Кіріспе
Джон Деннис (16 қыркүйек 1657 – 6 қаңтар 1734) – ағылшын сыншысы және драматургі.
John Dennis (16 September 1657 – 6 January 1734) was an English critic and dramatist.
Өмір
Ол 1657 жылы Лондонның Сент-Эндрю Холборн приходында дүниеге келген. Харроу мектебінде және Кембридж университетінің Каюс колледжінде білім алған. 1679 жылы бакалавр дәрежесін алған. Келесі жылы бір студентті қылышпен жарақаттағаны үшін айыпталған соң колледжден шығарылды. Бірақ ол Тринити Холлға қабылданды, онда 1683 жылы магистр дәрежесін алды. Франция мен Италияда саяхаттағаннан кейін Лондонда қоныстанды, онда Драйденмен танысып, Уайчерли, Конгрев және замандас әдебиетшілермен жақын байланыс орнатты. Шағын мүлікті мұраға алғаннан кейін уақытша тәуелсіздікке ие болып, өзін әдебиетке арнады. Марлборо герцогы оған патшайымның кедендегі уәкілі лауазымын қамтамасыз етті, оның жалақысы жылына 20 фунт стерлинг болды. Кейін ол оны аз сомаға сатты, Лорд Галифакстың кеңесі бойынша, көп жылдар бойы одан жыл сайынғы төлем алу құқығын сақтап қалды. 1704 жылға дейінгі жылдары ол Конгревпен бірге атышулы кофехана әдебиетшілерінің бірі болды. Оның трагедияларының бірі, француздықтарға қарсы халықтың наразылығын білдіретін "Азаттық жарияланды" атты пьесасы 1704 жылы Линкольн Инн Филдс сахнасында үлкен жетістікке ие болды. "Апиус және Вирджиния" (1709) үшін ол жаңа түрдегі дауыл эффектін ойлап тапты. Пьеса сәтті болмады, Дрюри Лейн театрының басшылығы оны сахнадан алып тастады. Бірақ кейін "Макбет" қойылымында Деннис өзінің әдісімен жасалған дауылды естіп, былай деді: "Бұл менің дауылым, әй, Құдай-ау! Зұлымдар менің дауылымды ойнайды, бірақ менің пьесамды емес". Брюердің жазбасына сәйкес (дауыл сөзінің түсіндірмесінде), "бірінің дауылын ұрлау" деген сөз тіркесі осы оқиғадан бастау алған. Деннис өзінің буынның жетекші сыншысы және эстетикалық сапа ретіндегі жоғары тұжырымдаманың алғашқы зерттеушісі ретінде танылды. Альп тауларына саяхаттағаннан кейін ол өз ойларын 1693 жылы "Аралас жазбалар" атты журналда жариялаған хатында баяндады, Альп тауларын кесіп өту туралы есеп берді. Оның есебіндегі маңызды жайт – сол кездегі көркемдік ұғым, әдеби сынға қатысты риторикалық термин, Эшли Купердің көркемдікке деген тартымдылығынан айырмашылығы, эстетикалық тәжірибедегі қорқыныш пен үрейге оң баға беру үшін қолданылды. 1704 жылы 47 жасында қалалық өмірден шеттеуі – өмірінің маңызды кезеңі болды. Осыдан кейін ол мәдени өмірдегі жаңалықтардан және әдеби сахнадағы жаңа буыннан шеттетілді. 1706 жылы "Италия операсы туралы эссесінде" музыканың сезімталдығы, әсіресе итальян операсының тудырған терең ойлау, соғыс кезінде қоғамдық рухқа зиян келтіреді деп мәлімдеді. 