Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1471 жылғы Розалар соғысындағы Йорктердің жеңісі
1471 Yorkist victory in the Wars of the Roses
1471 жылдың 4 мамырында болған Тьюксбери шайқасы Англиядағы Розалар соғысының ең шешуші шайқастарының бірі болды. Эдуард IV патша және Йорк әулетіне адал әскерлері бәсекелес Ланкастер әулетін толық жеңді. Ланкастер тақтының мұрагері, Уэльс ханзадасы Эдвард және көптеген көрнекті Ланкастер дворяндары шайқас кезінде қаза тапты немесе жазаланды. Лондон мұнарасында тұтқын болған Ланкастер патшасы Генрих VI шайқастан кейін көп ұзамай қайтыс болды, мүмкін, өлтірілген. Тьюксбери 1483 жылы Эдуард IV қайтыс болғанға дейін Англиядағы саяси тұрақтылықты қалпына келтірді.
The Battle of Tewkesbury, which took place on 4 May 1471, was one of the most decisive battles of the Wars of the Roses in England. King Edward IV and his forces loyal to the House of York completely defeated those of the rival House of Lancaster. The Lancastrian heir to the throne, Edward of Westminster, Prince of Wales, and many prominent Lancastrian nobles were killed during the battle or executed. The Lancastrian king, Henry VI, who was a prisoner in the Tower of London, died shortly after the battle, perhaps murdered. Tewkesbury restored political stability to England until the death of Edward IV in 1483.
Өмірбаян
Розалар соғысы термині 1450-ші жылдардың соңынан бастап Англия тағына таласқан Ланкастер және Йорк екі бәсекелес үйлерінің ресми емес геральдикалық белгілеріне сілтеме жасайды. 1461 жылы Йорк үміткері, Эдвард, Март графы, король Эдвард IV деп жарияланды және Тоутон шайқасында әлсіз, уақыт-уақыт есінен шығып қалатын Ланкастер королі Генрих VI-ның қолдаушыларын жеңді. 1464 жылы Англияның солтүстігіндегі Ланкастер көтерілісі басылды, ал қашқан король Генрих келесі жылы тұтқындалып, түрмеге қамалды. Оның әйелі, Анжулық Маргарет және олардың 13 жасар ұлы Эдуард Вестминстер Францияда жер аударылып, мүсіз қалды. Эдвард IV-тің таққа отыруы, кемінде, уақытша қауіпсіз болып көрінді. Эдвард жеңісіне көбінесе өзінің туысы, қуатты Уорвик графының 16-шысының қолдауына қарызды болды. Олар Эдвард Уорвик іздеген француздық дипломатиялық некеден бас тартып, оның орнына 1464 жылы Ланкастердің қарапайым азаматының жесірі Элизабет Вудвилльге құпия түрде үйленгеннен кейін жақындықтарын үзді. Неке туралы ақпарат жарияланғаннан кейін Эдвард жаңа патшайымының көптеген туыстарын Уорвик бақылауында болғысы келген ықпалды лауазымдарға тағайындады. Осы уақытта Эдвард Уорвиктің Франциямен достық саясатын өзгертіп, өзінің қарындасы Маргаретті Бургундия герцогы Чарльз Батылға үйлендірді. Ашуланған Уорвик Эдвард IV-нің ағасы, Джордж Плантагенет, Кларенс герцогының 1-шісінің қолдауын алды, ол Уорвиктің Кларенсті король етіп тағайындау туралы уәдесіне байланысты төңкеріс жасады. Эдвард қысқа мерзімге түрмеге қамалса да, Кларенс елдің көп бөлігі үшін монарх ретінде қабылданбады. Эдвардқа билігін қайта бастауға рұқсат берілді және сырттай Уорвик пен Кларенспен келісімге келді. Бірақ бір жыл өткен соң, ол оларды қайтадан опасыздық жасады деп айыптап, Францияға қашуға мәжбүр етті.
