Кіріспе

1624 – 1689 жылдар) – ағылшын дәрігері. Томас Сиденхэм (10 қыркүйек 1624 – 29 желтоқсан 1689) – ағылшын дәрігері. Ол 1676 жылы жарық көрген «Медициналық бақылаулар» еңбегінің авторы, бұл кітап екі ғасыр бойы медицинаның стандартты оқулығы болды, соның арқасында ол «Ағылшын Гиппократы» деп танылды. Оның көптеген жетістіктерінің ішінде Сиденхэм хореясы, сондай-ақ Санкт-Витус биі деп белгілі болған ауруды ашқандығы да бар. Оған «Адамның жасы артерияларының жасына тең» деген көрегендік сөз авторлығы тиесілі.

Ерте өмір

Томас Сиденхэм Дорсеттегі Уинфорд Игл қаласында дүниеге келді, оның әкесінің мүлкі болған. Оның ағасы полковник Уильям Сиденхэм болды. Он сегіз жасында Сиденхэм Оксфордтың Магдален Холлға түсті; бірақ қысқа уақыттан кейін оқуы үзілгендей көрінеді, және ол Азамат соғысы кезінде парламенттік армияда офицер болып қызмет етті. 1648 жылы Оксфорд курсын бітіріп, медицина бакалавры дәрежесін алды, сонымен қатар Олл Соулз колледжінің мүшесі болып сайланды. Шамамен отыз жылдан кейін (1676 ж.) ол Оксфордта емес, Кембридждегі Пемброк Холлда MD дәрежесін алды, онда оның үлкен ұлы сол кезде студент болып оқыған. 1648 жылдан кейін ол Оксфордта медицинаны оқып, біраз уақыт өткізді, онда дәрігер Томас Кокс оның маңызды ықпалы болды, Кокс оның ағасына көмек көрсеткен. Бірақ ол көп ұзамай әскери қызметке қайта оралды, 1654 жылы Оливер Кромвельге жолдаған петициясының нәтижесінде 600 фунт стерлинг алды. Ол екі ағасының қаза болғандарына байланысты жинақталған қарыздарды көрсетті және Кромвельге өзі де парламентке адал қызмет еткенін, көп қан төккенін еске салды. 1655 жылы ол Олл Соулздегі мүшелігінен бас тартып, туған ауылы Уинфорд Иглде Мэри Джиге үйленді. Олардың екі ұлы болды: Уильям (1660–1738 жж.) және Генри (1668?–1741 жж.); тағы бір ұлы Джеймс жас кезінде қайтыс болды. 1663 жылы ол Вестминстерде және оның айналасында 6 миль радиуста тәжірибе жасауға рұқсат алу үшін Дәрігерлер колледжінің емтихандарын тапсырды, бірақ ол одан бұрын Лондонда тұрған болуы мүмкін. Осы ең төменгі біліктілік Сиденхэм пен Дәрігерлер колледжі арасындағы жалғыз байланыс болды. Ол жаңашыл және тікелей сөйлейтін болғандықтан, кейбір колледж мүшелері оған сенімсіздікпен қараған сияқты. Джон Маплтофқа жазған хатында ол "qui vitio statim vertunt si quis novi aliquid, ab illis non prius dictum vel etiam inauditum, in medium proferat" ("Егер біреу жаңа нәрсені айтса, бұрын айтылмаған немесе естілмеген нәрсені жарияласа, олар бірден кемшілік іздейді"); ал Роберт Бойльге, өлімінен бір жыл бұрын жазған хатында (оның ағылшын тіліндегі жазбаларының жалғыз түпнұсқасы), ол былай деді: "Мен науқастарымды емдеу бақытына иемін, кем дегенде менің жанында аз адам қаза болады дейді; бірақ мен өзімнің басқа әріптестеріммен қарым-қатынасымды мақтан ете алмаймын. Мен практиканы оңайлатуға тырысқаным үшін олар ашуланып, Чаринг Кростағы шарлатанды сынамайынша, өздеріне қайшы келеді және мен олардан маңыздырақ бола аламын деп әлемге көрсетуге тырысады." Сиденхэм өз заманының ең білгір адамдарын, мысалы Бойль мен Джон Локкты өз жақтаушылары ретінде тартты. Оның діни көзқарастары табиғи теологияның ерте түрі ретінде сипатталған.

