Кіріспе
Сағат мұнарасы – мұнаралық сағатты орналастыратын және жоғарғы сыртқы қабырғаларында бір немесе бірнеше сағат терезесі бар ерекше құрылыс. Көптеген сағат мұнаралары жеке тұрған құрылыстар, бірақ олар басқа ғимаратқа іргелес немесе оның үстінде орналасуы мүмкін. Кейбір басқа ғимараттардың сыртында да сағаттар болады, бірақ мұндай құрылыстардың басты мақсаты басқа. Сағат мұнаралары әлемнің көптеген аймақтарында кең таралған, олардың кейбіреулері белгілі бір нысандар болып табылады. Мысалы, Лондондағы Элизабет мұнарасы (көбінесе "Биг Бен" деп аталады, бірақ бұл атау мұнара ішіндегі қоңырауға ғана қатысты).
Clock towers are a specific type of structure that house a turret clock and have one or more clock faces on the upper exterior walls. Many clock towers are freestanding structures but they can also adjoin or be located on top of another building. Some other buildings also have clock faces on their exterior but these structures serve other main functions. Clock towers are a common sight in many parts of the world with some being iconic buildings. One example is the Elizabeth Tower in London (usually called "Big Ben", although strictly this name belongs only to the bell inside the tower).
Анықтама
Көптеген құрылыстарда сағаттар немесе сағаттық тақталар орнатылған болуы мүмкін, ал кейбір құрылыстарға бұрыннан бар құрылысқа сағаттар қосылған. Биік ғимараттар мен қалалық орта жөніндегі кеңестің мәліметінше, егер құрылыстың биіктігінің кемінде елу пайызы тұрғын үйлерге жарамды еден алаңдарынан тұрса, онда ол ғимарат деп есептеледі. Бұл талапқа сай келмейтін құрылыстар мұнаралар деп аталады. Сағат мұнарасы тарихи тұрғыдан мұнараның осы анықтамасына сәйкес келеді, сондықтан ол бір немесе бірнеше (әдетте төрт) сағаттық тақтасы бар, арнайы салынған кез келген мұнара деп анықталады және ол жеке тұрған немесе шіркеудің немесе қалалық әкімшілік ғимаратының (мысалы, қалалық әкімшілік) бөлігі болуы мүмкін. Сондықтан ғимараттағы барлық сағаттар сол ғимаратты сағат мұнарасына айналдырмайды. Мұнараның ішіндегі механизм мұнара сағаты деп аталады. Ол көбінесе сағатты (немесе кейде сағаттың бөліктерін) үлкен қоңыраулармен немесе дабылдармен хабарлайды, кейде қарапайым музыкалық фразалар немесе әуендер орындайды. Кейбір сағат мұнаралары бұрын қоңырау мұнаралары ретінде салынған, содан кейін оларға сағаттар қосылған. Бұл құрылыстар мұнараның анықтамасына сәйкес келетіндіктен, оларды сағат мұнаралары деп санауға болады.
