Кіріспе

Шотланд дәрігері Джон Браун (1735 жылы – 17 қазан 1788) – шотланд дәрігері және Брунония медицина жүйесін жасаушы.

Өмір

Браун Бервикширде күндізгі жұмысшының ұлы болып дүниеге келді. Ол ерте кезден Уильям Крюкшенк мырзадан, «Шотландияның ең белгілі ұстаздарының бірінен» «керемет классикалық білім» алды. Браун латын тілінде ерекше қабілеті болды және 5 жасында Ескі Жазбаның барлығын оқып бітірген. Оның замандасы, ағылшынның танымал дәрігері Томас Беддос 1795 жылы былай деп жазды: «Менің ойымша, ол генийдің балалық шағына тән, табиғаттың сұлулығына тез сезіну қабілетімен және оған құштарлықпен қаруланған». 1761 жылы Браун Эдинбургтағы Корольдік медициналық қоғамға мүше болды, оның құрылуына Каллен көмектескен. Өзінің тәжірибесі мен түсінігінің арқасында Браун өмір мен аурудың мәні туралы өз көзқарасын қалыптастыра бастады, ол оның ұстазы Калленнің пікірінен өзгеше болды. Бұл Калленмен және университет профессорларымен көптеген жеке дауларға әкелді, бірақ көптеген студенттер қолдау көрсетті. Бір деректе айтылғандай: «Каллен латын хатшысының санасын бұзды» және Браунмен «ешқандай байланысқа түспеді» және тіпті «оның есімін айтудан да бас тартты». Стендік ауруларды емдеу үшін Браун құсу, суық ауа және тазалауды қолданды. Астениялық ауруларға Браун опиум, қуырылған сиыр еті және алкогольдік сусындарды тағайындады. Ол: «Барлық тіршілік – тітіркенуден тұрады, ал артық немесе жетіспеушілік ауруға әкеледі» деп жазды. Браун медицинаны тітіркенумен байланысты деп сипаттады, ал оның медицинасы кейбір адамдарға механикалық, ал басқаларына динамикалық болып көрінді. Мысалы, Иммануил Кант бұл жүйені жоғары механикалық деп санады және оны математикамен байланыстырды. Бұл жүйе ауруды тітіркенудің тепе-теңдігінің бұзылуы ретінде түсіндірді және оны сандық өлшеуге болады. Кант бұл сандық өлшеу аурудың себебін түсіндіруге және осы тепе-теңдікті қалпына келтіруге медицинаға көмектесуге мүмкіндік береді деп сенді. Ал Германиядағы Андреас Рёшлауб Бруноның медицинасын табиғи философияның мысалы және теорияның өзгеруі ретінде қарастырды. Ол медицинаның бұл түрін табиғат пен адам арасындағы қатынасты түсіндірудің тәсілі деп санады. Бұл түсінік патологияға және сыртқы әлемнің адам мен оның ауруы арасындағы байланысына негізделген. Браун өз еңбегінде организмге пайдалы және зиянды тітіркенушілерді атап көрсетті. Бруноның емдеу жүйесі симптомдарды емдеудің нақты жолдарын көрсетуге және медицинаны жеңілдетуге бағытталған. Бұл жүйе сондай-ақ көптеген дәрігерлер Брунонизмі бойынша тәжірибе тануға мүмкіндік беретіндей қарапайым болды, өйткені ол кең ауқымды анатомиялық білімді немесе белгілі бір сыртқы симптомдарды нақты аурулармен байланыстыруды қажет етпеді. Осы қарапайымдығының және басқа да себептердің арқасында ол Германия сияқты елдерде өте танымал болды.