1711 жылы ол Джозеф Аддисонмен және Александр Поуппен келіспеді. Сэмюэл Джонсон Попты соңғы даудың бастамашысы деп есептеді, оның 1711 жылдың мамыр айының ортасында жарияланған "Сынға арналған эссесі" "[Апиус ретінде сипатталған] Денниске ашкерен шабуыл жасады" және келесі айда Деннистің "Жақында жазылған, сынға арналған эссеге қатысты сындық және сатирикалық ойларына" себеп болды. Деннистің сыншы ретіндегі шеберлігі оған жас ақындардың пікірлеріндегі кемшіліктерді анықтауға мүмкіндік берді, олар "осы кішкентай мырзаның мінезінде улылық көп болғандықтан, табиғат оны өте даналықпен түзетті. Табиғатта одан улы жаратылыс жоқ, сондықтан одан ақымақ және күшсіз ештеңе жоқ. Екі жақта да жарақаттанушы памфлеттер пайда болды, оның шегі Поптың "Дунсиадасында" және 1729 жылғы басылымдағы (I, 1, 106) қатаң жазбада болды, онда Ричард Савиджге қатысты қорлаушы эпиграмма бар, бірақ қазір жалпы алғанда Поптың өзіне қатысты. Деннис 1711 жылдың сәуір айында Аддисонмен келіспеді, "The Spectator" журналының 40-шы нөмірінде поэтикалық әділеттілік туралы ұсынысқа оң жауап бермегендігі үшін. Оның Аддисонның өте сәтті патриоттық трагедиясын талдауы "Катон туралы ескертулер" (1713) осы тақырыпқа оралды, ал Деннистің мотивациясы ішінара жеке мүдделерге байланысты болса да, оның сын-пікірі өткір және ақылға қонымды болып қала береді және Джонсон оның өмірінде ұзақ уақыт бойы келтіреді. Томас Маколейдің (Аддисонның өмірі мен жазбалары, 215-бет) айтуынша, Поп Аддисонның атынан "достық көрінісімен өзінің қаскөйлігін ашуға" мүмкіндік алды, Доктор Роберт Норристің Джон Деннистің (1713 ж.) "Есінен шығып, қызықсыздыққа ұшыраған" есінен шығып, қызықсыздыққа ұшыраған" атты кітапшасы жеке қорлауларға толы болды, Деннистің кемшіліктерін ашып көрсетті, бірақ Катонды қорғамады, ал Аддисон осы шабуылға кез-келген қатысы бар екенін мойындамады және Денниске қарсылықтарға жауап берген кезде, ол жеке тұлғасыз болатынын жанама түрде хабарлаған. Алайда, Деннистің Лондонның әдеби сахнасындағы рөлі аяқталды. Ол "Фурий" деген лақап атын алды, ал оның қорқынышты жоғары тұжырымдамаға деген құштарлығы күлкіге қалды. Оның Марлборо герцогынан Утрехт шартына оның француздық кек алудан қорғау үшін арнайы бап енгізу туралы өтініш жасағаны туралы аңыз, егер шын болса, өтеді. (Марлборо оның француз ұлтына қарағанда өзінің қауіпсіздігіне қатты сенгенін әзілдеп айтты!) Деннис кеденнен алған аннуитетінен асып кетті, ал оның соңғы жылдары үлкен кедейлікте өтті. Епископ Атербери оған ақша жіберді, ал ол сэр Роберт Уолполден жылына шағын сома алды. Оның атынан Haymarket театрында (18 желтоқсан 1733 ж.) қайырымдылық көрсетілді, онда Поп оның атынан жазған жаман прологты оқыды, актер және сезімтал драматург Колли Сиббер (Поптың шабуылының тағы бір құрбаны) оқыды. Деннис осы қойылымнан үш аптадан кейін, 6 қаңтар 1734 ж. қайтыс болды. Деннистің еңбектері 1702 ж., "Таңдамалы еңбектер" (2 томдық) 1718 ж., ал "Аралас трактаттар" 1727 ж. жарияланды, оның тек бірінші томы ғана жарық көрді. Джонсон Деннистің еңбектерінің толық басылымын шығаруға шақырғанмен, бұл 1938 жылға дейін іске аспады (Эдвард Найлс Хукер, Джон Деннистің сындық еңбектері (Балтимор, 1939 ж.). Деннис туралы замандас есебі үшін Теофилус Сиббердің "Ақындардың өмірі", 4-томды қараңыз; 19 ғасырлық көзқарас үшін Исаак Дизраэлидің "Поп пен Аддисонның даулары" және "Сынның жаман мінезінің ықпалы" еңбектерін қараңыз.