Тарих
Бүгінде сағат мұнаралары көбінесе әдемілігімен танымал болса да, бұрын олар маңызды мақсатқа қызмет еткен. ХХ ғасырдың ортасына дейін көптеген адамдарда сағат болмаған, ал ХVІІІ ғасырға дейін тіпті үй сағаттары да сирек кездесетін. Алғашқы сағаттардың циферблаттары болмаған, олар тек қоңырау соғып, айналасындағы елді жұмысқа немесе дұғаға шақыратын. Сондықтан оларды биік мұнараларға орнатып, қоңыраудың дыбысы алыстан естілуін қамтамасыз еткен. Сағат мұнаралары қала орталықтарына жақын салынып, көбінесе сол жердегі ең биік құрылыстар болып табылды. Сағат мұнараларының саны арта келе, жобалаушылар мұнара сыртындағы циферблаттың қала тұрғындарына қажет болған кезде уақытты көруге мүмкіндік беретінін түсінді. Сағат мұнараларын пайдалану ежелгі заманға дейін барады. Ең алғашқы сағат мұнарасы – Афинадағы Жел мұнарасы, онда сегіз күн сағаты орналасқан және ол б.з.б. I ғасырда, римдік Греция кезеңінде салынған. Ішінде Акропольден келген сумен жұмыс істейтін су сағаты (немесе клепсидра) да болған. Сунь әулетінің Қытайында Су Сун жобалаған және 1088 жылы Кайфенг қаласында орнатылған астрономиялық сағат мұнарасы, сұйық эскапмент механизмімен жабдықталған. Англияда 1288 жылы Вестминстердегі Биг Беннің алғашқы нұсқасы, ортағасырлық сағат мұнарасы орнатылды, ал 1292 жылы Кентербери соборында сағат қойылды. Ол күндізгі және түнгі уақыттың ұзақтығын күн сайын өзгертуге мүмкіндік берді, жыл бойындағы күндізгі және түнгі уақыттың өзгеруін ескере отырып, сондай-ақ жасырын кәмшаға байланыстырылған рычагтармен қозғалған кезде автоматты түрде музыка ойнайтын бес робот музыканты болды. Мұнара сағатының басқа да бөліктеріне жүзбелі дискісі бар негізгі резервуар, жүзбелі камера, ағын реттегіш, пластина және клапан жоғары жағы, екі шкив, зодиак белгілерін көрсететін ай тәрізді дискі және екі сұңқар автоматы, вазаларға шарларды тастайтын құрылғылар кірді. Әл-Жазаридің сағаты, ежелгі гректердің Антикитера механизмімен бірге, ең алғашқы бағдарламаланатын аналогты компьютерлердің бірі деп есептеледі. АҚШ-та 1920 жылдары желілік синхронды мұнаралық сағаттар енгізілді.
Көрнекті орындар
Кейбір сағат мұнаралары танымал орындарға айналды. Олардың ішінде 1859 жылы салынған Элизабет мұнарасы, Лондондағы Ұлы қоңырауды (көбінесе Биг Бен деп аталады) орналастырған, Филадельфия қалалық әкімшілігінің мұнарасы, Мумбаидегі Раджабай мұнарасы, Мәскеу Кремлінің Спасская мұнарасы, Италияның Венеция қаласындағы Сан-Марко алаңындағы Torre dell'Orologio, Канада Парламентінің Оттавадағы Бейбітшілік мұнарасы және Швейцарияның Берн ескі қаласындағы Цытглогге сағат мұнарасы бар.
Жазбалар
Әлемдегі ең биік тұрған сағат мұнарасы – Ұлыбританияның Бирмингем қаласындағы Бирмингем университетіндегі Джозеф Чемберлен ескерткіш сағат мұнарасы (Олд Джо). Мұнара биік және 1908 жылы құрылысы аяқталған. Филадельфия қалалық әкімшілігінің сағат мұнарасы 1894 жылдан бастап, мұнара тоғысып, ғимараттың бір бөлігі пайдалануға берілген кезден 1908 жылға дейін әлемдегі ең биік ғимараттың бір бөлігі болды. Кейбір биік ғимараттарға сағаттық беттері қосылды, мысалы, Варшавадағы Мәдениет және ғылым сарайына 2000 жылы сағат орнатылды. Ғимараттың шатырының биіктігі – 228 метр, ал 2002 жылы сағаты қосылған Токиодағы NTT Docomo Yoyogi ғимаратының антеннасының биіктігі – 228 метр. 2012 жылы салынған Меккедегі Abraj Al Bait қонақ үй кешенінде әлемдегі ең үлкен және ең биік сағаттық беті бар, оның Меккелік корольдік сағат мұнарасының биіктігі – 228 метр, ал ең жоғарғы нүктесінің биіктігі – 228 метр. Мұнарада төрт сағаттық беті бар, олардың екеуінің диаметрі шамамен 228 метр, және 228 метр биіктікте орналасқан.
The Abraj Al Bait, a hotel complex in Mecca constructed in 2012, has the largest and highest clock face on a building in the world, with its Makkah Royal Clock Tower having an occupied height of , and a tip height of The tower has four clock faces, two of which are in diameter, at about high.