Жон Браун Хаддингтон: Шотланд министрі және жазушысы

Кіріспе

Шотландтық пастор және жазушы (1722 – 1787)

Джон Браун Хэддингтон (1722 – 19 маусым 1787), шотландтық пастор және жазушы. Ол Пертширдегі Карпоуда дүниеге келген. Ол көбінесе өзіндік білім алған, себебі мал бағушы болып жұмыс істегенде ежелгі тілдерді үйренген. Жиырма жасқа толғанға дейін зерттеуге тырысқандықтан, латын, грек және еврей тілдерін жақсы меңгерген. Сонымен қатар, француз, итальян, неміс, араб, парсы, сирия және эфиоп тілдерін де білген. Оның ерте мансабы алуан түрлі болды, ол саяхатшы саудагер, 1745 жылы Эдинбург гарнизонындағы әскер және мектеп мұғалімі болды. 1750 жылдан өмірінің соңына дейін Хэддингтондағы Сецессия шіркеуінің Бургер тармағының пасторы болды. 1768 жылдан бастап ол өзінің конфессиясының дінтану профессоры болды және негізінен оның пасторларын даярлауға жауапты болды. Ол білімімен және ізгілігімен танымал болды. Оның көптеген еңбектерінің ең бағалысы – «Өзінен-өзі түсіндірілетін Киелі кітап» және «Киелі кітап сөздігі», бұл еңбектер ұзақ жылдар бойы кең таралған. Біріншісі валли тіліне аударылды. Ол Вестминстерлік жаралымына түсіндірмелер, сондай-ақ көптеген өмірбаяндық және тарихи очерктер жазды.

Ерте өмір

Джон Браун Шотландияның Пертшир графтығындағы Абернети округіндегі Карпоуда дүниеге келді. Оның анасы Кэтрин Милли еді. Әке-шесі үйде таңғы және кешкі құлшылық жасаған. Әкесі кедей тоқымашы еді, оны мектепке бірнеше «семестр» ғана жіберуге шамасы келді. Осы уақыттың бір айында ол латын тілін оқыды. Осы ерте кезеңде ол ынтасымен «Винсент пен Хавельдің катехизистерін және Ассамблеяның Үлкен катехизисін» жаттап алды. Он бір жасында әкесі қайтыс болды. Анасы көп ұзамай дүниеден өтті. Оның өзі «қатарынан төрт қызбадан» соншалықты әлсірегендіктен, оның жазылуына үміт болмады. Бұл аурудан айыққаннан кейін, ол жасымен құрметті және діншілдігімен танымал болған, көрші тауларда малын баққан Джон Огилвиде дос және қорғаушы тапты. Бұл лайықты адам Абернети округінің ескісі болған, бірақ, ақылды және діншіл болғанымен, білімсіздіктен тіпті оқуға да қабілетсіз еді. Өзінің кемшілігін жою үшін Огилви жас Браунды малын бағуға көмектесуге және оның жұмысынан босаған уақыттарында оқып беруге қуана шақырды. Дауыл мен ыстықтан сақтану үшін олар төбелердің арасында шағын үй салды, осы тау шатыры кейін шаруалармен осы атпен көрсетілді. Біраз уақыттан соң Огилви шопандық қызметінен зейінге шығып, Абернети қаласына қоныстанды. Осы өзгерістен кейін жас Браун көрші фермердің қызметіне кірді, ол бұрынғы досына қарағанда ірі шаруашылықты жүргізді. Ол малшы болып жұмыс істей бастады, ал оның кең және жаңа әлеммен байланысы, оның айтуынша, «барлық бұрынғы жетістіктерінен айырылуға» себеп болды. Тіпті құпия дұға да әрқашан тұрақты түрде оқылмады, бірақ мен ақылсыздықпен бір күні кем қалғанды келесі күні толықтырып, өзімді қуанттым. 1741 жылы қызбаның жаңа шабуылы оның санасын оятты, және жазылғаннан кейін ол «күн ортасында, мен баққан қойлар қорада демалып жатқанда, екі шақырым қашықтықтағы уағызды тыңдауға және оған қарай және кері жүгіріп баруға Құдайдан ниет алдым».

