Кіріспе
Уильям Уизеринг (17 наурыз 1741 – 6 қазан 1799) – ағылшын ғалымы, ботаник, геолог, химик, дәрігер және санайгүлдің (digitalis) биоактивтілігін жүйелі түрде зерттеген алғашқы зерттеуші. Уизеринг Шропширдегі Веллингтон қаласында хирургтың ұлы болып дүниеге келді. Ол дәрігерлік білім алып, Эдинбург университетінің медицина мектебінде медицинаны оқыды. 1779 жылдан бастап Бирмингем қалалық ауруханасында жұмыс істеді. Айтуынша, ол жүрек жеткіліксіздігінен ісік пайда болған (dropsy) адамның дәстүрлі шөптік емді қолданғаннан кейін жақсарғанын байқаған. Уизеринг осы қоспадағы белсенді ингредиент санайгүлден (foxglove) екенін анықтағандығы үшін танымал болды. Белсенді ингредиент қазір өсімдіктің ғылыми атынан алынған дигоксин деп аталады. 1785 жылы Уизеринг «Санайгүл және оның кейбір медициналық қолданылуы туралы есеп» атты еңбегін жариялады, онда клиникалық сынақтар туралы мәліметтер және санайгүлдің әсері мен уыттылығы туралы жазбалар қамтылған.
William Withering FRS (17 March 1741 – 6 October 1799) was an English botanist, geologist, chemist, physician and first systematic investigator of the bioactivity of digitalis. Withering was born in Wellington, Shropshire, the son of a surgeon. He trained as a physician and studied medicine at the University of Edinburgh Medical School. He worked at Birmingham General Hospital from 1779. The story is that he noticed a person with dropsy (swelling from congestive heart failure) improve remarkably after taking a traditional herbal remedy; Withering became famous for recognising that the active ingredient in the mixture came from the foxglove plant. The active ingredient is now known as digoxin, after the plant's scientific name. In 1785, Withering published An Account of the Foxglove and some of its Medical Uses, which contained reports on clinical trials and notes on digitalis's effects and toxicity.
Өмірбаян
Англияда туған Уитеринг 1762 жылдан 1766 жылға дейін Эдинбург медицина мектебінде оқыды. 1767 жылы ол Стаффорд корольдік ауруханасында консультант ретінде жұмыс істеуге кірісті. 1772 жылы Хелена Куксқа (әуесқой ботаникалық суретші және оның бұрынғы науқасы) үйленді; олардың үш баласы болды (біріншісі, Хелена 1775 жылы туды, бірақ бірнеше күннен кейін қайтыс болды, Уильям 1776 жылы туды, ал Шарлотта 1778 жылы туды). 1775 жылы ол Бирмингем бас ауруханасының дәрігері болып тағайындалды (Еразм Дарвиннің ұсынысымен, дәрігер және Ай қоғамының негізін қалаушы мүшесі), бірақ 1783 жылы өкпе туберкулезіне шалдыққанмын деп өзіне-өзі диагноз қойды және жақсырақ қыс климаты денсаулығын жақсартады деген үмітпен екі рет Португалияға барды; бірақ олай болмады. Екінші сапарынан отанына қайтып келе жатқанда, қарақшылар оның кемесін қуды. 1785 жылы ол беделді Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды және "Нақылды гүл туралы есебін" жариялады (төменде қараңыз). Келесі жылы ол Бирмингемде Эджбастон залын жалға алды. Ол Ай қоғамының мүшесі болды. 1791 жылы Бирмингемдегі бүліктер кезінде (оның барысында Джозеф Пристлидің үйі қиратылды) ол Эджбастон залынан қашуға дайындалды, бірақ оның қызметкерлері әскер келгенше бүлікшілерді тоқтатты. 1799 жылы ол суық және желдетілмейтін залда тағы бір қысқы маусымды көтере алмайтынына шешім берді, сондықтан жақын маңдағы Спаркбрук ауданында "Шығанақтарды" сатып алды; оның әйелі көшуге дайын болмады және Эджбастон залында қалды. 28 қыркүйекте Шығанақтарға көшкеннен кейін, ол 1799 жылдың 6 қазанында қайтыс болды.
