Кіріспе

Джон Деннис (16 қыркүйек 1657 – 6 қаңтар 1734) – ағылшын сыншысы және драматургі.

Өмір

Ол 1657 жылы Лондонның Сент-Эндрю Холборн приходында дүниеге келген. Харроу мектебінде және Кембридж университетінің Каюс колледжінде білім алған. 1679 жылы бакалавр дәрежесін алған. Келесі жылы бір студентті қылышпен жарақаттағаны үшін айыпталған соң колледжден шығарылды. Бірақ ол Тринити Холлға қабылданды, онда 1683 жылы магистр дәрежесін алды. Франция мен Италияда саяхаттағаннан кейін Лондонда қоныстанды, онда Драйденмен танысып, Уайчерли, Конгрев және замандас әдебиетшілермен жақын байланыс орнатты. Шағын мүлікті мұраға алғаннан кейін уақытша тәуелсіздікке ие болып, өзін әдебиетке арнады. Марлборо герцогы оған патшайымның кедендегі уәкілі лауазымын қамтамасыз етті, оның жалақысы жылына 20 фунт стерлинг болды. Кейін ол оны аз сомаға сатты, Лорд Галифакстың кеңесі бойынша, көп жылдар бойы одан жыл сайынғы төлем алу құқығын сақтап қалды. 1704 жылға дейінгі жылдары ол Конгревпен бірге атышулы кофехана әдебиетшілерінің бірі болды. Оның трагедияларының бірі, француздықтарға қарсы халықтың наразылығын білдіретін "Азаттық жарияланды" атты пьесасы 1704 жылы Линкольн Инн Филдс сахнасында үлкен жетістікке ие болды. "Апиус және Вирджиния" (1709) үшін ол жаңа түрдегі дауыл эффектін ойлап тапты. Пьеса сәтті болмады, Дрюри Лейн театрының басшылығы оны сахнадан алып тастады. Бірақ кейін "Макбет" қойылымында Деннис өзінің әдісімен жасалған дауылды естіп, былай деді: "Бұл менің дауылым, әй, Құдай-ау! Зұлымдар менің дауылымды ойнайды, бірақ менің пьесамды емес". Брюердің жазбасына сәйкес (дауыл сөзінің түсіндірмесінде), "бірінің дауылын ұрлау" деген сөз тіркесі осы оқиғадан бастау алған. Деннис өзінің буынның жетекші сыншысы және эстетикалық сапа ретіндегі жоғары тұжырымдаманың алғашқы зерттеушісі ретінде танылды. Альп тауларына саяхаттағаннан кейін ол өз ойларын 1693 жылы "Аралас жазбалар" атты журналда жариялаған хатында баяндады, Альп тауларын кесіп өту туралы есеп берді. Оның есебіндегі маңызды жайт – сол кездегі көркемдік ұғым, әдеби сынға қатысты риторикалық термин, Эшли Купердің көркемдікке деген тартымдылығынан айырмашылығы, эстетикалық тәжірибедегі қорқыныш пен үрейге оң баға беру үшін қолданылды. 1704 жылы 47 жасында қалалық өмірден шеттеуі – өмірінің маңызды кезеңі болды. Осыдан кейін ол мәдени өмірдегі жаңалықтардан және әдеби сахнадағы жаңа буыннан шеттетілді. 1706 жылы "Италия операсы туралы эссесінде" музыканың сезімталдығы, әсіресе итальян операсының тудырған терең ойлау, соғыс кезінде қоғамдық рухқа зиян келтіреді деп мәлімдеді. 1711 жылы ол Джозеф Аддисонмен және Александр Поуппен келіспеді. Сэмюэл Джонсон Попты соңғы даудың бастамашысы деп есептеді, оның 1711 жылдың мамыр айының ортасында жарияланған "Сынға арналған эссесі" "[Апиус ретінде сипатталған] Денниске ашкерен шабуыл жасады" және келесі айда Деннистің "Жақында жазылған, сынға арналған эссеге қатысты сындық және сатирикалық ойларына" себеп болды. Деннистің сыншы ретіндегі шеберлігі оған жас ақындардың пікірлеріндегі кемшіліктерді анықтауға мүмкіндік берді, олар "осы кішкентай мырзаның мінезінде улылық көп болғандықтан, табиғат оны өте даналықпен түзетті. Табиғатта одан улы жаратылыс жоқ, сондықтан одан ақымақ және күшсіз ештеңе жоқ. Екі жақта да жарақаттанушы памфлеттер пайда болды, оның шегі Поптың "Дунсиадасында" және 1729 жылғы басылымдағы (I, 1, 