа алмайтын", - деді ол кейін: "Соңында мен бизнес-әкімшілікті оқып, Сент-Люсияға муниципалды қызметке немесе жеке саудаға жұмыс істеуді жоспарладым. Әкімшілік саласында жұмыс табылмай қалған жағдайда, құқық тағылымдарын оқуды да қатар жүргіздім". Льюис ЛСЕ-дегі алғашқы қара нәсілді оқытушы болды: 1938 жылы оқытушылыққа бекітілді, ал 1939 жылы ассистент-оқытушы болып тағайындалды.

1947 жылы Льюис Гладис Джейкобсқа үйленді. Осы кезеңде ол дамушы елдердегі капитал мен жалақының үлгілері туралы маңызды концепцияларын жасады. Ол ескі отарлар еуропалық отаршыларынан тәуелсіздік алуды бастаған кезде үлкен қызығушылық тудырған даму экономикасына қосқан үлесімен ерекше танылды. Льюис Нигерия, Гана, Тринидад және Тобаго, Ямайка және Барбадос сияқты көптеген африкалық және Кариб елдерінің үкіметтеріне экономикалық кеңесші болып қызмет етті. Гана (оның үлкен ағасы Стэнли 1929 жылы қоныстанған) 1957 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Льюис елдің алғашқы экономикалық кеңесшісі болып тағайындалды. Ол елдің алғашқы бесжылдық даму жоспарын (1959–1963 жж.) жасауға көмектесті. 1959 жылы Льюис Кариб аймағына Вест-Индия университетінің вице-канцлері болып тағайындалғаннан кейін оралды. 1962 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1963 жылы Ұлыбритания үкіметі оны жетістіктері мен экономикаға қосқан үлесі үшін рыцарь атағына ие етті. Сол жылы ол Принстон университетінің қоғамдық және халықаралық істер профессоры болып тағайындалды – толық профессорлық қызметке алғашқы қара нәсілді оқытушы. 1966 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1966 жылдан 1973 жылға дейін Гайана университетінің канцлері қызметін атқарды. Льюис 1979 жылы Экономика саласындағы Нобель сыйлығын Теодор Шульцпен бөлісті, "дамушы елдердің проблемаларын ерекше назарда ұстап, экономикалық даму саласындағы жаңа зерттеулері үшін". Льюис 1991 жылдың 15 маусымында Барбадостың Бриджтаун қаласында 76 жасында қайтыс болды. Ол өзінің құрметіне аталған Сент-Люсиан қауымдық колледжінің аумағында жерленді.

Жеке өмір

1947 жылы Льюис Гренадада туған Глэдис Джейкобсқа үйленді, олардан Элизабет және Барбара есімді екі қызы болды. Осы еңбегінде айтқан ойлары үшін Льюис қазір "Британ империясының Вест-Индияда жасаған отаршылдық зұлымдықтары үшін өтемақы беруді алғашқы қолдаушылардың бірі" ретінде танылады.

"Льюис моделі"