Ботаника
1776 жылы ол Ұлыбританияда табиғи түрде өсетін барлық өсімдіктердің ботаникалық жіктелуін жариялады, бұл ерте және ықпалды британдық флорасы болды. Ол швед ботаник және дәрігері Карл Линнейдің (1707–1778) жаңа Линней таксономиясына негізделген алғашқы ағылшын тіліндегі еңбек еді – бұл барлық тірі нәрселердің жіктелу жүйесі. Ол кезде ол Линнейдің өңделген нұсқасын жасады деп сынға ұшырады, әдейі түрде жыныстық көбеюге қатысты сілтемелерді жойды, «әйелдердің ұялмауы» үшін, атап айтқанда «Личфилдтегі ботаникалық қоғам» деп белгілі «Ботникалық қоғам», көбінесе дұрыс емес «Личфилд ботаникалық қоғамы» немесе «Личфилдтің ботаникалық қоғамы» деп аталады. Уизеринг кітабының атақ парағында және кіріспесінде, оның кітабын кең аудиторияға, әсіресе әйелдерге ешқандай қиындықсыз пайдалануға мүмкіндік беру үшін нақты айтудан аулақ болғанын түсіндірді. Алайда ол өз ұстанымын қорғады және келесі ғасырда ботаника көптеген әйелдерге лайықты пән саналды. Оның әйелі, Хелена, талантты суретші болғандықтан, ол жинаған өсімдіктердің суретін салды. Уизеринг 1787 және 1792 жылдары осы еңбектің тағы екі басылымын, Луналық қоғамның мүшесі Джонатан Стоукспен бірлесіп жазды, ал оның қайтысынан кейін оның ұлы (сонымен қатар Уильям) тағы төрт басылым шығарды. Ол 1877 жылға дейін әртүрлі авторлардың атынан жариялануын жалғастырды. Уизеринг аға саңырауқұлақты анықтау саласында да маңызды жұмыстар жасады және ботаникалық сапарларда қолдану үшін жиналмалы қалта микроскопын ойлап тапты. Ол сондай-ақ бұрандалы өсімдік пресі мен васкулумды жалпы оқырмандарға таныстырды. 1787 жылы ол ботаникаға қосқан үлесі үшін Линней қоғамының мүшесі болып сайланды. Кейіннен, оның құрметіне Witheringia solanacea деген өсімдік аталды және ол Еуропа құрлығында «Ағылшын Линнейі» деп танылды. Бірмингем университетінің медицина мектебіндегі Уильям Уизеринг кафедрасы және медицина мектебінің жылдық Уильям Уизеринг лекциясы оның есімімен аталады.
Цифрлық гүлді табу
Айтылуынша, Уизерринг цифрлық өсімдіктің "сусыққа" (ісінуге) ем жасауда қолданылатынын алғаш рет Шропширде халықтық емші болып жұмыс істеген "Мама Хаттоннан" естіген. Ол өсімдікті 20-дан астам түрлі ингредиенттерді қамтитын бірнеше шөптен тұратын қоспаның бір бөлігі ретінде қолданып, осы ауруды сәтті емдеген. Уизерринг цифрлық өсімдіктің қоспадағы белсенді компонент екенін анықтады және соңғы тоғыз жыл бойы өсімдіктің әртүрлі бөліктерінен (әр маусымда жиналған) әртүрлі препараттарды мұқият сынап көрді. Ол цифрлық өсімдік қолданған 156 жағдайды тіркеп, оның әсерін, сондай-ақ оны қолданудың ең жақсы және қауіпсіз жолдарын сипаттады. Осы жағдайлардың кем дегенде бірінде Эразм Дарвин Уизеррингтен екінші пікір сұраған науқас болды. 1785 жылдың қаңтар айында Дарвин Лондондағы Дәрігерлер колледжіне "Кейбір сусықтар мен өкпелік тұтынуда түлкіқұлақтың сәтті қолданылуы туралы есеп" атты мақаласын ұсынды, ал Дарвин оны сол жылдың наурыз айында таныстырды. Дарвиннің мақаласын қамтитын транзакциялар жинағының соңындағы постскриптте: "Бұл томның соңғы беттері басылымға дайындалып жатқанда, Бирмингемдік доктор Уизерринг түлкіқұлақ қолданған көптеген жағдайларды жариялады, көбінесе жақсы нәтижелерге қол жеткізілді" делінген. Осыдан кейін Дарвин мен Уизерринг арасы суытылып, ақырында Роберт Дарвиннің Уизеррингті науқастарды тартып алып, кәсіби емес мінез-құлықпен айыптауынан туындаған дауға ұласты. Бұл медициналық академиялық плагиаттың ерте мысалы. Шындығында, бұл Эразм Дарвиннің ұйымдастыруымен жасалған. Ол өзін кемсіткенін сезінгендегі ашуы мен сарказмы өз ұлының өзіне қол жұмсауына және кейіннен ұлы Робертпен араның ажырауына ықпал еткені мүмкін. Ал "Мама Хаттон" 1928 жылы Уильям Мид Принстің суретінде Parke Davis компаниясының цифрлық өсімдік препараттарын жарнамалау мақсатымен жасалған. Уизеррингтің еңбектерінде немесе басқа біреудің еңбектерінде Мама Хаттон туралы еске алу жоқ, сондай-ақ ол ешқандай қарт әйелмен тікелей кездескенін де айтылмаған. Ол өз есебінде әріптесінен бұрынғы қарт әйелдің ұзақ уақыт бойы құпия сақтаған рецептіне түсініктеме беруін сұрағанын айтады. 