Кіріспе

Француз математигі (1674 ж. қайтыс болды)
Бернард Френикл де Бесси (1604 – 1674 жж.), Париж қаласында туған француз математигі, негізінен сандар теориясы және комбинаторика салаларында көптеген математикалық еңбектер жазған. Ол «Des quarrez ou tables magiques» атты сиқырлы квадраттар туралы трактатымен танымал, ол 1693 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Бұл еңбекте ол 4-реттік 880 түрлі нормативтік сиқырлы квадраттарды сипаттады. Сиқырлы квадраттардың стандартты бейнесі – Френикл стандартты формасы оның құрметіне аталған. Ол Ферма қойған көптеген мәселелерді шешті, сондай-ақ 1729 санының (Раманужан саны) кубтық қасиетін ашты, кейіннен бұл сан такси саны деп аталды. Ол 1676 жылы (қайтыс болғаннан кейін) жарияланған және 1729 жылы қайта басылған «Тракті des triangles rectangles en nombres» трактатымен де есте қалады. Бесси өз заманының көптеген ғылыми орталықтарының, соның ішінде Франция Ғылым академиясының мүшесі болды және Мерсенн мен Паскаль сияқты көрнекті математиктермен хат алмасты. Бесси Ферма, Декарт және Уоллиспен де жақын қарым-қатынаста болды және сандар теориясы саласындағы ой-пікірлерімен танымал болды. 1661 жылы ол Джон Уоллиске келесі теңдеулер жүйесіне тең болатын мәселені ұсынды: x² + y² = z², x² = u² + v², x − y = u − v > 0. Бұл мәселенің шешімін 1880 жылы Теофил Пепин берді.

Шектен шығару әдісі

Френиклдің "Шығару әдісі" 1693 жылы (авторының өлімінен кейін) жарияланды, ол 1666 жылдан 1729 жылға дейін Париждегі Корольдік ғылым академиясының естеліктерінің бесінші томында жарық көрді, бірақ бұл еңбек шамамен 1640 жылы жазылған болуы мүмкін. Кітапта қысқаша кіріспеден кейін он ереже келтірілген, олар математикалық есептерді шешу үшін қолданылатын "әдіс" немесе жалпы ережелер ретінде қарастырылған. Ренессанс дәуірінде "әдіс" көбінесе кәсіби математиктердің (немесе табиғат зерттеушілерінің) емес, білім беру мақсатында қолданылды. Дегенмен, Френиклдің ережелері зерттеу бағытына қадам басқандығын көрсететін белгілі бір әдістемелік ерекшеліктерді білдіреді. Френиклдің мәтіні оның ережелерін қалай қолдануға болатынына қатысты бірнеше мысалдар келтіреді. Ол берілген бүтін санның тікбұрышты үшбұрыштың гипотенузасы бола алатынын анықтау мәселесін ұсынады (Френикл бастапқыда үшбұрыштың қалған екі қабырғасының бүтін саннан тұратынын көздегені белгісіз). Ол 221 саны мысалында екінші ережесін бірден қолданады, онда "егер сіз ұсынылып отырған нәрсені тіпті жалпы түрде білмесеңіз, оның қасиеттерін жүйелі түрде ұқсас сандарды құрастыру арқылы табыңыз" делінген. Содан кейін Пифагор теоремасын пайдаланады. Келесіде үшінші ереже қолданылады, онда "ешқандай қажетті санды жібермеу үшін зерттеу ретін мүмкіндігінше қарапайым етіп белгілеу керек" делінеді. Френикл толық квадраттардың өсетін қосындыларын қарастырады. Ол есептеу кестелерін жасайды және төртінші-алтыншы ережелер арқылы есептеулерді жеңілдете алады, олардың барлығы мәселені оңайлатуға бағытталған. Ақырында, ол 221 саны белгілі бір шарттарда аталған қасиетті қанағаттандыруы мүмкін деген қорытындыға келеді және тәжірибе жүзінде осы тұжырымын тексеріп көреді.

Эксперименттік тәсіл

"Шығу әдісі" кітабындағы мысал математикаға тәжірибелік көзқарас ұсынады. Бұл сол кездегі аксиомаларға және дедуктивті ойлауға баса назар берген стандартты евклидтік тәсілмен салыстырылады. Френикл аксиомалық Евклидтік мағынадағы дәлелдерді жасаудың орнына, қызықты үлгілер мен құрылымдарды табу үшін құрылымды және сақтықпен байқаулар жасады. Ол тіпті "Бұл зерттеу көбінесе пайдалы сұрақтарға жауап беруге арналған, олардың көпшілігі үшін конструкциядан өзге ешқандай дәлел келтірілмейді" деді.