Кіріспе
Джеймс Линд (1716 – 1794) – шотланд дәрігері. Ол Корольдік теңіз флотында теңіз гигиенасын дамытудың алғашқыларын ашты. Ол өткізген алғашқы клиникалық сынақтардың бірі арқылы цитрус жемістері шетке қарайды (скорбут) ауруын емдейді деген теорияны қалыптастырды. Линд теңіз кемелерінде жақсы желдетудің, теңізшілердің денесінің, киімдерінің және төсек-орынның тазалығын жақсартудың, сондай-ақ палуба астында күкірт пен мырышпен дезинфекция жасаудың денсаулыққа пайдалы екенін дәлелдеді. Ол сонымен қатар теңіз суын дистилляциялау арқылы таза су алуға болатынын ұсынды. Оның еңбегі профилактикалық медицинаны және дұрыс тамақтануды дамытуға үлкен үлес қосты.
James Lind (4 October 1716 – 13 July 1794) was a Scottish physician. He was a pioneer of naval hygiene in the Royal Navy. By conducting one of the first ever clinical trials, he developed the theory that citrus fruits cured scurvy. Lind argued for the health benefits of better ventilation aboard naval ships, the improved cleanliness of sailors' bodies, clothing and bedding, and below deck fumigation with sulphur and arsenic. He also proposed that fresh water could be obtained by distilling sea water. His work advanced the practice of preventive medicine and improved nutrition.
Ерте өмір
Линд 1716 жылы Шотландияның Эдинбург қаласында, сол кезде әкесі Джеймс Линд басқарған саудагерлер отбасында дүниеге келді. Оның үлкен әпкесі болған. Ол Эдинбургтегі жоғары мектепте білім алған. 1731 жылы ол дәрігерлік оқуды Джордж Лэнглендстің шәкірті ретінде бастады, ол Эдинбургтегі хирургтардың корпорациясына кіретін және Эдинбургтегі хирургтардың Корольдік колледжіне дейінгі ұйымның мүшесі болған. 1739 жылы ол теңіз флотына хирургтің көмекшісі болып кірді, Жерорта теңізінде, Батыс Африка жағалауында және Батыс Үндістанда қызмет етті. 1747 жылы ол Канал флотының хирургы болды және бұл кеме Бискай шығанағында патрульдік сапармен жүргенде скорбут бойынша тәжірибе жүргізді. Сол патрульден кейін ол теңіз флотынан шығып, венериялық аурулар туралы докторлық диссертациясын жазды және Эдинбург университетінің медицина мектебінен диплом алды, сондай-ақ Эдинбургте тәжірибе жүргізуге лицензия алды. Ежелгі дәуірден бері кейбір елдерде, ал Англияда XVII ғасырдан бері цитрус жемістерінің скорбутқа қарсы әсері бар екені белгілі болды. Джон Вудэлл (1570–1643), Британдық Шығыс Үндістан компаниясының ағылшын әскери хирургы оларды ұсынды, бірақ олардың қолданылуы кеңінен таралған жоқ. Джон Фрайер (1650–1733) де 1698 жылы цитрус жемістерінің теңізшілерді скорбуттан емдеудегі құндылығын атап өтті. Линд цитрусты скорбутты емдеуге алғашқы болып ұсынбағанмен, ол 1747 жылы жүйелі эксперимент арқылы оның әсерін алғаш рет зерттеді. Бұл тарихтағы алғашқы бақыланатын клиникалық эксперименттердің бірі болды, әсіресе бақылау тобын қолданғандықтан. Бірақ бұл көбінесе назардан тыс қалды. 1758 жылы ол Госпорттағы Корольдік теңіз ауруханасының бас дәрігері болып тағайындалды. Джеймс Кук өзінің алғашқы сапарына шыққанда, ол 100 г-ға 0,1 мг С витаминін, 100 г-ға 10–15 мг С витаминін қамтитын қымыз және апельсин мен лимонның сиробын (сусында 100 г-ға 40–60 мг С витамині бар) скорбутқа қарсы шара ретінде алып жүрді, бірақ тек қымыздағы сынақтардың нәтижелері ғана жарияланды. 