Кіріспе

Италиялық анатомист (1682–1771)

Джованни Баттиста Морганни (25 ақпан 1682 – 6 желтоқсан 1771) – итальяндық анатомист, қазіргі заманғы анатомиялық патологияның әкесі деп есептеледі. Ол Падуа университетінде анатомия профессоры болып 56 жыл қызмет етіп, көптеген елдерден келген мыңдаған медицина студенттерін оқытты. Оның ең маңызды жазба жұмысы – бес томдық монументалды «Аурулардың орналасуы мен себептері» еңбегі, анатомиялық диссекция және байқаулар бойынша өмірлік тәжірибесін қамтиды және көптеген аурулар денеге жалпылама тарамайды, ал белгілі бір органдар мен тіндерде пайда болады деген негізгі принципті орнықтырды.

Білім

Оның ата-анасы жайлы жағдайда болды, бірақ аристократиядан емес; Джованни Мария Ланцизиге жазған хаттарынан Морганьидің әлеуметтік жағдайын жақсартуға ниеттенгені көрінеді. Оның Падуадағы ескерткіш тақташада әйелінің құқығымен "Forlì азаматы, Forlì графы" деп сипатталғаны оның мұраттарына жеткенін көрсетеді. Он алты жасында ол философия мен медицинаны оқу үшін Болоньяға барып, үш жылдан кейін, 1701 жылы екі факультет бойынша да мақтаумен бітірді. Ол Антонио Мария Вальсальваның (Мальпигидің белгілі шәкірттерінің бірі), Болонья мектебінде анатомиялық демонстратор қызметін атқарған прозекторы болды және 1704 жылы жарық көрген "Анатомия және құлақ аурулары" атты оның танымал еңбегін дайындауға көмектесті.

Ерте мансап

Көп жылдар өткен соң, 1740 жылы Моргагни Вальсальваның жазбаларының жинақталған басылымын редакциялады, құлаққа қатысты трактатқа маңызды қосымшалар енгізілді және автор туралы естелік жарияланды. Вальсальва Пармаға ауысқанда Моргагни оның анатомиялық демонстраторы лауазымын иеленді. Ол осы кезеңде Болоньяда жоғары беделге ие болды; жиырма екінші жасында Academia Enquietorum президенті болып сайланды және президенттік лауазымында абстрактілі спекуляцияларды қолдамау арқылы, нақты анатомиялық бақылаулар мен ой-пікірді дамытуға үлкен мән бергені айтылады. Ол 1706 жылы академияға ұсынған хабарламаларының мазмұнын «Adversaria anatomica» деген атпен жариялады, бұл оның Еуропа бойынша дәл анатомист ретінде танылуының алғашқы қадамы болды; кітапқа көмекей, жас бездері және әйелдердегі кіші кеңет мүшелері туралы бақылаулар кірді. Кейбір уақыттан кейін ол Болоньядағы қызметін тастап, келесі екі-үш жылды Падуада өткізді, онда оның досы Доменико Гульельмини (1655–1710), медицина профессоры, бірақ физика және математика саласындағы жазушы ретінде әйгілі болды, оның еңбектерін кейіннен (1719) өмірбаянмен бірге редакциялады. Гульельмини оның Падуада оқытушы болып орналасуын қалады, ал Гульельминидің күтпеген өлімі осы жобаны іске асыруға мүмкіндік берді, Антонио Валлиснери (1661–1730) бос қалған орынға тағайындалды, ал Моргагни теориялық медицина кафедрасын иеленді. Ол 1712 жылдың көктемінде Падуаға келді, ол сол кезде отыз бір жасқа толып, 6 желтоқсан 1771 жылы қайтыс болғанға дейін медицинаны үлкен жетістікпен оқытты.

