Джордж Беркли: философ, дін және ғылымдағы ойшыл

Кіріспе

Англо-ирланд философы және епископ (1685–1753)

Беркли 1721 жылы жарық көрген «De Motu» («Қозғалыс туралы») еңбегінде Исаак Ньютонның абсолютті кеңістік, уақыт және қозғалыс туралы доктринасына қарсы пікір білдірді. Оның аргументтері Эрнст Мах пен Альберт Эйнштейннің көзқарастарына алғыкөз болды. 1732 жылы ол еркін ойлаушыларға қарсы христиан апологетикасы «Alciphron» еңбегін, ал 1734 жылы математиканың дамуына ықпал еткен есептеулер негіздерін сынаған «The Analyst» еңбегін жариялады. Берклидің еңбектеріне қызығушылық Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін артты, себебі ол 20 ғасырда философия үшін маңызды мәселелерді, мысалы, қабылдау мәселелерін, бірінші және екінші сапалар арасындағы айырмашылықты және тілдің маңыздылығын қарастырды.

Ирландия

Беркли өзінің отбасылық үйінде, Томастаун қаласының жанындағы, Килкенни округі, Ирландияда, Беркли асыл тегінің кіші ұлы Уильям Берклидің үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әулеті англосаксон дәуірінен бастау алады және Англияның Глостер қаласында феодалдық билеушілер мен жер иелері болып қызмет еткен. Оның анасы туралы көп мәлімет белгілі емес. Ол Килкенни колледжінде білім алып, Дублин Тринити колледжіне түсті, онда 1702 жылы стипендиат болып сайланды, 1704 жылы бакалавр, ал 1707 жылы магистр және стипендия алды. Білімін аяқтағаннан кейін ол Тринити колледжінде оқытушы және грек тілінен лекция оқушы болып жұмыс істеді. Оның алғашқы жарияланымдары математикаға қатысты болды, бірақ оны танымал еткен алғашқы еңбегі – 1709 жылы жарық көрген «Көрнеудің жаңа теориясына қатысты эссе» болды. Эсседе Беркли көру қашықтығын, мөлшерін, орналасуын және көру мен сезінуге қатысты мәселелерді зерттейді. Бұл жұмысы сол кезде көп дау тудырса да, оның қорытындылары қазір оптика теориясының бекітілген бөлігі ретінде қабылданады. 1710 жылы жарық көрген келесі еңбегі – «Адам білімінің қағидалары туралы трактат» болды, ол үлкен жетістікке жетіп, оған берік бедел әкелді, бірақ оның ештеңе санадан тысқары жатпайды деген теориясын көшпендер аз болды. 1713 жылы одан кейін «Гилас пен Филонус арасындағы үш диалог» жарық көрді, онда ол өзінің философиялық жүйесін ұсынды, оның негізгі қағидасы – біздің сезімдерімізбен бейнеленген әлемнің болуы, оны қабылдауға байланысты. «Қағидалар» осы теорияны баяндайды, ал «Диалогтар» оны қорғайды. Оның басты мақсаттарының бірі – сол кезде кең таралған материализммен күресу еді. Теория көбінесе сықақпен қабылданды, тіпті Сэмюэл Кларк және Уильям Уистон сияқты, оның «ерекше дарынын» мойындағандар да, оның негізгі қағидалары бұрыс екеніне сенді.

Англия мен Еуропа

Көп ұзамай Беркли Англияға сапар шегіп, Аддисон, Поуп және Стилдің қауымына қабылданды. 1714 және 1720 жылдар аралығында ол академиялық еңбектерін Еуропа бойынша кең саяхаттармен ұштастырды, оның ішінде Италияның барлық аймақтарын қамтыған ең маңызды Grand Tour сапарының бірін жасады. 1721 жылы ол Ирландия шіркеуінде діни қызметкер болып тағайындалып, дінтану докторы ғылыми дәрежесін алды. Ол тағы да Дублин Тринити колледжінде қалды, бұл жолы Дінтану және еврей тілінен дәріс берді. 1721/2 жылы Дромор соборының деканы, ал 1724 жылы Дерри соборының деканы болды. 1723 жылы Беркли Эстер Ванхомригтің мұрагері атанды, оған қоса заңгер Роберт Маршалл да кірді. Бұл тағайындама Ванхомригтің көп жылдар бойы жақын досы болған Джонатан Свифтпен болған қарым-қатынастың ушығуынан кейін жасалды. Ванхомригтің мұрагерлерді таңдауы көпке таңғалыс тудырды, өйткені ол екеуін де жақсы білмеген, бірақ Беркли жас кезінде оның әкесімен танысқан еді. Свифт Берклиге мұрасын өшірмегенін айтты, алайда оның көп бөлігі сот ісінде жоғалып кетті. Беркли мен Маршалл мұрагерлік шартын орындамаған, яғни Свифт пен Ванессаның хат алмасуын жарияламаған деген әңгіме, әдетте, шындыққа сәйкес емес. 1725 жылы Беркли колонияда дін қызметкерлері мен миссионерлерді даярлау үшін Бермуд аралдарында колледж құру жобасын бастады, осы мақсатта 1100 фунт стерлинг табыс беретін деканатурасынан бас тартты.