1928 жылдан бері Мама Хаттонның беделі жарнама плакатындағы суреттен Шропширдегі дана әйел, шөпші, фармацевт және дәрігерге дейін өсті, ал оның шынайы танылуы доктор Уизеррингтің адал емес әдістерімен торыққан. Бұл туралы жазылған оқиғалардың барлығы да шындыққа жатпайды. Уизеррингтің Оксфордтағы Брэмгейм колледжінің жағдайы туралы хабарды Бирмингем ауруханасындағы әріптесі доктор Эш берген, ал деканды түлкіқұлақтың жапырақтары емес, тамырымен емдеген. Мама Хаттон туралы миф және Уизеррингтің Шропширде оны қууы авторлардың бастапқы көздерге жүгінбегенінің және басқалардың сілтемесіз еңбектерін көшіріп, әшекейлегенінің нәтижесінде пайда болды. Д. М. Криклердің "Уизерринг және түлкіқұлақ; миф жасау" (British Heart Journal, 1985, 54: 256–257) мақаласын қараңыз. 1785 жылы жарық көрген "Түлкіқұлақ туралы Уизеррингтің есебінде" Уизерринг түлкіқұлақ туралы жеті рет хабарланғанын айтады. Оның ботаникалық біліміне сүйенсек, Шропширдегі қарт әйел ұзақ уақыт бойы құпия сақтаған отбасылық рецептте түлкіқұлақтың белсенді компоненті екенін анықтау қиын болмас еді. Уизерринг өзінің "Ботаникалық реттемесін" 1776 жылы жариялаған және онда түлкіқұлақтың егжей-тегжейлі зерттеуге лайық екенін ұсынған. Эразм Дарвин түлкіқұлақтың пайда болуын өз мойнына алуға тырысты, бірақ сәтсіз болды. Содан кейін Эразм Дарвин Роберттің білмейтін көмегімен Уизеррингтің беделін түсіруге тырысты, ал Роберт бұрын өзінің қайтыс болған ұлы Чарльздың тезисін пайдаланып, басымдық құруға тырысқан. Шындығында, Чарльз Дарвин Уизеррингпен достық қарым-қатынаста болған (Роберт сияқты) және Эдинбург университетінде Уизеррингтің түлкіқұлақпен жасаған тәжірибелері туралы сөйлескен. Эразм Дарвиннің Уизерринг Лондоннан тыс ең танымал және сұранысқа ие дәрігерге айналғанына және Уизеррингтің ағылшын ботаникалық реттемесі Эразмның ботаникалық басылымдарын (барлығы жартылай жасырын түрде жарияланған) асып, стандартты анықтама көзіне айналғанына қызғанышы болуы мүмкін. Уизеррингтің "Ботаникалық реттемесі" қазір ұмытылғанмен, келесі 100 жылға жуық ағылшын ботаникасының стандартты анықтамасы болды.
Химия және геология
Витеринг – құлшыныспен химия мен геологияны зерттеген. Ол Англияның Камберленд аймағынан алынған салмақты кен – Терра Пондерозада бірқатар тәжірибелер жүргізді. Ол оның құрамында бұрын сипатталмаған, жаңа элемент бар деген қорытындыға келді, бірақ оны анықтай алмады. Кейіннен бұл барий карбонаты екені анықталды, ал 1789 жылы неміс геологы Абрахам Готтлоб Вернер осы минералды оның құрметіне витерит деп атады. Бірмингем мұражайы мен көркемсурет галереясының Мэтью Болтон минералдар коллекциясында витериттің ең алғашқы үлгілерінің бірі сақталуы мүмкін. Болтонның қолжазбасында: "№ 2 Terra Ponderosa Aerata, доктор Витерингтен алған" деп жазылған. Витеринг сонымен қатар Англия мен шетелдегі бірнеше шипа суларының минералдық құрамын зерттеді, әсіресе Португалиядағы Кальдас-да-Рейна шипажайында. Бұл жұмыс 1793-1794 жылдардың қысында жүзеге асты, одан кейін ол Португалия Корольдік ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.
Withering also undertook analyses of the mineral content of a number of spa waters in England and abroad, notably at the medicinal spa at Caldas da Rainha in Portugal. This latter undertaking occurred during the winter of 1793–4, and he was subsequently elected to the Fellowship of the Royal Academy of Sciences of Portugal.
Ескерткіштер
Ол 1799 жылғы 10 қазанда Бирмингемде, Эджбастон залының жанындағы Эджбастонның ескі шіркеуіне жерленді, бірақ оның қабірінің нақты орны белгісіз. Қазір шіркеу ішіне көшірілген ескерткіш тасқа оның жаңалықтары мен ботаника ғылымына қосқан үлесін еске алу үшін түлкіқұлақ гүлдері мен Witheringia solanaceae бейнеленген. Ол Бірмингемдегі Ай қоғамының Ай тастарының бірімен және Эджбастон залындағы естелік тақтамен де еске алынады. Бірмингем университетінің Медицина мектебі оның құрметіне оның атымен аталатын Медицина кафедрасын құрды. 2011 жылдың шілдесінде Уизрингтің туған жері Веллингтонда J D Wetherspoon пабы ашылып, оның есімімен аталды.