Ортаңғы мансап

Ол үш жыл Падуада болған кезде, ол кезде Венеция Республикасының құрамына кірген қала, оны (Венеция сенаты) анатомия кафедрасына тағайындау мүмкіндігі туды. Бұл беделді лауазымда ол Везалий, Габриэль Фаллопио, Джеронимо Фабрицио, Гассерий және Адриан Шпигелиус сияқты көрнекті ғалымдардың ізбасары болды және сенаттың шешімімен уақыт өте келе артқан стипендияны алып, он екі жүз алтын дукатқа жетті. Падуаға келгеннен кейін көп ұзамай ол Форлидің асыл текті әйеліне үйленді, одан үш ұл мен он екі қызы дүниеге келді. Морганни барлық топ арасында бесiз теңдесi жоқ танымалдылыққа ие болды. Ол бойы ұзын, қадірлі келбеттi, сары шашты, лаванды түсті көзді, ашық және шатты мінезді, әдептi әлдеген адамдармен сыйласып, латын тіліндегі көркем әдебиетімен ерекше көзге түсті. Ол әріптестерімен үйлесімде өмір сүрді, олар оның бұрын-соңды болмаған үлкен стипендиясына қызғанбады деседі; оның үйі мен лекция залы Еуропаның түкпір-түкпірінен келген, түрлі жастағы студенттермен әрдайым толы болды, ол Венецияның көрнекті сенаторлары мен кардиналдарының достығы мен құрметіне ие болды, ал кезекті папалар оған құрмет көрсетті. Падуада көп тұрмай, неміс студенттері, барлық факультеттердің студенттері оны өз қамқоршылары етіп сайлады, ол оларға үй сатып алуға кеңес берді және көмектесті, ол үй неміс кітапханасы мен клубы болып, мәңгілікке сақталды. Ол 1708 жылы императорлық Цезарь Леопольд академиясына (алғашқыда Швайнфуртта орналасқан) және 1732 жылы жоғары дәрежеге, 1724 жылы Корольдік қоғамға, 1731 жылы Париж ғылым академиясына, 1735 жылы Санкт-Петербург академиясына және 1754 жылы Берлин ғылым академиясына сайланды. Оның ең белгілі шәкірттерінің қатарында Антонио Скарпа (1832 жылы қайтыс болды, Морганьи мектебін қазіргі заманмен байланыстырды), Доменико Котуньо (1736–1822) және Леопольдо Марко Антонио Кальдани (1725–1813), Венецияда 1801–1814 жылдары 2 томдық анатомиялық суреттердің керемет атласын жазған автор болды. Падуадағы алғашқы жылдары Морганни "Adversaria anatomica" (1717–1719) тағы бес сериясын жариялады; оның қатаң медициналық еңбектері азаз болды және эпизодтық сипатта болды (өт тастары, Venae cavae варикозы, тас аурулары және курияның сұрауы бойынша жасалған медициналық-құқықтық мәселелер туралы бірнеше ескертпелер). Сол жылдары оның қаламы анатомиялық байқаулардан гөрі классикалық ғылыммен айналысты.