John Brown was born at Carpow in the parish of Abernethy, in Perthshire, Scotland, the son of a self educated weaver and river fisherman, also called John Brown. His mother was Catherine Millie. His parents had morning and evening worship at home. His father was a poor weaver, who could only afford to send him to school for a few 'quarters.' During one month of this time he studied Latin. Even at this early period he learnt eagerly, getting up by heart 'Vincent's and Havel's Catechisms, and the Assembly's Larger Catechism.' When he was eleven his father died. His mother did not long survive. He himself was brought so low by 'four fevers on end' that his recovery was despaired of. Having recovered from this illness, he had the good fortune to find a friend and protector in John Ogilvie, a shepherd venerable for age, and eminent for piety, who fed his flock among the neighbouring mountains. This worthy individual was an elder of the parish of Abernethy, yet, though a person of intelligence and religion, was so destitute of education as to be unable even to read. To supply his own deficiency, Ogilvie was glad to engage young Brown to assist him in tending his flock, and read to him during the intervals of comparative inaction and repose which his occupation afforded. To screen themselves from the storm and the heat, they built a little lodge among the hills, and to this their mountain tabernacle (long after pointed out under this name by the peasants). Ere long it happened that Ogilvie retired from his occupation as a shepherd, and settled in the town of Abernethy. In consequence of this change, young Brown entered the service of a neighbouring farmer, who maintained a more numerous establishment than his former friend. He began to work as a herd boy, and his contact with a wider and stranger world 'seemed to cause,' he tells us, 'not a little practical apostasy from all my former attainments. Even secret prayer was not always regularly performed, but I foolishly pleased myself by making up the number one day which had been deficient another.' A new attack of fever in 1741 reawakened his conscience, and on his recovery he 'was providentially determined, during the noontide while the sheep which I herded rested themselves in the fold, to go and hear a sermon, at the distance of two miles, running both to and from it.'

Шотландия шіркеуіндегі сецессия

1733 жылы Шотландия шіркеуінің төрт дін қызметкері, олардың ішінде Абернетидің Монкрифф мырзасы болды, оның соттарынан бөлінуін жариялады. Бұл қадамды жасау себептері ретінде мынадай наразылықтар тізімі келтірілді: "Жетілдірілген айыпсыз қателіктерге жол беру; Патронат заңы бойынша дін қызметкерлерін таңдау және бекіту құқығындағы христиан халқының құқықтарын бұзу; тәртіптің сақталуын жеңілдету немесе ұмыту; басқарудың бұрыс болуына қарсы дін қызметкерлерінің еркіндігін шектеу және үстемдік құрып отырған тараптың түзетуге келіспеуі". Осы топқа жас бағушымыз ертеден бой берді және бір күні осы қауымда жандардың бағушысы болу арманына келді. Сондықтан ол оқуын одан да ынтамен және жауапкершілікпен жалғастырып, латын және грек тілдерін жақсы меңгерді. Бұл білімін ол ешкімнен көмексіз алды, тек отарларын түскі уақытта жинағанда, кейде бір сағатқа дейін, өзінің күш-жігерімен шеше алмайтын мәселелерді шешу үшін, көрші дін қызметкерлерінен – Абернетидің Монкрифф мырзасынан, ол сецессияның негізін қалаушылардың бірі болғандықтан, және Арнгасктың Джонстон мырзасынан, Солтүстік Лейттің ардақты доктор Джонстонның әкесінен – кеңес алды. Екеуі де өте мейірімді және жақсы қарым-қатынас жасады, сонымен қатар оқушы бағушының жетістіктеріне үлкен қызығушылық танытты. Мал бағып жүрген кезінде ол құлшыныспен оқыды. Латын, грек және еврей тілдерін жақсы меңгерді. Екінші тілде қиындықтар көп болды, себебі ол біраз уақытқа дейін грамматика таба алмады. Дегенмен, ол сабырлылық пен тапқырлықпен кейін егжей-тегжейлі сипаттаған әдіспен әріптерді үйренуге қол жеткізді (6 тамыздағы 1745 жылғы қағаз, Биографияда келтірілген). Ол грек жазбаларының бағасын жинады, және оны қалай алғаны туралы кең таралған әңгіме бар. Бір серігі оның қойларын біраз уақытқа қарауға келісіп, ол түн ортасында Сент-Эндрюс қаласына, жиырма төрт шақырым қашықтықтағы жерге таңертең жетті. Кітап сатушы қойшы жігітке сұрақ қойды. "Бала", - деді ол, бір жолға нұсқап, "мұны оқы, кітапты тегін аласың". Браун осы үзіндіні оқыды, кітапты алды және онымен үйге қайтып келді (Мемори, 29 б.; Доктор Джон Браунның Джон Кернске жазған хаты, D. D., 73 б.). Жиырмаға толғанға дейін латын, грек және еврей тілдерін жақсы білді, соңғысын терең зерттеді. Ол сонымен қатар француз, итальян, неміс, араб, парсы, сирия және эфиоп тілдерін білді. Осыдан кейін отаршыл бала мен оның білімі туралы әңгімелер тарады. Кейбір "бөлінген студенттер" Браунның білімін шайтаннан алғанын айтып, осы құбылысты түсіндіруге тырысты. Бұл болжам кеңінен қабылданды, және ол бірнеше жыл өткен соң ғана, өзінің кінәратсыз және жауапкершілікпен өмір сүруі арқылы осы пікірді жоңқаға шығара алды. Кейін ол "лицензия" алған кезде, оның "негізгі жала жабушысы" әдепсіздік үшін қауымнан қуылғанын атап өтті.