Льюис 1954 жылы өзінің ең ықпалды даму экономикасы мақаласын, «Шексіз еңбек қорымен экономикалық даму» (Манчестер мектебі) деген атпен жариялады. Осы басылымда ол кейіннен екі секторлы модель немесе «Льюис моделі» деп аталатын тұжырымды ұсынды. Льюис дамыған елдердің тарихи тәжірибесін классикалық экономистердің негізгі идеяларымен үйлестіріп, даму процесінің толық картинасын жасады. Оның теориясында «капиталистік» сектор капиталистік емес, артта қалған «күнкөріс» сектордан еңбек күшін тартып алу арқылы дамиды. Күнкөріс секторы бейресми институттар мен әлеуметтік нормалармен басқарылады, сондықтан өндірушілер пайданы максималдауға ұмтылмайды және жұмысшыларға олардың шекті өнімділігінен жоғары жалақы төленеді. Дамудың бастапқы кезеңдерінде күнкөріс экономикасынан «шексіз» еңбек қорының болуы капиталистік секторға жалақыны көтеру қажеттілігінсіз, белгілі бір уақытқа дейін кеңеюге мүмкіндік береді. Бұл капиталға қайта инвестицияланатын жоғары кіріс әкеледі. Өз кезегінде, капиталдың артуы «капиталистерді» жұмыс орындарын көбейтуге итермелейді, олар күнкөріс секторынан одан да көп еңбек күшін тартады. Модельдің негізгі болжамдарын ескере отырып (мысалы, пайда қайта инвестицияланады және капитал жинақталу өндірісте білікті еңбекті алмастырмайды), бұл процесс өзін-өзі дамытады және жаңғырту мен экономикалық өсімге алып келеді. Күнкөріс секторындағы артық еңбек күші толығымен заманауи секторға сіңірілгенде және капитал жинақталу одан әрі еңбек күшінің үстемдігіне итермелей бастап (соның салдарынан жалақыны арттыра) капиталистік және күнкөріс секторларында тепе-теңдікті өзгертетін нүкте кейде Льюис бұрылыс нүктесі деп аталады. Бұл мәселе соңғы кезде Қытайдың экономикалық дамуы контекстінде кеңінен талқыланды. Льюис талдауына сүйенген зерттеулер күнкөріс секторында (мысалы, ауыл шаруашылығы) өнімділіктің өсуі еңбек күшіне деген сұраныстың бір бөлігін толықтыра алатынын көрсетті.

Экономикалық өсу теориясы (1955)

1955 жылы жарияланған "Экономикалық өсу теориясы" атты кітабында Льюис "ой-қиялы мен қажеттіліктің" ықпалымен "экономикалық дамуды зерттеуге қажетті негізді жасауды" мақсат етті. Индустриялық революция кезінде Англия өз тарихындағы ең ауыр экономикалық қиындықтарды бастан өткерді. Экономикалық жаңару болғанға дейін қалалар зауыдтарға және еңбекке көп күш жұмысы қажетті өндіріс тәсілдеріне көшуге бастады, себебі еңбек және ауыл шаруашылығы нарықтарында үлкен өзгерістер орын алды, соның нәтижесінде өндіріс пен табыс артты. Льюис Англия өз жағдайын жақсарта алса, дамып келе жатқан әлем елдері де сондай мүмкіндікке ие болатынын болжады. Оның теориясы Нигерия және Барбадос сияқты бірнеше елде расталды, олар экономикалық дамуға қол жеткізді.

Мұра

Сент-Люсиядағы сэр Артур Льюис атындағы қоғамдық колледж оның құрметіне аталған. Манчестер университетіндегі Артур Льюис ғимараты (2007 жылы ашылды) оған арналды, себебі ол бірнеше жыл бойы үкіметтік қызметке кірмес бұрын онда дәріс берген. Ол Батыс Үндістан университетінің үш кампусындағы Сэр Артур Льюис әлеуметтік және экономикалық зерттеулер институты (SALISES) арқылы еске алынады. Сэр Артур Льюис портреті Шығыс Кариб долларының 100 долларлық банкнотасында бейнеленген. 2023 жылғы 23 наурызда Сэр Артур Льюис отбасының, оның ішінде қызы мен немересі, сондай-ақ Сент-Люсияның жоғары комиссары қатысқан салтанатты шарада Лондон экономика мектебінің жаңа ғимараты ашылды. Бұрын 32 Линкольн Инн Филдс (32L) деп аталған бұл орын қазір Сэр Артур Льюис ғимараты (SAL) деп аталады және Экономикалық өнімділік орталығы (CEP), Халықаралық өсу орталығы (IGC), Экономика факультеті, Макроэкономика орталығы және Suntory және Toyota халықаралық экономика және байланысты пәндер орталықтары (STICERD) сияқты түрлі бөлімдерге орналасқан. Принстон университетінің Принстон мемлекеттік және халықаралық істер мектебінің үйі – Робертсон залының негізгі аудиториясы Артур Льюис аудиториясы деп оның құрметіне аталды. 2020 жылдың 10 желтоқсанында, Нобель сыйлығын алғанының 41 жылдығында Google марқұм сэр Артур Льюисті Google Doodle арқылы еске алды.