Карьерасының соңғы жылдары

1761 жылға дейін, ол сексенінші жасына келгенде ғана, патологиялық анатомияны ғылымға айналдырған және медицинаның бағытын дәлдік пен нақтылықтың жаңа арналарына бұрған үлкен еңбегін жариялады – «De Sedibus et causis morborum per anatomen indagatis» («Анатомия арқылы зерттелген аурулардың орындары мен себептері туралы»), бес кітаптан тұратын, екі фолио том ретінде басылған. Келесі он жылда, көлеміне қарамастан, ол бірнеше рет (төрт жылда үш рет) түпнұсқа латын тілінде қайта басылды және француз (1765, 1820 жылы қайта басылды), ағылшын (1769) және неміс (1771) тілдеріне аударылды. 1769 жылы ол кейін Крон ауруы деп аталатын ауруды сипаттаған алғашқы адам болды. Морганниден бұрын патологиялық анатомияға арналған жалғыз арнайы еңбек – Невшательдік Теофиль Бонедің «Sepulchretum: sive anatomia practica ex cadaveribus morbo denatis» («Қаласырау, немесе, аурудан өлген мәйіттерден жасалған анатомия») еңбегі, алғаш рет (Женева, 2 том, фолио) 1679 жылы, Морганни туғанға үш жыл бұрын жарық көрді; ол 1700 жылы Женевада (3 том, фолио) және 1709 жылы Лейденде қайта басылды. Везалий және Фаллопий дене анатомиясын толық, ал кейбір бөлімдерін терең зерттегенімен, ешкімге ауру органдар мен бөліктердің анатомиясын жүйелі түрде зерттеу және сипаттау ойына келмеген. Везалийден бір ғасыр өткен соң Харви туберкулез немесе басқа созылмалы аурудан өлген бір адамның денесін кесуден, асылған он адамның денесінен көбірек білім алуға болатынын айтқан. Франсис Глиссон (1597–1677) Сепулькретум алғы сөзінде Боне келтірген үзіндіде, кем дегенде, органдардың күйін жүйелі түрде салыстыру идеясымен таныс екенін көрсеткен. Боне еңбегі – ауру анатомиясы жүйесін құруға жасалған алғашқы әрекет болды және ол көбінесе ерекшеліктер мен деформацияларға негізделгенімен, өз заманында зор беделге ие болды; Халлер оны өлімсіз еңбек деп атады, ол өзі патологиялық кітапхана ретінде қызмет ете алады. Морганни өзінің еңбегінің алғы сөзінде Сепулькретумның кемшіліктері мен артықшылықтарын талқылайды: ол негізінен басқа адамдардың жағдайларын жинақтаған, жақсы және нашар куәландырылған; ол көп сөзді, жиі дұрыс емес және қалыпты анатомия білімі болмағандықтан, шатастыратын, сондай-ақ қазіргі кезде объективті бейтараптық деп аталатын қасиеттен мүлдем құр болған, бұл сапа Морганни ауру анатомиясына екі ғасыр бұрын Везалий қалыпты адам анатомиясына енгізгендей, шешімді түрде енгізді. Морганни «De Sedibus» қалай пайда болғаны туралы айтады. 1740 жылы Вальсальваның басылымын аяқтағаннан кейін, ол елде демалыс алып, білімнің көптеген салаларына қызығушылық танытқан жас досының қосылысында көп уақыт өткізді. Әңгіме Боне қабіріне бұрылды, және Морганнидің дилетант досы оған өзінің байқауларын жазбаға қоюды ұсынды. Олар ауру органдар мен бөліктердің анатомиясы туралы хаттарды осы жақын жігітке (оның аты аталмайды) оқу үшін жазуға келісті; және олар жетпіс хатқа дейін жеткенше уақыт-уақытпен жалғасты. Бұл жетпіс хат «De sedibus et causis morborum» құрады, ол 2 томдық фолио (Венеция, 1761) түрінде жарияланды, хаттар бойынша нұсқаулық басталғаннан кейін жиырма жыл өткен соң. Хаттар бес кітапқа бөлінген, денедегі ауру жағдайларын бастан аяққа дейін қарастырады және олардың ішінде 646 дисекция туралы жазбалар бар. Олардың кейбіреулері өте толық берілген, нақты айғақтар мен егжей-тегжейліліктер қазіргі заманғы неміс патологиялық институттарының хаттамаларында кездеспейді; ал басқалары туындаған кейбір сұрақтарды түсіндіру үшін келтірілген үзінділер. Аурудың барысындағы симптомдар және басқа да алғы жағдайлар әрқашан белгілі бір дәрежеде толықтығымен беріледі және өлімнен кейін анықталған жағдайлар тұрғысынан талқыланады. Бұл таңғажайып өлімдер галереясында өмірдің барлық сатыларындағы адамдар, соның ішінде бірнеше кардиналдар да бар. Көптеген жағдайлар Морганнидің Болоньядағы алғашқы тәжірибелерінен және оның ұстаздары Вальсальва мен И. Ф. Альбертинидің (1662–1738) басқа жерде жарияланбаған жазбаларынан алынған. Олар әдіспен және мақсатпен таңдалып, ұйымдастырылған және олар жиі (және біршама кездейсоқ) жалпы патология мен медицина бойынша ұзақ экскурсияға арналған.