Жарияланған еңбектер

Оның Methodus curandi febres (Қозық ауруды емдеу әдісі) атты алғашқы кітабы 1666 жылы жарық көрді; екінші басылымы, жұқпалы ауру туралы қосымша тараумен, 1668 жылы; үшінші басылымы, одан әрі кеңейтіліп, 1676 жылы Observationes medicae (Медициналық байқаулар) деген атаумен танымал болды. Оның келесі жарияланымдары 1680 жылы екі Epistolae responsoriae (хаттар мен жауаптар) түрінде болды, біреуі "Эпидемиялар туралы", Кембридж университетінің физика профессоры Роберт Брэйдиге, ал екіншісі "Lues venerea" (Венериялық аурулар туралы), Кембридж университетінің қоғамдық лекторы және Лондонның Грешем физика профессоры Генри Паманға арналған. 1682 жылы ол Ворстер қаласының докторы Уильям Коулға арнап, конъюнктивті шешек ауруын емдеу және истерия туралы Dissertatio epistolaris (хаттар бойынша диссертация) жариялады. 1683 жылы Tractatus de podagra et hydrope (Артрит және сусырауды емдеу) және 1686 жылы Schedula monitoria de novae febris ingressu (Жаңа қызбаның басталу белгілерінің тізімі) жарық көрді. Оның соңғы аяқталған жұмысы Processus integri (Емделу процесі), патология мен практиканың жоспары; оның жиырма данасы 1692 жылы басылды, және жинақ болғандықтан, ол Англияда және басқа елдерде оның басқа жазбаларына қарағанда жиі қайта басылды. Оның қағаздарының арасында өкпелік сезіну туралы фрагмент табылды. Оның жинақталған жазбалары латын тілінде шамамен 600 бетті құрайды, оны әртүрлі ғалымдар сол тілге аударған.

Ағылшын медицинасының атасы

Сиденхам табысты дәрігер болған және өмірінде шетелдегі басылымдардан басқа, оның әртүрлі трактаттарының бірнеше жаңа басылымдары жарылған. Алайда, ол ағылшын медицинасының әкесі немесе ағылшын Гиппократы ретінде қайтыс болғаннан кейін ғана танымал болды. Ұзақ уақыт бойы ол салқындату (немесе күту) емінің табыстылығы, лауданы (апийумның алғашқы түрі) және "квартан қызбасында" "Перу қабығын" қолдануы (қазіргі терминдерде, плазмодиум маляриясынан туындаған безгекті емдеу үшін хинин құрамындағы цинхона қабығын пайдалану) үшін белгісіз құрметке ие болды. Дегенмен, оның замандастарының арасында емдеу мен фармакологияның егжей-тегжейінен гөрі Сиденхамның маңыздылығын түсінгендер де болды, олардың ішінде Ричард Мортон мен Томас Браун бар, олар Сиденхамның бірнеше кітабының көшірмелеріне ие болды. Бірақ сол кездегі академиялық медицинаның көзқарасын Мартин Листердің Сиденхам мен оның жақтастарына "сектанттар" деген терминді қолдануы көрсетеді (1694 ж.), оның басшысы бес жыл бұрын қайтыс болған кезде. Оған қарсылықтың саяси емес, басқа себептері бар екеніне күмән болса, онда оны доктор Эндрю Браунның куәлігі жоққа шығарады. Браун Шотландиядан Сиденхамның тәжірибесін зерттеу үшін келген және оның "Жаңа қызбаны емдеуге қатысты жоқтау кестесінде" сол кезде оның жайлы не ойланғанын айтқан. Дәрігерлер колледжіндегі Харвеяндық лекциялар сериясында Сиденхам алғаш рет доктор Джон Арбутноттың (1727 ж.) лекциясында еске алынды, ол оны "эмулус Гиппократис" ("Гиппократтың бәсекелесі") деп атады. Лейден профессоры Герман Боерхаув өз класында (онда әрқашан Англия мен Шотландиядан студенттер болды) оны "Angliae lumen, artis Phoebum, veram Hippocratici viri speciem" ("Англияның жарығы, өнердің Аполлоны, Гиппократтың нағыз бейнесі") деп сипаттаған. Альбрехт фон Галлер де медицина прогресінің схемасындағы бір кезеңді Сиденхамның атымен белгіледі. Ол шынымен де жаңа әдіс пен практиканың жақсы этикасын қалыптастырғаны үшін танымал, оның құндылығы мен таралуы көп жылдар өткен соң ғана анық болды (Мортон сияқты онымен бірдей көзқарастағылардан басқа). Оның қандай жаңалықтарын қысқаша қарастырайық. Біріншіден, ол пациенттері үшін бар күшін салды және қолөнердің құпиялары мен дәстүрлі догмаларын мүмкіндігінше азайтуға тырысты. Ол туралы айтылатын оқиғалар ерекше: Төмендету емделген бір джентльменге шақырылып, оны аяусыз гистериялық күйде тапқан кезде, ол мұның ұзақ ауруының, бұрынғы эвакуациялардың және бос жағдайдың салдары деп ойлады. "Сондықтан мен оған қуырылған тауық пен бір пинте канари тапсырдым". Гипохондриямен ауыратын бай джентльменге ол одан көп нәрсе жасай алмайтынын айтты, бірақ Инвернесте оның жағдайы сияқты жағдайларда шеберлікке ие доктор Робертсон тұрады. Науқас үмітпен Инвернеске сапар шекті, бірақ сол жерде аталған дәрігерді таба алмады және ашумен Лондонға оралды, бірақ сонымен бірге ауруынан айықты. Бұл оның сэр Ричард Блэкморға берген атақты кеңесімен байланысты. Блэкмор медицинаны зерттеуді бастағанда доктор Сиденхемнен қандай авторларды оқу керектігін сұрады, ол оған Дон Кихотты оқуды ұсынды, "өйткені бұл өте жақсы кітап; Мен оны әлі де оқимын" деді. Ол өз тәжірибесінде "мен пациенттерімнің қауіпсіздігі мен өз беделімді ең тиімді түрде қорғау үшін ешқандай әрекет жасамадым" деген жағдайларды да айтады. 1679 жылы Сиденхам құсуша жөтелге "pertussis" деген ат берді, яғни кез келген түрдегі күшті жөтел. Зейілді пуритан болғандықтан, ол "адамға сыртқы нәрселерді сезімдерімен қабылдау қабілетін ғана берген" деп, аурудың жасырын себептерін анықтау үшін патологиялық анатомия мен микроскопиялық талдау сияқты әрекеттерді діни себептермен жобады.