The term Wars of the Roses refers to the informal heraldic badges of the two rival houses of Lancaster and York, which had been contending for the English throne since the late 1450s. In 1461 the Yorkist claimant, Edward, Earl of March, was proclaimed King Edward IV and defeated the supporters of the weak, intermittently insane Lancastrian King Henry VI at the Battle of Towton. Lancastrian revolts in the far north of England were defeated in 1464, and the fugitive King Henry was captured and imprisoned the next year. His wife, Margaret of Anjou, and their 13 year old son Edward of Westminster were exiled and impoverished in France. Edward IV's hold on the throne appeared to be secure, at least temporarily. Edward owed his victory in large measure to the support of his cousin, the powerful 16th Earl of Warwick. They became estranged when Edward spurned the French diplomatic marriage that Warwick was seeking for him and instead married Elizabeth Woodville, widow of an obscure Lancastrian gentleman, in secret in 1464. When the marriage became public knowledge, Edward placed many of his new queen's family in powerful positions that Warwick had hoped to control. Edward, meanwhile, reversed Warwick's policy of friendship with France by marrying his sister Margaret to Charles the Bold, the Duke of Burgundy. The embittered Warwick secured the support of Edward IV's brother George Plantagenet, 1st Duke of Clarence, for a coup in exchange for Warwick's promise to crown Clarence king. Although Edward was imprisoned briefly, Clarence was unacceptable as monarch to most of the country. Edward was allowed to resume his rule, outwardly reconciled with Warwick and Clarence. Within a year, though, he accused them of fresh treachery and forced them to flee to France.
Генрих VI-дің қайтадан патшалық құруы
Патша Эдуардпен келісуге үміт болмағандықтан, Уорвик Англиядағы билікті қайтарудың ең жақсы жолын Генрих VI-ны таққа қайтаруда көрді. Франция патшасы Людовик XI, Шарль Батыл басқаратын Бургундия мен Эдуард басқаратын Англияның арасындағы жауырық одақтан қорқыды. Ол Уорвикті адамдармен және ақшамен қолдауға дайын болды, бірақ Уорвик көтерілісіне заңдылық беру үшін Анжу Маргаретінің келісімі қажет еді. Уорвик пен Маргарет бұрын анттасқан жаулар болған, бірақ оның кеңесшілері (әсіресе Генрих VI билігі кезіндегі бұрынғы бас судья сэр Джон Фортескью) және Людовик оны Ланкастер үйін Уорвикпен одақтасуға көндірді. Анжерде Уорвик оған келтірген барлық зиян үшін тізе бүгіп кешірім сұрады және кешірілді. Принц Эдуард Уорвиктің кіші қызы Аннаға (неке 1470 жылдың 13 желтоқсанында Амбоазда салтанатты түрде өтті, бірақ Маргарет Эдуард патша болғаннан кейін оған жақсы күйеу іздегендіктен, толыққанды болмауы мүмкін) белгіленді. Соңында олар Анжер соборындағы Шын Кресттің бөлігінде Генрих VI-ға адалдық серт берді. Дегенмен, Маргарет Уорвик елде берік үкімет құрып, оны олар үшін қауіпсіз еткенше, принц Эдуардтың Англияға қонуына рұқсат бермеді. Уорвик 1470 жылдың 13 қыркүйегінде Батыс Англияға Оксфорд графы және Джаспер Тюдор, Пемброк графы сияқты адал Ланкастер ақсүйектерімен бірге келді. Король Эдуард Уорвикке қарсы оңтүстікке бет алғанда, оның ағасы Джон, Монтегю маркизі, соған дейін Эдуардқа адал болған, Англияның солтүстігінде үлкен әскермен бас тартып, одан кеткенін түсінді. Эдуард Кингс-Линнге қашып, Фландрияға, Бургундияның бір бөлігіне кемемен жүрді, оны кіші інісі Ричард Глостер және бірнеше адал ізбасарлары ғана ертіп келді. Лондонға келген Уорвик Генрих патшаны босатып, оны процессиямен Сент-Пол соборында көрсетіп, Вестминстер сарайына орналастырды. Дегенмен, Уорвиктің жағдайы әлі де тұрақсыз болды. Оның Франция патшасы Людовикпен одақтасуы және Бургундияға соғыс жариялау ниеті саудагерлердің мүдделеріне қайшы келді, өйткені ол Фландрия және Нидерландымен ағылшын саудасына қауіп төндірді. Кларенс көптен бері Уорвиктің есептерінен шығарылған еді. 1470 жылдың қарашасында Парламент принц Эдуард пен оның (болжамды) ұрпақтары Генрихтің таққа мұрагерлері екенін жариялады; Кларенс Ланкастер мұрагерлік желісі үзілген жағдайда ғана патша болады. Уорвик білмей, Кларенс жасырын түрде ағасы, король Эдуардпен келісті.