In the year 1733, four ministers of the Church of Scotland, among whom was Mr Moncrieff of Abernethy, declared a secession from its judicatures, alleging as their reasons for taking this step the following list of grievances; "The sufferance of error without adequate censure; the infringement of the rights of the Christian people in the choice and settlement of ministers under the law of patronage; the neglect or relaxation of discipline; the restraint of ministerial freedom in opposing mal administration, and the refusal of the prevailing party to be reclaimed." To this body our young shepherd early attached himself; and ventured to conceive the idea of one day becoming a shepherd of souls in that connection. He accordingly prosecuted his studies with increasing ardour and diligence, and began to attain considerable knowledge of Latin and Greek. These acquisitions he made entirely without aid from others, except that he was able occasionally to snatch an hour when the flocks were folded at noon, in order to seek the solution of such difficulties as his unaided efforts could not master, from two neighbouring clergymen the one Mr Moncrieff of Abernethy, who has just been mentioned as one of the founders of the Secession, and the other Mr Johnston of Arngask, father of the late venerable Dr Johnston of North Leith; both of whom were very obliging and communicative, and took great interest in promoting the progress of the studious shepherd boy. During his life as a herd boy he studied eagerly. He acquired a good knowledge of Latin, Greek, and Hebrew. His difficulties in regard to the second of those were very great, for he could not for some time get a grammar. Notwithstanding this, he managed by the exercise of patient ingenuity to learn the letters on a method he afterwards described in detail (paper of 6 Aug. 1745 quoted in Biography), He scraped together the price of a Greek testament, and a well known story describes how he procured it. A companion agreed to take charge of his sheep for a little, so setting out at midnight, he reached St. Andrews, twenty four miles distant, in the morning. The bookseller questioned the shepherd boy, and Francis Pringle, a professor of Greek happened to hear the conversation. 'Boy,' said he, pointing to a passage, 'read this, and you shall have the book for nothing.' Brown read the passage,, got the volume, and walked home again with it (Memoir, p. 29; Dr. John Brown's Letter to John Cairns, D. D., p. 73). Before he was twenty years of age, he had obtained an intimate knowledge of the Latin, Greek, and Hebrew languages, with the last of which he was critically conversant. He was also acquainted with the French, Italian, German, Arabic, Persian, Syriac, and Ethiopic. The herd boy and his learning now became the subject of talk in the place. Some 'seceding students' accounted for the wonder by explaining that Brown had got his knowledge from Satan. The hypothesis was widely accepted, nor was it till some years had passed away that he was able by his blameless and diligent life to 'live it down.' He afterwards took occasion to note that just when he was 'licensed' his 'primary calumniator' was excommunicated for immoral conduct.