Цитаталар мен атрибуциялар

"Құдай адамға азаптан құтылу үшін берген барлық емдердің ішінде, опиум сияқты жалпыға тараған және тиімдісі жоқ." "Адамның жасы – артерияларының жасымен өлшенді." "Мен сеніммен айтамын, көптеген адамдардың подаградан өлгендігі туралы айтылатын болса, шындығында олардың көбі аурудың емес, емнің салдарынан қайтыс болған, және менің байқауларым осыны растайды." "Егер біреу өзін басқалардың күтіміне беруді ниеттенсе, онда төрт нәрсені ойлануы керек: Біріншіден, ол бір күні өзіне сеніп тапсырылған барлық адамдар үшін Жоғарғы Сотқа есеп беруге тиіс. Екіншіден, оның барлық білімі, дағдысы және күші Құдайдан берілгендіктен, оларды тек пайда немесе мақтан үшін емес, Құдайдың даңқы мен адамзаттың игілігі үшін жұмсау керек. Үшіншіден, ол өзі күтімге алған жаратылыстың қарапайым емес екенін есте ұстасын, себебі адамзаттың құндылығын, ұлылығын көрсету үшін Құдайдың жалғыз Ұлы адам болып дүниеге келді, оны өзінің құдайлық қадір-қасиетімен құрметтеді және одан да артық, оны құтқару үшін өмірін берді. Төртіншіден, дәрігердің өзі де өлшеулі екенін ескере отырып, ауырған науқастарын аялап, мейіріммен емдеуі керек, өйткені ол өзі де бір күні осындай ауруға шалдығуы мүмкін." "Primum non nocere" (Біріншіден, зиян келтірме) деген қағиданы көбінесе Гиппократқа жатқызады, бірақ ағылшын хирургі Томас Инман жазған кітапта Сиденхамға жатқызылған.

