Кіріспе

Құс түрлері

Ақкөкейкеуді принья немесе Франклин приньясы (Prinia hodgsonii) – негізінен Ескі дүниенің оңтүстік аймақтарында таралған, кішкентай сайрақтар тұқымдасына жататын құс. Бұл принья Үндістан жарты аралы, Шри-Ланка және Оңтүстік-Шығыс Азияда тұрақты көбейетін түр. Басқа приньялар сияқты, олар да құйрықтарын тік ұстайды, бірақ оны көкірегінен өтетін тұманды сұр жолақтан, ақ тамаққа қарсы қою түсінен оңай тануға болады. Мұрынқайы қара, ал аяқтары қызғылт. Құйрығы басқа приньялар сияқты біртіндеп ұзарады, ал сұр қауырсындарының ұштары ақ. Көбейтін кездегі түсінің жоғарғы бөлігі сұр, ал көбеймейтін кездегі түсінің жоғарғы бөлігі ақшыл, қанаттары қызғылт, және көзге көрінбейтін ақ жолағы болады. Бұл құстар бұталы жерлерде, ормандық алаңдарда және басқа да ашық, бірақ жақсы өсімдік жамылғысы бар жерлерде кездеседі. Оны қызыл приньямен шатастыруға болады.

Таксономия

Бұл түрді 1831 жылы Джеймс Франклин Ганг өзенінде, Калькутта мен Бенарес арасында тапқан нұсқасына сүйене отырып, Prinia gracilis деп атады. 1844 жылы Эдвард Блайт оны Prinia hodgsonii деп қайта атады, себебі Sylvia gracilis атауы бұрын Мартин Лихтенштейн 1823 жылы сипаттаған әсем принья үшін қолданылып келген еді және екі түрді бір туысқа жатқызғанда қақтығыс туды. Оны Джердон Prinia adamsi деп, ал Юм Prinia humilis деп сипаттаған. Сонымен қатар, Хью Уистлер сияқты басқа ғалымдар да бұл түрді Prinia туысынан бөліп, Franklinia туысына жатқызды, себебі ол он емес, он екі құйрық қауырсынының болуын және көбелекке түскен және көбелекке түспеген кезеңдердегі қауырсындарының айқын ерекшеліктерін ескерді. Приния мен Франклиннияның біріктірілуін Г.Г. Дейньян қолдады. Бұл түрдің кең таралу аймағы бар, ал ерекше қауырсынға ие популяциялары кіші түрлер ретінде сипатталған:

P. h. hodgsonii Blyth, 1844 – номинативті кіші түрі Үнді жарты аралында, Ганг жазығынан Оңтүстіктегі Майсурға дейін және шығысқа қарай Бангладешке дейін қоныстанады. Көбелекке түскен кезде кеудесіндегі жолақ жоғалып, үстіңгі қауырсындары сұр зәйтүн түсіне боялады. P. h. rufula Godwin Austen, 1874 – Пакистанның төменгі Сват аймағынан бастап Үндістанның шығысындағы Аруначал Прадеш штанына дейін Гималайдың етегінде мекендейді. Қыс айларында биіктіктен төменге қарай жылжып, оңтүстікке қарай миграция жасайды. Денесінің бүйірі мен жоғарғы бөлігінде қызғылт рең бар. P. h. albogularis Walden, 1870 – Батыс Гаттарда ең кең және қараңғы кеуде жолағына ие. P. h. pectoralis Legge, 1874 – Шри-Ланканың шығыс және оңтүстік-шығыс бөлігінде қоныстанады. Жыл бойы сұр кеуде жолағын сақтайды. Аналықтарында жолақ ортасынан толық емес. P. h. leggei деген балама атау Malcorus pectoralis атауымен шатасуы мүмкін деген болжаммен ұсынылған, бірақ басқа түр басқа туысқа жатқызылғандықтан бастапқы атау сақталды. P. h. erro Deignan, 1942 – географиялық ареалы Шығыс Мьянмадан Таиландқа және Оңтүстік Индокитайға дейін созылады. Астыңғы бөлігі ақ түсті, ал көбелекке түскен кезде ақ кеудеге қарағанда сұр кеуде жолағы көрінеді. Қанаттарында қызғылт түс бар, ал көбелекке түскен кезде үстіңгі қауырсындары түтінді сұр, көбелекке түспеген кезде зәйтүн түсті болады. Көбелекке түспеген құстардың жоғарғы жағында қысқа, көрінбейтін ақ түсті қабағы бар және көбінесе кеуде жолағы жоқ. Жас құстар толысқан ересектеріне ұқсас, бірақ жоғарғы бөлігінде көбірек қызғылт түс бар. Шри-Ланкада мекендейтін ерекше сұр түсті тұқым, P. h. pectoralis, жыл бойы жазғы түстес қауырсынын сақтайды. Жас құстардың төменгі жауырыны ақшыл болады. Құйрық қауырсындары жазда қысқыға қарағанда қысқа болады. Бұл Үнді жарты аралында кең таралған түр. Қыста оңтүстікке қарай сәл миграция жасайды. Таралу аймағы Гималайдың етегінен Оңтүстік Үндістанға және Үндістанның шығыс штаттары Аруначал Прадеш, Нагаланд, Манипур, Мегалая және Ассамға дейін созылады. Түрдің таралу аймағы Пәкістан, Бірма, Вьетнам, Шри-Ланка және Оңтүстік Қытайдағы Юньнань провинциясына дейін жетеді. Биіктігі жазықтардан бастап 1000 метрге (3280 фут) дейін P. h. hodgsonii және Мегалаяда 1800 метрге (5900 фут) дейін P. h. rufula көтеріледі.

Егемендік және экология

Көптеген құс сияқты, сұр кеуделі пернялар жәндікқоректі. Олар көбінесе кішкентай ағаштардың бұтақтары мен жапырақтарында кездесетін құмырсқалар, кішкентай қоңыздар, гусеницалар сияқты жәндіктермен қоректенеді. Олар сондай-ақ Эритрина және Бомбакс сияқты ағаштардың гүлдерінен нектарды сорып алады, ал жаз айларында маңдайларына тозаң шашырап, апельсин немесе сары түсті басқа ие болады, бұл оларды жаңылыстыруы мүмкін. Әдетте жұп немесе шағын топтарда кездеседі, кейде бес немесе одан да көп (көбінесе жиырмаға дейін) құстан тұратын топтар құрайды. Олар бұтақтар арасында қозғалғанда құйрықтарын дірілдетеді. Көбейту маусымы жаңбырмен бірге басталады. Еркек биік тұғырдан ән салады және ән айта келе көтеріліп, төмен түсіп, әуеде акробатикалық қимылдар орындайды. Әні – шырылдаған дауыстардың тізбегі: (немесе ). Ұясы – жапырақтары өрмек торымен тігілген шөптен жасалған тостаған тәрізді, қарапайым тігіш құстың ұясына ұқсайды, бірақ көбінесе жерге жақын орналасады. Әдеттегі жұмыртқа саны үш-төрт. Жұмыртқалардың түсі әртүрлі болады – жылтыр көк, қызғылт ақ, жасыл көк немесе тіпті ақ түсті болуы мүмкін. Көбінесе кең бөлігінде қызғылт қоңыр дақтар болады. Екі ата-ана да жұмыртқаларды шайқап, 10-11 күннен кейін балапандардан жарылады. Маусым ішінде бірнеше рет бала өсіру мүмкін.

Шақыру

Көбейту маусымында аталық ашық жердегі биік тұғырдан қарқынды өнер көрсетеді, қуанышпен қысық дауыста "юси юси юси" әнін шырқайды. Құстар қозғалғанда, әңгімелесу үні "зи-зи-зи" деп естіледі.