With no hope of a reconciliation with King Edward, Warwick's best hope of regaining power in England lay in restoring Henry VI to the throne. Louis XI of France feared a hostile alliance of Burgundy under Charles the Bold and England under Edward. He was prepared to support Warwick with men and money, but to give legitimacy to any uprising by Warwick, the acquiescence of Margaret of Anjou was required. Warwick and Margaret were previously sworn enemies, but her attendants (in particular Sir John Fortescue, formerly Chief Justice during Henry VI's reign) and Louis eventually persuaded her to ally the House of Lancaster with Warwick. At Angers Warwick begged her pardon on his knees for all past wrongs done to her, and was forgiven. Prince Edward was betrothed to Warwick's younger daughter Anne (the marriage was eventually solemnised at Amboise on 13 December 1470 but may not have been consummated, as Margaret was seeking a better match for Edward once he was king). Finally they swore loyalty to Henry VI on a fragment of the True Cross in Angers Cathedral. However, Margaret declined to let Prince Edward land in England or to land there herself until Warwick had established a firm government and made the country safe for them. Warwick landed in the West Country on 13 September 1470, accompanied by Clarence and some unswerving Lancastrian nobles, including the Earl of Oxford and Jasper Tudor, the Earl of Pembroke. As King Edward made his way south to face Warwick, he realised that Warwick's brother John, Marquess of Montagu, who had up until then remained loyal to Edward, had defected at the head of a large army in the north of England. Edward fled to King's Lynn, where he took ship for Flanders, part of Burgundy, accompanied only by his youngest brother Richard of Gloucester and a few faithful adherents. In London Warwick released King Henry, led him in procession to Saint Paul's cathedral, and installed him in Westminster palace. Warwick's position nevertheless remained precarious. His alliance with Louis of France and his intention to declare war on Burgundy was contrary to the interests of the merchants, as it threatened English trade with Flanders and the Netherlands. Clarence had long been excluded from Warwick's calculations. In November 1470 Parliament declared that Prince Edward and his (putative) descendants were Henry's heirs to the throne; Clarence would become king only if the Lancastrian line of succession failed. Unknown to Warwick, Clarence secretly became reconciled with his brother, King Edward.
Эдуардтың қонуы және Уорвиктің өлімі
Уорвик Англияда билікке келген кезде, Бургундиялық Карл Англия мен Францияның арасындағы жауырық одақтан қаушады. Уорвиктің қарсыласы ретінде ол король Эдуардқа ақша (50,000 флорин), кемелер және бірнеше жүз сарбаз (оның ішінде қолғабыс ұстаушылар) берді. Эдуард 1471 жылғы 11 наурызда 36 кеме мен 1200 сарбазбен Флашингтен теңізге шықты. Англия жағалауына қысқа ғана тоқтады, бірақ Норфолк герцогы аймақтан алыс екенін және Уорвик елдің сол бөлігін бақылап отырғанын білді. Оның орнына кемелері Хамбер өзенінің сағасына жақын Ревенспурнға бет алды, онда Генри Болингброк 1399 жылы Ланкастер герцогтығын қайтару және соңында Ричард II-ні тақтан түсіру үшін қонған болатын. Эдуардтың қонуы бастапқыда сәтті болмады; кемелер нашар ауа райынан шашырап кетті, ал оның сарбаздары 14 наурызда үлкен аумақта шағын топтарға бөлініп қонды. Кингстон-апон-Халл порты Эдуардқа кіруге рұқсат бермеді, сондықтан ол Йоркке бағыт алды, Болингброк сияқты, тек Йорк герцогтығын қайтаруды мақсат ететінін мәлімдеді. Содан кейін ол оңтүстікке қарай жорыққа шықты. Понтефракт қамалының жанында Уорвиктің інісі Монтегюдің әскерінен қашып өтті. Эдуард Уорвик қаласына жеткен кезде өзін қайтадан король деп жариялауға жеткілікті қолдаушылар жинады. Уорвик графы Францияда жаңа күштер жинап жатқан королева Маргареттің Англияға қосылуын сұрап, шұғыл хабарлар жіберді. Ол өзі Ковентриде болды, Эдуардтың Лондонға жолын кесуге дайындалып, ал Монтегю король әскерінің артынан асықты. Бірақ Эдуард Кларенстің тағы да сенімсіздік танытып, әкесі Уорвикті сатуға дайын екенін білді. Ол батысқа қарай жылдам жорықтап, Глостерширден келе жатқан Кларенстің сарбаздарымен қосылды. Кларенс Уорвикті бас сауғалап, берілуге шақырды, бірақ Уорвик тіпті онымен сөйлесуден де бас тартты. Эдуардтың әскері Уорвик пен Монтегюдің қуып жететінін білдіре, Лондонға қарай жылдам бағыт алды. Лондонды 4-ші Сомерсет герцогы қорғап тұр деген қауесет болды, бірақ ол болмады және қала Эдуардты қуана қарсы алды. Өкінішке орай, әлсіз Генрих VI қайтадан Лондон мұнарасына қамалды. Содан кейін Эдуард Уорвиктің жақындап келе жатқан әскеріне қарсы бет бұрды. 14 сәуірде олар Барнет шайқасында кездесті. Тым тұманды ауа райында шайқас басталғанда, Уорвиктің әскерінің бір бөлігі қателесіп, өздеріне шабуыл жасады, ал "Сатылық!" деген айғайлармен олардың қатары шашырап, жеңіліске ұшырады. Монтегю шайқаста қаза тауып, Уорвик қашып кету үшін жылқыға жетпек болғанда қаза болды.