Ерте мансап

Келесі бірнеше жыл Браун саудагер және мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді, сондай-ақ, қырық бесінші көтерілісте якобиттерге қарсы қорғаныс үшін ерікті сарбаз болып қызмет етті. Ол ең жақын досы Тим Кнабпен бірге ерікті болып тіркелді және біраз уақыт Эдинбург қамалының гарнизонында болды. Соғыс аяқталғаннан кейін ол қайтадан саудамен айналысты, бірақ көп ұзамай мектеп мұғалімі қызметі оған көбірек ұнады. Ол 1747 жылдан бастап сабақ берді, Кинроссқа жақын Гейрни Бриджде және Батыс Линтонның Шпиталь ауылында оқытты. Оның мұғалімдік күндері тынығуға арналған уақыт емес еді. Ол күннің жұмысынан кейін кешкі жаттығу ретінде Библиядан он бес тарауды жаттап алды, ал мұндай шаршатарлық еңбектерден кейін өзіне тек төрт сағат демалыс берді.

Сецессиялық шіркеудегі бұзылу

1747 жылы ол кіретін сецессиялық шіркеуде жарылыс болды. Екі топ құрылды, олар Бургерлер және Анти-бургерлер деп аталды. Біріншісі Шотландия қалаларында бургерлік ант берудің заңды екенін, ал екіншісі заңсыз екенін жақтады. Бөліністен кейін Бургерлер тобында уағызшыларға мұқтаждық туды, және Браун – алғашқы жаңа дінтану студенті болды. Браун көбірек либералды көзқарас ұстанды, енді өзі діни қызметке дайындала бастады. Ол Стирлингтің Эбенезер Эрскині мен Глазгоның Джеймс Фишері басшылығымен Ассошиэйтед Бургер Синодымен байланыста теология мен философияны оқыды. 1750 жылы ол Ілгі хабарды уағыздауға лицензия алды, ал келесі жылы Хэддингтон қауымына бірауыздан шақырылды.

Хаддингтон қызметі

Ол 1751 жылғы 4 шілдеде Шығыс Лотиандағы Хэддингтон қаласында пастор болып тағайындалды және қалған өмірін сол жерде өткізді. 1753 жылғы қарашадан бастап бір жылға Синодтың төрағасы қызметіне шақырылды. Оның қауымы шағын және кедей болғанмен, кейін Нью-Йорктегі голланд шіркеуінің пасторы болуға шақырылса да, ол оны тастап кетпеді. Оның діни қызметі өте қиын болды, себебі жылдың көп бөлігінде ол әр жексенбіде үш уағыз айтып, бір лекция оқыды, ал аптаның көп күндерін келушілерді қабылдап, діни сабақтар өткізді. Бұл тұрғысынан ол басқа да көптеген жұмыстарға уақыт таба білді. Оның алғашқы жарияланымы 1758 жылы жарық көрді және содан бастап өмірінің соңына дейін үнемі жариялап тұрды.

Кейіпкер

Браун өмір бойы құлшыныспен білім алған, оның жетістіктері де зор болды. Ол Еуропаның көптеген тілдерін, сондай-ақ бірнеше шығыс тілдерін білді. Тарих және дінтану саласында жақсы білімді болды, Киелі кітапты ең ұсақ-түйектеріне дейін жақсы білетін. Ол: "кейбір пьесалар мен романдарды қауіпсіз оқуға болмайды, себебі олар қиялды қоздырады және олардың ластауымен ұқтырады, тіпті ең тазалары, мысалы, Янг, Томсон, Аддисон, Ричардсон жанды баурап алады және қасиетті ойларға және басқа да діни амалдарға бейімдемейді" дейді. Римдік католиктерге қарсы жазалау заңдарын жеңілдетуге ол қарсы болғанмен, көптеген мәселелерде тар көзқарасты адам емес еді. Оның сенімі оған соншалықты берік болды, оған қарсы тұратын немесе оның қасиетті үйретімдерінен назарды аударатын ештеңеге жол бермеді. Оның уағыздауы шыншыл, қарапайым және тікелей болды, "мен тек Киелі кітапты ғана оқығандаймын" деуге болады. Оның сөйлеуі әнмен келгендей болды, бірақ "ол үшін бұл қатал саналы адамдарға ерекше әсерлі болды". Көп тараған әңгіме бойынша, Дэвид Юм оның уағыздарын тыңдаған және "скептик" одан соншалықты әсерленгендіктен: "Осы қарт кісі Құдайдың Ұлы иығында тұрғандай сөйлейді" деген. Бұл әңгіме, әрине, миф болғанымен, оның уағыздары туралы халықтың пікірін көрсетеді.