That is my thunder, by God; the villains will play my thunder, but not my play. According to Brewer's entry (under the headword thunder), this is the origin of the phrase, "to steal one's thunder". Dennis is best remembered as the leading critic of his generation, and as a pioneer of the concept of the sublime as an aesthetic quality. After taking the Grand Tour of the Alps he published his comments in a journal letter published as Miscellanies in 1693, giving an account of crossing the Alps where, contrary to his prior feelings for the beauty of nature as a "delight that is consistent with reason", the experience of the journey was at once a "pleasure to the eye as music is to the ear", but "mingled with Horrours, and sometimes almost with despair." The significance of his account is that the concept of the sublime, at the time a rhetoric term primarily relevant to literary criticism, was used to describe a positive appreciation for horror and terror in aesthetic experience, in contrast to Ashley Cooper, The Third Earl of Shaftesbury's more timid response to the sublime. Dennis appears to have reached a turning point in 1704, when, at the age of 47 he withdrew from city life. In the years following this he appears to have become increasingly marginalised, both from new developments in cultural life, and from a new generation on the literary scene. His Essay on Italian Opera in 1706 argues that the introspection encouraged by the sensuality of music, but particularly Italian opera, is harmful to public spirit at a time of war. In 1711 he fell out with both Joseph Addison and Alexander Pope. Samuel Johnson regarded Pope as the instigator of the latter dispute, his Essay on Criticism published mid May 1711, having "attacked [Dennis, characterised as Appius] wantonly", and provoking Dennis' Reflections Critical and Satirical upon a late Rhapsody Called, an Essay upon Criticism, the following month. Dennis' forensic skills as a critic enabled him to critique the flaws in the far younger poet's observations, intended to show "that as there is a great deal of venom in this little gentleman's temper, nature has very wisely corrected it with a great deal of dullness as there is no creature in nature so venomous, there is nothing so stupid and so impotent as a hunch back'd toad; and a man must be very quiet and very passive, and stand still to let him fasten his teeth and his claws, or to be supriz'd sleeping by him, before that animal can have any power to hurt him." Lacerating pamphlets followed on both sides, culminating in Pope's Dunciad, and in a scathing note in the edition of 1729 (Book I, 1, 106), which included an insulting epigram attributed to Richard Savage, but now generally ascribed to Pope himself. Dennis had fallen out with Addison in April 1711, over an essay that contained a good humoured rejection of the notion of poetic justice in The Spectator, No. 40. His analysis of Addison's highly successful patriotic tragedy in the Remarks upon Cato (1713) returned to this subject, and while Dennis' motivation may have been partly personally motivated, his criticism remains acute and sensible, and is quoted at considerable length by Johnson in his Life of Addison. According to Thomas Macaulay (Life and Writings of Addison, p. 215) Pope seized the opportunity to respond on Addison's behalf "venting his malice under the show of friendship", with The Narrative of Dr. Robert Norris, concerning the strange and deplorable frenzy of John Dennis (1713). The pamphlet was full of personal abuse, exposing Dennis's foibles, but offered no defence of Cato, and Addison repudiated any connivance in this attack, and indirectly notified Dennis that when he did answer his objections, it would be without personalities. However, Dennis's day as a leading figure on the London literary scene was over. He gained the nickname of "Furius", while his enthusiasm for the terrible sublime was mocked. The apocryphal tale regarding his petitioning the Duke of Marlborough to have a special clause inserted in the Treaty of Utrecht to secure him from French vengeance, if true, suggests growing paranoia. (Marlborough joked that although he had been a still greater enemy of the French nation, he had no fear for his own security!) Dennis outlived his annuity from the customs, and his last years were spent in great poverty. Bishop Atterbury sent him money, and he received a small sum annually from Sir Robert Walpole. A benefit performance was organised at the Haymarket (18 December 1733) on his behalf, for which Pope wrote an ill natured prologue, which the actor and sentimental playwright Colley Cibber (another victim of Pope's invective) recited. Dennis died within three weeks of this performance, on 6 January 1734. Dennis' works were published in 1702, Select Works (2 vol.) in 1718, and Miscellaneous Tracts, the first volume only of which appeared, in 1727. Although Johnson was to call for a complete edition of Dennis' works, this was not undertaken until 1938 (Edward Niles Hooker, The Critical Works of John Dennis (Baltimore, 1939). For a contemporary account of Dennis see Theophilus Cibber's Lives of the Poets, Vol. 4; for a nineteenth century view see Isaac Disraeli's essays on Pope and Addison in the Quarrels of Authors, and On the Influence of a Bad Temper in Criticism in Calamities of Authors; for a contemporary account see the Preface and Introduction to Edward Niles Hooker's The Critical Works of John Dennis.
Негізгі эсселер
Қарасөздер (1696), Блэкмордың «Принц Артур» эпосы туралы. Драйден, Уичерли, Мойл, Конгрев және Денис мырзалардың өзара жазысқан хаттары, Денис мырза жариялаған (1696). Джереми Коллиердің «Англиялық сахнаның әдепсіздігі мен дінсіздігі туралы қысқаша көзқарас» еңбегіне жауап ретінде жазылған екі памфлет. «Заманауи поэзияның дамуы мен реформасы» (1701), оның ең маңызды еңбегі болуы мүмкін. «Поэзиядағы сынның негіздері» (1704), онда ол ежелгілердің поэзиядағы қазіргі заманғылардан басымдығына олардың діни көзқарастары себеп болды деп аргументтеді. Италиялық үлгідегі опералар туралы эссе (1706). «Жалыққандық туралы эссе» (1711), онда ол зәулімдікке, шетелдік мода мен әдет-ғұрыптарды слікеуге қарсы күресті. Шекспирдің генийі мен шығармалары туралы үш хаттан тұратын эссе (1712).