With Warwick in power in England, it was Charles of Burgundy's turn to fear a hostile alliance of England and France. As an obvious counter to Warwick, he supplied King Edward with money (50,000 florins), ships, and several hundred men (including handgunners). Edward set sail from Flushing on 11 March 1471 with 36 ships and 1,200 men. He touched briefly on the English coast at Cromer but found that the Duke of Norfolk, who might have supported him, was away from the area and that Warwick controlled that part of the country. Instead, his ships made for Ravenspurn, near the mouth of the River Humber, where Henry Bolingbroke had landed in 1399 on his way to reclaim the Duchy of Lancaster and ultimately depose Richard II. Edward's landing was inauspicious at first; the ships were scattered by bad weather and his men landed in small detachments over a wide area on 14 March. The port of Kingston upon Hull refused to allow Edward to enter, so he made for York, claiming rather like Bolingbroke that he was seeking only the restoration of the Duchy of York. He then began to march south. Near Pontefract Castle he evaded the troops of Warwick's brother Montagu. By the time Edward reached the town of Warwick he had gathered enough supporters to proclaim himself king again. The Earl of Warwick sent urgent requests for Queen Margaret, who was gathering fresh forces in France, to join him in England. He himself was at Coventry, preparing to bar Edward's way to London, while Montagu hastened up behind the king's army. Edward, however, knew that Clarence was ready to turn his coat once again and betray Warwick, his father in law. He marched rapidly west and joined with Clarence's men, who were approaching from Gloucestershire. Clarence appealed to Warwick to surrender, but Warwick refused to even speak to him. Edward's army made rapidly for London, pursued by Warwick and Montagu. London was supposedly defended by the 4th Duke of Somerset, but he was absent and the city readily admitted Edward. The unfortunate and by now feeble Henry VI was sent back to the Tower of London. Edward then turned about to face Warwick's approaching army. On 14 April, they met at the Battle of Barnet. In a confused fight in thick fog, some of Warwick's army attacked each other by mistake, and at the cries of "Treachery!" his army disintegrated and was routed. Montagu died in the battle and Warwick was cut down trying to reach his horse to escape.