Басқа міндеттер

1768 жылы Кинросс қалалық, Ассоциацияланған Синодтың дінтану профессоры Джон Суонстоннің қайтыс болуына байланысты, мистер Браун бос қалған орынға сайланды. Ол осы маңызды лауазымның міндеттерін үлкен қабілеттілікпен, үлгілі еңбекқорлықпен және сәтті атқарды. Оның көпшілік алдындағы дәрістерінің басты екі мақсаты болды: біріншіден, шәкірттерін христиандық ғылымымен таныстыру, екіншіден, олардың жүректеріне оның күшін сіңіру. Ол кәсіби міндетін орындау барысында жинақтап, кейін жариялаған дінтану жүйесі, оның барлық еңбектерінің ішінде дәлдік, айқындық және ойдың кеңдігін ең жарқын көрсететіні болса керек; сонымен қатар, бұл Вестминстерлік конфессияның теологиясы туралы әлі берілмеген ең толымды және түсінікті көзқарастардың бірі. Осы кезеңде Браун дін қызметкері ретіндегі міндеттерін де атқаруын жалғастырды. 1768 жылдан өмірінің соңына дейін ол синодтың тұрақты хатшысы болып қызмет етті.

Өлім

Ақыры, Браунның еңбектері оның денсаулығын құлатты, және өмірінің соңғы жылдарында ол өте нашар болып қалды. Ол өмірінің соңына дейін жұмысын жалғастырды. Браун 1787 жылдың 19 маусымында, айлар бойы асқазан ауруларына шалдыққаннан кейін, Хаддингтондағы үйінде қайтыс болды. Оның соңғы сөздері "Менің Христим" болды. Ол сол жердегі шіркеу ауласына жерленді, онда оның есімін сақтайтын ескерткіш тұрғызылған. Оның есіне арналған еске алуға арналған әсем шыны терезесі мен қола тақтасы Хаддингтон қаласындағы Сент-Мари колледж шіркеуінде сақталған.

Шығармалары

Джон Браун көптеген кітаптар жазды, олардың ең танымалдары осы жерде сипатталған. Браунның "Киелі кітап сөздігінен" бұрын Томас Уилсонның (1563–1622) жазған, бірақ көп бұрын басылымнан тыс қалған, бір ғана Киелі кітап сөздігі болған. Сондықтан ол қажеттілікті қанағаттандырды және 1769 жылы жарық көрген алғашқы басылымнан кейін, 1868 жылға дейін әртүрлі түзетулермен бірнеше басылымдары шықты. Онда кальвиншіл теология көрініс берді, ал автор 2016 жылы Мыңжылдық келеді деп болжады. Оның көптеген мақалалары ұзақ, ал кейбіреулері трактаттар мен уағыздарға ұқсайды. 1771 жылы екі томдық "Христиан шіркеуінің жалпы тарихы" жарық көрді. Браунның ең маңызды еңбегі – 1778 жылы Шотландияның Эдинбург қаласында алғаш рет басылған "Өзін-өзі түсіндіретін Киелі кітап" болды, ол жиырмасыншы ғасырдың басына дейін (басқалар редакциялаған) басылымда болды. Қарапайым адамдарға түсініктеме беру мақсаты өте табысты болды. Киелі кітаптың "өзін-өзі түсіндіруі" идеясы көптеген сілтемелерді қамтыды, әсіресе бір нақтылы мәлімдемені екіншісімен салыстыруды. Браун сонымен қатар Киелі кітапқа кіріспе жазды және әр тарау үшін түсіндірмелер мен "ой-толғаулар" қосты. Оның танымалдылығының бір белгісі – оның валлий тіліне аударылуы және Роберт Бернстің "Джеймс Теннантқа хатында" кездесуі. Оның кейбір түпнұсқа қолжазбалары Шығыс Лотиан облыстық архивінде сақтаулы.