Мұра

Ол дәрігерлік карьерасында көптеген консультацияларын мұқият жазып алған. Осы жазбалар қазіргі оқырмандарға оның тәнін сипаттауын және өз сөздерімен оның тәжірибесін байқауға мүмкіндік береді. Біз сондай-ақ Морганнидің анатомияны зерттеудегі прогресін, оның пациенттерді емдеуімен байланысты қарастыра аламыз. Ол өмір сүрген 18 ғасырдың контекстінде бір дәрігердің көзқарасын қарастыру арқылы осы кезеңдегі медициналық тәжірибені жақсырақ түсінуге болады. Морганнидің ерте және заманауи әдебиеттерге сілтеме жасауынан көрініп тұрғандай, оның ғылыми еңбектерінің ауқымы өте кең болды. Ол өзі де білімділерге тән кемшілік – сөз тіркейлігінен азат емес деп айтылады; және оның трактатының формасы мен құрылымы кейінгі дәрігерлерге оны қолдануды қиындатады, тіпті оның түпнұсқа басылымы, Тиссотің (3 том, 4to, Yverdon, 1779) және жаңа басылымдарында жақсы индекстелгеніне қарамастан. Ол қазіргі трактаттардан симптомдар анатомиялық фактілерді ұсыну тәртібі мен әдісін анықтайтын тұрғысынан ерекшеленеді. 1769 жылғы еңбегінде ми айналымындағы ауаның қаза болғаннан кейін табылғанын сипаттаған және оның өлімге себеп болғанын болжаған. Морганнидің жағдайлары ішек зақымдануына байланысты газ эмболиясынан туындаса да, декомпрессиялық ауруда да осындай патология кездеседі. Морганни диагноз, болжам және емдеуді анатомиялық жағдайлар туралы нақты және толық білімге негіздеудің абсолютті қажеттілігін бірінші болып түсініп, көрсеткенімен, ол патологиялық анатомияны клиникалық медицинадан ажыратып, скальпельмен тәжірибеден алшақ ғылымға айналдыруға тырысқан жоқ (алпыс жылдан кейін Вена мектебі сияқты). Оның дәлдігі, толықтығы және бейтараптығы – оның қазіргі заманғы немесе ғылыми қасиеттері; классикалық және шетелдік еңбектерге деген құрметі, практикалық мақсаттарды (немесе ақыл-ойы) ұстануы және оның ой-өрісінің кеңдігі медицина ғылымы негізінен техникалық немесе механикалық болғанға дейін өмір сүргенін көрсетеді. Оның еңбегі патология және практикалық медицинадағы тұрақты немесе жинақтама прогресс дәуірінің бастауы болды. Сол кезден бастап симптомдар белгілі бір дәрежеде конвенциялық топтарға біріктірілмей қалды, олардың әрқайсысы дерті болды; керісінше, олар ауыратын органдардың шақыруы ретінде қарастырыла бастады, және Томас Сиденхэмнің дертінің табиғи тарихы туралы ұлы идеясын ғылыми рухта дамыту мүмкін болды. Морганнидің өмірбаяны Москамен 1768 жылы Неапольде жарияланды. Оның өмірін Анджело Фабронидің Vitae illustr. Italor. еңбегінде де оқуға болады, ал Фабронидің естеліктерінің ықшамдалған нұсқасын Тиссоның De sedibus басылымының алдында табуға болады. Оның еңбектерінің жинағы 1765 жылы Венецияда 5 томдық болып жарық көрді.