Тьюксбери жорығы
Луи XI-нің ынталандыруымен Маргарет, ақыры 24 наурызда теңізге шықты. Дауылдар кемелерін бірнеше рет Францияға қайтаруға мәжбүр етті, және ол мен принц Эдуард Дорсетширдегі Веймутқа, Барнет шайқасы болған күні жетті. Маргарет жақын жердегі Серн аббаттығында паналағанда, Сомерсет герцогы оған Барнеттегі апат туралы хабар жеткізді. Ол қысқа уақытқа Францияға қайтуды ойлады, бірақ принц Эдуард оны жеңіске жету үшін тәуекел етуге көндірді. Сомерсет пен Девон графы Вест-Кантриде Ланкастер үшін әскер жинаған еді. Олардың ең үлкен үміті солтүстікке қарай жорып, Уэльстегі Джаспер Тюдор басқаратын Ланкастер күштерімен қосылу болатын. Король Эдуардты алаңдату үшін басқа Ланкастер күштеріне сенуге болады; әсіресе, Уорвик туысы, Фауконбергтің заңсыз ұлы, Кентке шабуыл жасауға дайындалып жатты, онда Невиллдер мен Уорвик әрқашан танымал болған. Лондонда король Эдуард Маргареттің қонуын ол келгеннен кейін екі күннен кейін ғана білді. Барнет шайқасындағы жеңісінен кейін көптеген қолдаушылары мен әскерлеріне демалыс бергенімен, ол Лондонның батысындағы Виндзорда тез арада үлкен күш жинауға үлкерді. Маргареттің ниетін анықтау алғашында қиын болды, себебі Ланкастерлер Лондонға тікелей шабуылдауға мүмкіндік беретін бірнеше алдау амалдар жасады, бірақ Эдуардтың әскері бірнеше күн ішінде Батыс елге аттанды. 30 сәуірде Маргарет әскері Уэльске қарай Бафқа жетті. Ол Бристоль қаласынан қару-жарақ, күштер мен ақша алу үшін қысқа уақытқа тоқтап тұрды. Король Эдуард Ланкастерлердің Северн өзенінен Уэльске өтуді көздегенін түсінді. Олар Глостер қаласының жанындағы кемеден өтуді жоспарлады. Ол губернатор Ричард Бошампқа шұғыл хабар жіберіп, Маргаретке қақпаларды жабуды және қаланың қорғанысын күшейтуді бұйырды. Маргарет 3 мамыр күні таңертең келгенде, Бошамп оның әскеріне қалаға кіруге рұқсат бермеді, және ол Эдуардтың әскері келгенге дейін қалаға шабуыл жасауға жеткіліксіз уақыт бар екенін түсінді. Оның орнына, оның әскері тағы да 16 шақырым (10 миль) Теуксбериге дейін жорық жасады, одан әрі 11 шақырым (7 миль) қашықтықтағы Северндегі Уптондағы келесі көпірге жетуге тырысты. Эдуард осы уақыт аралығында 50 шақырым (31 миль) жол жүріп, кешкі уақытта Челтенхэмді (сол кездегі шағын ауыл) басып өтті. Күн өте ыстық болды, және Ланкастер күштері де, Эдуардтың қуушы әскері де шаршады. Ланкастерлер өздерінің бір бөлігін тастап кетуге мәжбүр болды, оны Глостерден келген Йорк күштері басып алды. Ланкастерлердің позициясының негізгі күшін алдындағы жер қамтамасыз етті, ол шұңқырлар, орман, бөгеттер және "қауіпті жолдармен" бөлінген. Бұл олардың оң жағында ерекше айқын болды. Ланкастер әскерінің саны шамамен 6000 адамды құрады, Йорк күштерінен небары бірнеше жүз адамға көп болды. Сол кездегі әдетке сәйкес, олар үш "топқа" бөлінді. Оң топты Сомерсет герцогы басқарды. Оның орнынан Колнбрук ағысы өтіп, кейбір жерлерді қиын қылды. Ланкастер орталығына Лорд Венлок басшылық етті. Ланкастердің басқа басшыларынан айырмашылығы, Вэнлок Сент-Олбанстың бірінші шайқасынан кейін Ланкастерлік істі тастап, Кале лейтенанттығынан айырылғаннан кейін Ланкастерлерге қайта оралды. Принц Эдуард орталықпен бірге болды. 17 жасында Эдуард ханзада майданға жаңа емес еді, өйткені анасы оған Сент-Олбанстың екінші шайқасында тұтқынға алынған Йорк тұтқындарын өлімге кесу міндетін тапсырған, бірақ оған нақты басқару тәжірибесі жетіспеді. Сол жақтағы топты Девон графы, тағы бір адал Ланкастерлік, басқарды. Оның тобы мен орталықтың бір бөлігі жергілікті тұрғындар "Гастон" деп атаған төменгі қыратты басып алды. Кішкентай өзен, Свилгейт, Девонның сол жақ қанатын қорғады, кейін Ланкастер позициясының артынан бұрылып, Авонға қосылды.