Нозология

Сиденхэмнің негізгі идеясы – ауруларды табиғатта көрінетіндей қабылдап, олардың объективті белгілерінің толық суретін (немістердің Krankheitsbild) жасау еді. Ол көптеген аурулардың нақты типі болатынын, оны жануарлар мен өсімдіктер түрлерімен салыстыруға болатынын айтты. Симптомдар мен аурудың барысының сәйкестігі себептің біртектілігіне байланысты. Ол ең маңызды себептердің анық және бірлескен себептер екенін, яғни ауру құбылыстарын атап көрсетті; ал қашықтағы себептерді іздеудің қажеті жоқ деп ойлады. Жедел аурулар, мысалы, қызба мен қабыну, организмнің сырттан келген зиянды әсерге қарсы жасаған пайдалы сақтау шарасы немесе реакциясы деп қарастырды. Осы тұрғыда ол Гиппократтың іліміне де, табиғи дағдарыстарды бақылап, оларға көмектесу тәжірибесіне де жақын болды. Созылмалы аурулар болса, көбінесе дұрыс тамақтану және жалпы өмір салтының қателіктерінен туындаған, көңіл-күйдің бұзылуы еді, және біздің өзіміз тікелей жауапты едік. Сондықтан оның әйгілі сөзі: "acutos dico, qui ut plurimum Deum habent authorem, sicut chronici ipsos nos" ("Жедел аурулардың себебі көбінесе Құдайдың құдіретінде, ал созылмалы аурулардың себебі – өзімізде"). Сиденхэмнің нозологиялық әдісі қазіргі заманғы әдіспен бірдей, бірақ оған Морганни бір ғасырдан кейін ауру анатомиясын енгізгенге дейін жетіспеді. Нозологияның екі саласында да – жедел және созылмалы ауруларда – Сиденхэм өзінің дәл байқауларымен және жағдайларды, типтерді салыстыру арқылы табиғи тарихқа үлкен үлес қосты. Observationes medicae және бірінші Epistola responsoria Лондондағы түрлі қызбалар, ағыстар және басқа да жедел ауруларды бірнеше жыл бойы мұқият зерттеудің куәлігін қамтиды, олардың жылдан жылға және маусымнан маусымға айырмашылықтары, сондай-ақ басым ауа райы туралы сілтемелер бар. Бұл бақылаулардың барлығы жыл немесе маусымның эпидемиялық құрылымын түсіндіру үшін пайдаланылды, ол көбінесе түсініксіз телюрикалық себептерге байланысты деп саналды. Оның айтуынша, жедел аурудың типі жыл мен маусымға байланысты өзгереді және дұрыс емді таңдау үшін типті білу қажет. Медициналық әдебиетте Гиппократтың "Ауа, су және жерлер туралы" трактатынан бері мұндай нәрсе болған емес. Оның ішінде әлі де дамымаған шындықтың белгілі бір тұқымдары бар, бірақ эпидемиологияның қазіргі ғылымы жаңа тұжырымдамаларды енгізді. Басқа нәрселермен қатар, Сиденхэмге скарлатинаны алғаш рет диагностикалау және хореяның қазіргі заманғы анықтамасын жасау еңбегі тиесілі (Sched. monit.). Ол көптеген аурулардың арасында гистерия мен подаграны ең көп талқылады, оның соңғысының сипаттамасы (өзінің денсаулығындағы белгілерінен) медициналық жазбаның классикалық үлгісі болып табылады. Сиденхэмнің табиғи тарих әдісі оның өлімінен кейін үлкен атаққа ие болғанымен, кейінгі ұрпақтың оған деген құрметіне RG Latham көрсеткен нәрсе де себеп болды, ол былай деді: "Менің ойымша, либералды және ашық рухтың моральдық элементі бақылау, талдау және салыстыру қабілеттерімен бірге жүрді".

Өлім

Лондондағы Сиденхэмнің жеке өмірі туралы көбінесе ештеңе белгілі емес. Ол 1689 жылдың 29 желтоқсанында 65 жасында Палл Моллдағы үйінде қайтыс болды. Ол Пикадиллидегі Сент-Джеймс шіркеуіне жерленген, онда 1810 жылы Дәрігерлер колледжі ескерткіш тақта орнатты. Томасқа арналған ескерткіш тасты Пикадиллидегі Сент-Джеймс шіркеуінің баспалдағының ортасында табуға болады. Оны бұрынғы "Сиденхэм қоғамы" орналастырған.

Өмірбаяндары

Сиденхэмнің өмірі туралы Сэмюэл Джонсонның Джон Свон аударған шығармаларында (Лондон, 1742), К. Г. Кюннің шығармаларының басылымында (Лейпциг, 1827) және Роберт Гордон Латамның 1848 жылы Лондондағы Сиденхэм қоғамы басып шығарған аудармасында жазылған, анонимді бір өмірбаяны бар. Сондай-ақ, Фредерик Пикардтың «Сиденхэм, оның өмірі, оның шығармалары» (Париж, 1889) және Джозеф Франк Пейннің «Томас Сиденхэм» (Лондон, 1900) еңбектерін қараңыз. Доктор Джон Браунның «Локк және Сиденхэм» (Hores subsecivae, Эдинбург, 1858) еңбегі мақтауға толы. Оның шығармаларының көптеген жинақталған басылымдары, сондай-ақ ағылшын, неміс, француз және итальян тілдеріне аудармалары жарық көрген. Уильям Александр Гринхилл латын мәтінін жариялаған (Лондон, 1844, Syd. Соц.). Автордың өзінің ілімдері мен тәжірибесінің ең қызықты тұжырымы – «Observationes medicae» (1676) еңбегінің 3-ші басылымына жазылған кіріспесі. Әріптесі доктор Джон Браун оны «практикалық медицинаның ханзадасы, мінезі оның атындай әдемі және нағыз ағылшын» деп сипаттаған.