1762 жылы Линдтің «Теңізшілердің денсаулығын сақтаудың ең тиімді жолдары» атты мақаласы жарық көрді. Онда ол салат өсіруді ұсынды, яғни сулы қызанақты (100 г-ға 43 мг С витамині) ылғалды матаға отырғызуды. Бұл тәжірибеге енгізіліп, 1775 жылдың қысында Солтүстік Америкадағы британдық армияға қыша мен қымыз тұқымы жеткізілді. Алайда Линд, медицина саласының көпшілігі сияқты, скорбуттың себебі организмде дұрыс қорытылмаған және шіріп бара жатқан тамақ, нашар су, шамадан тыс жұмыс және сау терлеуге кедергі келтіретін ылғалды ауа екеніне сенді. Осылайша, ол цитрус жемістерінің пайдасын мойындағанмен (бірақ ол қайнатылған концентратқа немесе «робқа» ауысу арқылы әсерін әлсіреткен, оның өндірісі С витаминін жояды), ол цитрус шырынын жалғыз шешім ретінде қолдамады. Оның ойынша, скорбуттың бірнеше себебі бар, сондықтан оны емдеу үшін бірнеше әдіс қажет. Құрлықтағы медициналық мекемелер скорбуттың шіруден пайда болатын ауру екеніне және оны витриол эликсирімен, шөп шабағымен және жүйені «қоздыруға» арналған басқа да дәрілермен емдеуге болатынына сенді. Олар цитрус жемістерінің әсерін түсіндіре алмады, сондықтан олардың дәлелдерін дәлелденбеген және анекдоттық деп жоққа шығарды. Алайда теңіз флотында көптеген офицерлер мен хирургтар цитрус шырыны, тіпті себебі белгісіз болса да, скорбутқа қарсы жауап беретініне көз жеткізді. 1794 жылы контр-адмирал Алан Гарднер бастаған жоғары офицерлердің талап етуі бойынша «Саффолк» кемесі 23 апталық Үндістанға тоқтамай сапарға шыққанда лимон шырыны берілді. Грогқа араластырылған бір күндік рационда 10 мг С витаминінің ең аз мөлшері болды. Скорбуттың ауыр жағдайлары тіркелмеді. Бұл лимон шырынына сұраныстың өсуіне әкелді, оны аурулар мен жарақат алғандар кеңесі қолдады, олардың саны жақында Линдтің цитруспен тәжірибелерін білетін екі тәжірибелі теңіз хирургтарымен көбейтілді. Келесі жылы Адмиралтейство бүкіл флотқа лимон шырынын жүйелі түрде беру туралы кеңесті қабылдады. Тағы бір шотланд, Арчибальд Мензис, Ванкувер экспедициясында Тынық мұхитында теңіз флотын қайта жабдықтау үшін Гавайидегі Киалакекуа шығанағына цитрус өсімдіктерін әкелді. Бұл теңіз флотында скорбуттың аяқталуын білдірмеді, өйткені лимон шырыны бастапқыда өте аз болғандықтан, оны алдын алу үшін емес, тек хирургтардың басшылығымен үй суларында қолдануға болады. Тек 1800 жылдан кейін ғана ұсыныстар көбейді, сондықтан адмирал Лорд Сент-Винсенттің талап етуі бойынша ол жалпы шығарыла бастады.
Тиф ауруының алдын алу
Линд аурухананың ең жоғарғы қабатында тифтің жоғалып кеткенін байқады, онда науқастар жуынып, таза киім мен төсек-орынмен қамтамасыз етілді. Бірақ, төменгі қабаттарда мұндай шаралар қолданылмағандықтан, аурудың таралу деңгейі өте жоғары болды. Линд теңізшілерді жалаңаяқ қалдырып, шашын қырқып, жуып, таза киім мен төсек-орынмен үнемі қамтамасыз етуді ұсынды. Осыдан кейін британдық теңізшілер тифке шалдықпады, бұл британдық теңіз күштеріне француздықтарға қарағанда маңызды артықшылық берді.