Urged on by Louis XI, Margaret finally sailed on 24 March. Storms forced her ships back to France several times, and she and Prince Edward finally landed at Weymouth in Dorsetshire on the same day the Battle of Barnet was fought. While Margaret sheltered at nearby Cerne Abbey, the Duke of Somerset brought news of the disaster at Barnet to her. She briefly wished to return to France, but Prince Edward persuaded her to gamble for victory. Somerset and the Earl of Devon had already raised an army for Lancaster in the West Country. Their best hope was to march northward and join forces with the Lancastrians in Wales, led by Jasper Tudor. Other Lancastrian forces could be relied upon to distract King Edward; in particular, a fleet under Warwick's relation, the Bastard of Fauconberg, was preparing to descend on Kent, where the Nevilles and Warwick, in particular, had always been popular. In London King Edward had learned of Margaret's landing only two days after she arrived. Although he had given many of his supporters and troops leave after the victory at Barnet, he was nonetheless able to rapidly muster a substantial force at Windsor, just west of London. It was difficult at first to determine Margaret's intentions, as the Lancastrians had sent out several feints that suggested they might be making directly for London, but Edward's army set out for the West Country within a few days. On 30 April Margaret's army had reached Bath, on its way towards Wales. She turned aside briefly to secure guns, reinforcements, and money from the city of Bristol. King Edward realized that the Lancastrians were seeking to cross the River Severn into Wales. The nearest crossing point they could use was at the city of Gloucester. He sent urgent messages to the governor, Sir Richard Beauchamp, ordering him to bar the gates to Margaret and man the city's defences. When Margaret arrived on the morning of 3 May, Beauchamp refused her summons to let her army pass, and she realized that there was insufficient time to storm the city before Edward's army arrived. Instead, her army made another forced march of 10 mile (16 km) to Tewkesbury, attempting to reach the next bridge at Upton upon Severn, 7 mile (11 km) further on. Edward meanwhile had marched no less than 31 mile (50 km), passing through Cheltenham (then little more than a village) in the late afternoon. The day was very hot, and both the Lancastrians and Edward's pursuing army were exhausted. The Lancastrians were forced to abandon some of their artillery, which was captured by Yorkist reinforcements following from Gloucester. The main strength of the Lancastrians' position was provided by the ground in front, which was broken up by hedges, woods, embankments, and "evil lanes". This was especially true on their right. The Lancastrian army numbered approximately 6,000, likely outnumbering the Yorkists by only a few hundred. As was customary at the time, it was organised into three "battles". The right battle was commanded by the Duke of Somerset. A stream, the Colnbrook, flowed through his position, making some of the ground difficult to traverse. The Lancastrian centre was commanded by Lord Wenlock. Unlike the other principal Lancastrian commanders, Wenlock had deserted the Lancastrian cause after the First Battle of Saint Albans, only to revert to the Lancastrians when he was deprived of the Lieutenancy of Calais. Prince Edward was present with the centre. At 17 Prince Edward was no stranger to battlefields, having been given by his mother the task of condemning to death Yorkist prisoners taken at the Second Battle of St Albans, but he lacked experience of actual command. The left battle was commanded by the Earl of Devon, another devoted Lancastrian. His battle, and part of the centre, occupied a low ridge known locally as the "Gastons". A small river, the Swilgate, protected Devon's left flank, before curving behind the Lancastrian position to join the Avon.
Іс-қимыл
Ланкастерлердің позициясына қарай жылжуда король Эдуардтың әскері жердің орман, шатқалдар мен үйінділермен қиратылғанын байқады, сондықтан ешқандай тәртіппен шабуыл жасау қиын болды. Дегенмен, Йорк әскерінің садақшылары мен артиллериясы Ланкастерлерді жебелер мен оқтармен шашыратып жіберді. Йорктардың жауынан көбірек қаруы болды және оларға жақсы қызмет етілді. Сомерсет герцогы, бір жағынан, зеңбіректер мен садақтардың атысынан құтылу үшін, екінші жағынан король Эдуардтың жеке шайқасын айналып өту мүмкіндігін сезіп, өзінің әскерінің бір бөлігін "жаман жолдармен" Эдуардтың сол қанатына шабуыл жасауға жетектеді. Эдуардтың әскері күтпеген шабуылға ұшыраса да, қоршаулар мен жағалаулардың арасында Сомерсеттің шабуылына қарсы тұрып, қайтарды. Шешуші сәтте Эдуардтың сол жақтағы орманға бұрын орналастырған 200 найзагері Сомерсетке оң қанатынан және артынан шабуыл жасады, ал Глостер шайқасы да шайқасқа қосылды. Сомерсеттің әскері жеңіліске ұшырады, ал аман қалғандары Северн арқылы қашуға тырысты. Көбі қашып бара жатқанда қырғынға ұшырады. Колнбрукке қарай төмен түсетін ұзын шалғын, осы күнге дейін "Қанды шалғын" деп аталады. Ол Аббатқа паналағанға дейін. Әскердің рухы құлдырағанда, Ланкастер әскерінің қалған бөлігі қашуға тырысты, бірақ Суилгейт өлімге алып келетін тосқауелге айналды. Көптеген адамдар Теуксбери қаласының оңтүстігіндегі диірменге және қаладағы Авон өзеніндегі бөгетке жиналды, өзеннен өтуге тырысты. Мұнда да көптеген адамдар суға батып немесе қуғыншылардың қолынан қаза тапты.