106) қатаң жазбада болды, онда Ричард Савиджге қатысты қорлаушы эпиграмма бар, бірақ қазір жалпы алғанда Поптың өзіне қатысты. Деннис 1711 жылдың сәуір айында Аддисонмен келіспеді, "The Spectator" журналының 40-шы нөмірінде поэтикалық әділеттілік туралы ұсынысқа оң жауап бермегендігі үшін. Оның Аддисонның өте сәтті патриоттық трагедиясын талдауы "Катон туралы ескертулер" (1713) осы тақырыпқа оралды, ал Деннистің мотивациясы ішінара жеке мүдделерге байланысты болса да, оның сын-пікірі өткір және ақылға қонымды болып қала береді және Джонсон оның өмірінде ұзақ уақыт бойы келтіреді. Томас Маколейдің (Аддисонның өмірі мен жазбалары, 215-бет) айтуынша, Поп Аддисонның атынан "достық көрінісімен өзінің қаскөйлігін ашуға" мүмкіндік алды, Доктор Роберт Норристің Джон Деннистің (1713 ж.) "Есінен шығып, қызықсыздыққа ұшыраған" есінен шығып, қызықсыздыққа ұшыраған" атты кітапшасы жеке қорлауларға толы болды, Деннистің кемшіліктерін ашып көрсетті, бірақ Катонды қорғамады, ал Аддисон осы шабуылға кез-келген қатысы бар екенін мойындамады және Денниске қарсылықтарға жауап берген кезде, ол жеке тұлғасыз болатынын жанама түрде хабарлаған. Алайда, Деннистің Лондонның әдеби сахнасындағы рөлі аяқталды. Ол "Фурий" деген лақап атын алды, ал оның қорқынышты жоғары тұжырымдамаға деген құштарлығы күлкіге қалды. Оның Марлборо герцогынан Утрехт шартына оның француздық кек алудан қорғау үшін арнайы бап енгізу туралы өтініш жасағаны туралы аңыз, егер шын болса, өтеді. (Марлборо оның француз ұлтына қарағанда өзінің қауіпсіздігіне қатты сенгенін әзілдеп айтты!) Деннис кеденнен алған аннуитетінен асып кетті, ал оның соңғы жылдары үлкен кедейлікте өтті. Епископ Атербери оған ақша жіберді, ал ол сэр Роберт Уолполден жылына шағын сома алды. Оның атынан Haymarket театрында (18 желтоқсан 1733 ж.) қайырымдылық көрсетілді, онда Поп оның атынан жазған жаман прологты оқыды, актер және сезімтал драматург Колли Сиббер (Поптың шабуылының тағы бір құрбаны) оқыды. Деннис осы қойылымнан үш аптадан кейін, 6 қаңтар 1734 ж. қайтыс болды. Деннистің еңбектері 1702 ж., "Таңдамалы еңбектер" (2 томдық) 1718 ж., ал "Аралас трактаттар" 1727 ж. жарияланды, оның тек бірінші томы ғана жарық көрді. Джонсон Деннистің еңбектерінің толық басылымын шығаруға шақырғанмен, бұл 1938 жылға дейін іске аспады (Эдвард Найлс Хукер, Джон Деннистің сындық еңбектері (Балтимор, 1939 ж.). Деннис туралы замандас есебі үшін Теофилус Сиббердің "Ақындардың өмірі", 4-томды қараңыз; 19 ғасырлық көзқарас үшін Исаак Дизраэлидің "Поп пен Аддисонның даулары" және "Сынның жаман мінезінің ықпалы" еңбектерін қараңыз.

Негізгі эсселер

Қарасөздер (1696), Блэкмордың «Принц Артур» эпосы туралы. Драйден, Уичерли, Мойл, Конгрев және Денис мырзалардың өзара жазысқан хаттары, Денис мырза жариялаған (1696). Джереми Коллиердің «Англиялық сахнаның әдепсіздігі мен дінсіздігі туралы қысқаша көзқарас» еңбегіне жауап ретінде жазылған екі памфлет. «Заманауи поэзияның дамуы мен реформасы» (1701), оның ең маңызды еңбегі болуы мүмкін. «Поэзиядағы сынның негіздері» (1704), онда ол ежелгілердің поэзиядағы қазіргі заманғылардан басымдығына олардың діни көзқарастары себеп болды деп аргументтеді. Италиялық үлгідегі опералар туралы эссе (1706). «Жалыққандық туралы эссе» (1711), онда ол зәулімдікке, шетелдік мода мен әдет-ғұрыптарды слікеуге қарсы күресті. Шекспирдің генийі мен шығармалары туралы үш хаттан тұратын эссе (1712).