Теңізден алынған тұщы су
18 ғасырда кемелер су, дәмді сусын және сүт бөшкелерде тасымалданды. 1733 жылы Адмиралтейство жариялаған «Елбасының теңіздегі қызметіне қатысты ережелер мен нұсқауларына» сәйкес, теңізшілер күніне бір галлон жұқа сыра алуға құқылы болды (5/6 британдық галлон, қазіргі американдық галлонға тең немесе үш жарым литрден сәл артық). Сыра пісіру процесінде қайнатылғандықтан, бактериялардан салыстырмалы түрде таза болып, судан айырмашылығы, бірнеше ай сақталуы мүмкін еді. Жерорта теңізінде шарап та берілді, көбінесе брендімен күшейтілген. 240 адамдық фрегат төрт айлық азық-түлікпен бір жүз тоннадан астам ішуге жарамды сұйықтық тасыды. Судың сапасы оның көзіне, бөшкелердің жағдайына және қанша уақыт сақталғанына байланысты болды. Көбінесе теңізшілерге су алып кетуге рұқсат берілмейтін. Су тапшы болған кезде, ол мөлшерленіп берілетін, ал жаңбырды жайып тұрған желкендермен жинауға болатын. Саяхат барысында мүмкіндігі болса, таза су да алынды, бірақ суару орындары көбінесе батпақты, ал тропиктерде – құртқаумен (маляриямен) толған болатын. 1759 жылы Линд қыздырылған тұзды судың буының тәтті екенін анықтады. Ол суды тазарту үшін күн энергиясын пайдалануды ұсынды. Бірақ 1810 жылы жаңа пеш түрі енгізілгеннен кейін ғана суды тазарту арқылы таза суды пайдалы көлемде өндіру мүмкін болды.
Тропикалық аурулар
Линдтің соңғы еңбегі 1768 жылы жарық көрді: "Ыстық климатта еуропалықтарға тән аурулар туралы зерттеме және олардың қатерлі салдарынан сақтану жолдары". Бұл тропикалық аурулардың белгілері мен емдеуі туралы еңбек болды, бірақ теңіз медицинасына қатысты емес, дәрігерлер мен британдық көшпенділер үшін жалпы нұсқаулық ретінде пайдаланылды. "Зерттеме" жарық көргеннен кейін елу жыл бойы Ұлыбританияда медициналық оқулық ретінде қолданылды. Жеті рет басылды, оның ішінде екеуі Линдтің қайтысынан кейін жарық көрді.
Отбасы
Линд Изабелла Дикиге үйленді және Джон мен Джеймс есімді екі ұлы болды. 1773 жылы ол Эдинбург қаласында, Эдинбург қамалына қарап тұрған жаңа үйде, Принц-стритте тұрды. Джон (1751–1794), оның үлкен ұлы, Санкт-Эндрюс университетінде медицинаны оқып, 1777 жылы бітірді, содан кейін 1783 жылы Хаслар ауруханасының бас дәрігері қызметін әкесінен кейін иеленді. Джеймс (1765–1823) де британдық теңіз флотында мансап жолын бастады. Джеймс пост-капитан шеніне дейін көтерілді және 1804 жылы Бенгалия шығанағындағы Визагапатам шайқасындағы рөлі үшін айрықша көзге түсті, осы үшін ол рыцарь дәрежесіне ие болды.
Өлім
Линд 1794 жылы Гэмпширдегі Госпортта қайтыс болды. Ол Портчестердегі Сент-Мэри қарымтасының зиратында жерленді.
Тану
Линдтің есімі Лондонның Кеппел көшесіндегі Лондон гигиена және тропикалық медицина мектебі ғимаратының Фризіндегі жиырма үш есімнің бірі. Осы есімдерді денсаулық сақтау және тропикалық медицина саласындағы пионерлер деп санайтын, құрамы белгісіз комитет таңдап алған. Эдинбург университетінің медицина мектебінде 1953 жылы Калифорния және Аризона штатының цитрус өсірушілері қаржылаған Джеймс Линдті еске алу тақтасы орнатылған. Джеймс Линд Альянсы оның құрметіне аталған.