As they moved towards the Lancastrian position, King Edward's army found that the ground was so broken up by woods, ditches, and embankments that it was difficult to attack in any sort of order. However, the Yorkist archers and artillery showered the Lancastrians with arrows and shot. The Yorkists certainly had more guns than their enemies, and they were apparently better served. Either to escape the cannonade and volleys of archery or because he saw an opportunity to outflank King Edward's isolated battle, the Duke of Somerset led at least part of his men via some of the "evil lanes" to attack Edward's left flank. Although taken by surprise, Edward's men resisted stoutly, beating back Somerset's attack among the hedges and banks. At the vital moment, the 200 spearmen Edward had earlier posted in the woods far out on the left attacked Somerset from his own right flank and rear, as Gloucester's battle also joined in the fighting. Somerset's battle was routed, and his surviving troops tried to escape across the Severn. Most were cut down as they fled. The long meadow astride the Colnbrook leading down to the river is known to this day as "Bloody Meadow". before seeking sanctuary in the Abbey. As its morale collapsed, the rest of the Lancastrian army tried to flee, but the Swilgate became a deadly barrier. Many who succeeded in crossing it converged on a mill south of the town of Tewkesbury and a weir in the town itself, where there were crossings over the Avon. Here, too, many drowned or were killed by their pursuers.
Ұрыстың салдары
Соғыста қаза тапқан Ланкастердің жетекшілерінің арасында Сомерсеттің кіші інісі Джон Бофорт, Дорсет графы және Девон графы болды. Уэльс принці шегіну кезінде Кларенстің әскерлерінен қаза тапты, көмек сұрап Кларенске жалбарынғанына қарамастан, ол Францияда бір жыл бұрын оған адалдыққа ант берген еді. Көптеген Ланкастер ақсүйектері мен шонжарлары Теуксбери аббаттығында пана тапты. Патша Эдуард шайқастан кейін көп ұзамай аббаттықта дұға оқыды. Ол Уэльс принці мен шайқаста қаза тапқандардың аббаттықта немесе қаланың басқа жерлерінде көмілуіне рұқсат берді, оларды опасыздық жасағандар сияқты төрт бөлікке бөліп жазаламауға бұйырды. Бірақ шайқастан екі күн өткен соң Сомерсет және басқа да көшбасшылар аббаттықтан сүйреп шығарылып, Глостер мен Норфолк герцогының бұйрығымен шартты соттан кейін өлім жазасына кесілді. Аббаттықта болған зорлық-зомбылықтан кейін, шайқас аяқталғаннан бір ай өткен соң ғибадатхана қайтадан қасиетті деп жарияланды. Бірнеше күннен кейін королева Маргарет Эдуардқа өзінің "оның билігінде" екенін хабарлады.
Among the leading Lancastrians who died on the field were Somerset's younger brother John Beaufort, Marquess of Dorset, and the Earl of Devon. The Prince of Wales was slain on the field during the retreat by some of Clarence's men, despite pleading for help to Clarence, who had sworn allegiance to him in France barely a year before. Many of the other Lancastrian nobles and knights sought sanctuary in Tewkesbury Abbey. King Edward attended prayers in the Abbey shortly after the battle. He granted permission for the Prince of Wales and others slain in the battle to be buried within the Abbey or elsewhere in the town without being quartered as traitors as was customary. However, two days after the battle, Somerset and other leaders were dragged out of the Abbey and ordered by Gloucester and the Duke of Norfolk to be put to death after perfunctory trials. It had to be reconsecrated a month after the battle, following the violence done within its precincts. A few days later Queen Margaret sent word to Edward from her refuge that she was "at his commandment".