Еуропадағы әсері

Оның медициналық идеялары келесі онжылдықтарда, әсіресе Италия мен Германияда, зор ықпал етті. Оның медициналық теориясы барлық аурулардың "көзілдірілудің" тепе-теңдігіне байланысты екендігіне негізделген. Көзілдірілу – организмнің тітіркендіргіштерге реакция жасай алу қабілеті. Ол, қозғыштықты термометрдегі градустар сияқты математикалық өлшеуге болады деп сенді. Германияда сол кезде көптеген дәрігерлер медициналық білім беру және теорияларды өзгертуге, жаңартуға тырысты. Неміс дәрігерлері ғылымға негізделген жүйе қалаған, ол ауруларды ғылыми тұрғыдан түсіндіретін болса, медицина әлемі ғылымға көбірек мән беріп жатқан еді. Джон Браунның теориясы сыртқы әлем мен организм арасындағы байланысты түсіндірді: сыртқы әлем қозғыштық тудырады, ал организм сол қозғыштыққа ден қояды. Браунның "Медицина негіздері" еңбегі Германияда сәтті жарияланды. Оны 1795 жылы Адам М. Вайкард алғаш рет неміс тіліне аударды және жариялады. Вайкард кітапты студенті Андреас Рошлаубтан алды, ол да онымен бірге келген досынан алған еді. Браунның шығармаларының басқа аудармалары Германияда пайда бола бастады, оның ішінде 1796 жылы Кристоф Пфаффтың басылымы және 1798 жылы осы аударманың тағы бір басылымы жарық көрді. Браунның еңбектерін академиялық ортаға енгізген студент Рошлауб өзінің аудармасын жариялап, оны Джон Браунның "Барлық еңбектері" деп атады. Джон Браунның жақтасы Рошлауб, Бамбергтегі ауруханада жаңа медициналық жүйе құру үшін Адалберт Маркуспен бірге жұмыс істеді. Жаңа жүйе "Көзілдірілу теориясы" деп аталды, ол Браунның жүйесінен және қозғыштықты өлшеуге болатын идеясынан алынған. Бамбергтегі аурухана медицинаның орталығына айналып, Браунның теориясының принциптерін енгізіп, беделді институт құруға көмектесті. Бірақ уақыт өте келе Германияда осы жүйенің дұрыстығы мен тиімділігі туралы пікірталастар туды. Якоб Фридрих Людвиг Лентиннің 1800 жылғы "Германиядағы әдеби саяхат" еңбегінде неміс медицинасында брунонистер мен "брунонистерге қарсы террористер" арасындағы күрес басым екендігі айтылған. Сонымен қатар, 1802 жылы Геттинген университетінде екі тараптың арасындағы дау-жанжал кезінде 400 студент көтеріліс жасады деген хабарлар тарады. Джон Браунның теориясын сынға алғандардың бірі – Аугуст фон Котцебуэ. Ол медицинаның осы теориясына деген наразылығын көрсету үшін пьесалар жазды. Оның пьесаларында брунонизм және осы әдісті қолданатын дәрігерлер жағымсыз бейнеленген. Германиядағы журналдар мен газеттерде Джон Браунның жүйесі туралы әртүрлі пікірлер жарияланды: кейбіреулері оң, ал кейбіреулері теріс және сынды пікір білдірді. Рошлаубтың журналы брунонистік медицинаны қолдап, сол кездегі басқа басылымдардың сын-пікірлеріне қарамастан жүйені жақтады. Джон Браун туралы пікірталастар 1809 жылы Рошлаубтың журналы жабылуымен азайды. 1813-1814 жылдары оба эпидемиясы кезінде Браунның брунонистік медицинасы қысқаша айтылды, өйткені немістер ауруды емдеуге тырысты. Бірақ 1817 жылы медицина тарихшысы Курт Шпренгель брунонистік медицинаның "жақтастары өте аз" екенін айтты. Брунонистік медицина 1820 жылдары қайтадан танымал болды, Франсуа Жозеф Виктор Бруссаның атаққа ие болуымен назар ортасына қайта оралды. Француз дәрігері Брусса 1820 жылдардың басында өте танымал болды және оның медициналық теориясы Джон Браунның брунонистік медицинасына негізделген. Браун 1846 жылы Бернхард Хиршель оның жүйесі мен брунонистік медицинаның әсері туралы зерттеу жариялаған кезде Германияда танымал тарихи тұлғаға айналды. Алайда, брунонизм дәрігерлердің аурулар мен сырқаттарға ғылыми түсіндірме бермейді деген сенімінен кейін құлдырады.

Фримасондық

Браун шотландтық масон болған. Ол 1835 жылдың 28 қарашасында №2 «Канонгейт Килвинг» ложасында қабылданып, дәрежеге ие болған. Ол «Браун медициналық жүйесінің негізін қалаушы» деп сипатталады.

Өлім

1786 жылы Браун өзінің бағын жақсарту үшін Лондонға барып, екі жылдан кейін, 1788 жылғы 17 қазанда қан тамырларының жарылуынан қайтыс болды. 1789 жылы Кембридж университетінің студенті Уильям Маргетсон Хилд Браун туралы "Брунонияд" атты пародиялық дастан жариялады, онда оның алкоголь мен опиум ішуін қынжырлап, Эдинбургтің Жаңа қаласындағы Данн қонақ үйінде болған төбелес туралы айтты.

Мұра

1795 жылы белгілі дәрігер Томас Беддос Браунның жесірі мен балаларына көмек көрсету үшін Браунның "Медицина элементтері" еңбегінің сындық басылымын жариялады. 1804 жылы Браунның ұлы Уильям Каллен Браун жазған өмірбаянымен бірге Браунның шығармаларының жинағы жарық көрді. Браун суретші Форд Мадокс Браунның әкесі және жазушы Форд Мадокс Фордтың бес атасы болды.