Фауконбергтің қарсылығы
Эдуард шайқастан кейін демала алмады. Джаспер Тюдордың басшылығындағы ланкастерліктер Уэльсте әлі де белсенді болып қалыпты, ал солтүстікте нәтижесіз көтеріліс болды. Эдуард солтүстік және Уэльс ланкастерліктеріне қарсы шаралар қабылдау үшін Мидлендс аймағындағы Ковентри қаласына барды және әскеріне үш күн демалыс берді. Дегенмен, заманауи деректердің бірінде Глостер «көптеген басқалармен бірге» болғаны және кісі өлтіруге жаңа патша Эдуард IV-нің бұйрығы болғаны айтылады. Ол «күшті наразылық пен қайғыдан» қайтыс болды деп ресми түрде жарияланды, бірақ көптеген адамдар мұға берілген мәлімдемеге сенбеді. Глостер кейіннен Уорвик пен Маргареттің ұлы Эдвардтың жесірі, Уорвиктің кіші қызы Энн Невиллге үйленді. Сомерсет пен оның кіші інісінің қазасымен Генрих VI-ның алыс туыстары болған Бофорт әулетінің мұрагерлік құқығы жоққа шығарылды. Сомерсеттің ағасы, Сомерсеттің 1-ші герцогының әйел тарапынан қалған ұрпақтары ғана сақталды, олар леди Маргарет Бофорт және оның ұлы Генри Тюдор (кейіннен Генрих VII патшасы) болды. Генрих Уэльстен әкесі Жаспер Тюдормен бірге қашып, Эдуард билікте болған қалған уақытта Бреттанияда эмиграцияда өмір сүрді. Теуксбери шайқасынан кейін леди Маргарет король Эдуардтың қолдаушыларының бірі, лорд Стэнлиге үйленді, ол кейіннен Эдуардтың інісі Глостердің Ричард III патша болған кезде оған қарсы шығып, Генри Тюдорды таққа отырғызуға белсенді қатысты.
Edward was unable to rest after the battle. Lancastrians under Jasper Tudor were still active in Wales, and there was an ineffective rising in the North. Edward went to Coventry in the Midlands to make dispositions against the northern and Welsh Lancastrians, and give his army three days' rest. However, the most contemporary account only states that Gloucester was there 'along with many others' and the murder was almost certainly on the orders of the new king, Edward IV. The deposed king's death was announced in public that he had died "of pure displeasure and melancholy", but few believed this. Gloucester later married Anne Neville, the younger daughter of Warwick and the widow of Henry and Margaret's son Edward. With the deaths of Somerset and his younger brother, the House of Beaufort, who were distant cousins of Henry VI and had a remote claim to succeed him, had been almost exterminated. Only the female line of Somerset's uncle, the 1st Duke of Somerset, remained, represented by Lady Margaret Beaufort and her son Henry Tudor (later King Henry VII). Henry escaped from Wales with Jasper Tudor, his paternal uncle, and remained in exile in Brittany for the remainder of Edward's reign. The year after the Battle of Tewkesbury, however, Lady Margaret married Lord Stanley, one of King Edward's supporters, who later turned against Edward's brother Richard of Gloucester when he became king as Richard III and was instrumental in putting Henry Tudor on the throne.
Қайта құру
Жыл сайын шілде айының екінші демалыс күні Теуксбери ортағасырлық фестивалінде шайқас қайта жандандырылады. 1984 жылы құрылған бұл іс-шара Еуропадағы осындай шаралардың ішіндегі ең ірілерінің бірі болып есептеледі және әлемнің түкпір-түкпірінен әуесқойларды қызықтырады.
Every year the battle is re enacted on the second weekend in July at the Tewkesbury Medieval Festival. The event (founded in 1984) is one of the largest events of its kind in Europe, attracting enthusiasts from all over the world.
Ескерткіш
Теуксбери шайқасы қоғамы шайқасқа арналған ескерткішті екі мүсін түрінде орнатты – жеңіске жеткен атты рыцарь мен жеңілген жылқы. Замандас баяндамасы бойынша «Арривалл» деп аталған бұл туындыны Глостерширде кесілген жасыл емен ағашынан Фил Бьюс жасады және ол шайқастың жылдығында 2014 жылы ашылды.
The Tewkesbury Battlefield Society erected a monument to the battle in the form of two sculptures high, of a victorious mounted knight and a defeated horse. Titled Arrivall after the contemporary account of the battle, the work was created by Phil Bews out of green oak wood felled in Gloucestershire, and was dedicated on the anniversary of the battle in 2014.