Неке және Америка

1728 жылы ол Ирландияның жалпы соттарының бас судьясы Джон Форстердің қызы Энн Форстерге және Форстердің бірінші әйелі Ребекка Монкке үйленді. Содан кейін ол жылына 100 фунт стерлинг жалақымен Америкаға кетті. Ол Ньюпорт маңында, Род-Айленд штатында қоныс тепті, онда ол Миддлтаундағы әйгілі "Уайтхолл" плантациясын сатып алды. Беркли плантацияда жұмыс істеу үшін бірнеше африкалық құлды сатып алды. 2023 жылы Дублиндегі Тринити колледжі құл иеленгені және құлдықты белсенді түрде қорғағаны үшін Берклидің есімін кітапханаларының бірінен алып тастады. Ол "Америкаға [Уильям] Кенттің Иниго Джонстың дизайнынан, Руд-Айлендтегі Уайтхолл үйінің есік қалқасын салу үшін қарыз алып, палладиандық стилді әкелді" делінген. Ол сондай-ақ Италияда "табып алған" шотланд суретшісі Джон Смибертті Жаңа Англияға әкелді, ол американдық портреттік сурет салудың негізін қалаушы деп есептеледі. Осы уақыт аралығында ол Бермудада салу жоспарлаған қаланың жобасын жасады. Ол колледжге қаражат түскенше плантацияда тұрды. Бірақ, аталған қаражат түспеді. "Лондоннан оның өзінің ықпалды күшін кері тартып алуымен, қарсылық күшейді; ал премьер-министр Уолполл күмәндана бастады және ынтасы төмендеді. Соңында, Парламенттік гранттың берілмейтіні анық болды", – деп жазылған. 1732 жылы ол Америкадан Лондонға оралды. Ол мен Энннің төрт баласы есейді: Генри, Джордж, Уильям және Джулия, сондай-ақ кем дегенде екі бала нәресте шағында қайтыс болды. 1751 жылы Уильямның өлімі әкесіне зор қайғы әкелді.

Ирландиядағы епископтық

Беркли 1734 жылдың 18 қаңтарында Ирландия шіркеуінің Клойн епископы лауазымына ұсынылды. 1734 жылдың 19 мамырында ол осы лауазымға бекітілді. 1753 жылдың 14 қаңтарында қайтыс болғанға дейін Клойн епископы қызметін атқарды, бірақ Оксфордта дүние салды (төменде қараңыз).

Гуманитарлық жұмыс

Лондонның Савилл көшесінде тұрғанда, ол қаладағы тасталып қалған балаларға баспана табуға қатысты. Foundling Hospital 1739 жылы патшалық жарғымен негізі салынды, ал Беркли оның алғашқы қамқорларының бірі болып тізілген.

Соңғы еңбектері

Оның соңғы екі жарияланымы "Сирис: Тар судың қасиеттері туралы философиялық ойлар мен сұрақтар тізбегі және олармен байланысты, бірінен-бірі туындайтын басқа да тақырыптар" (1744) және "Тар су туралы әрі қарайғы ойлар" (1752) болды. Қайың шайыры терідегі кеспелерге жаққанда тиімді антисептик және дезинфекциялау құралы болып табылады, бірақ Беркли қайың шайырын ауруларға жалпы ем ретінде қолдануды жақтады. Оның 1744 жылғы "Тар су" еңбегі Берклидің өмір бойында басқа еңбектерінен көп сатылды. Ол одан көп ұзамай қайтыс болып, Оксфордтағы Христос шіркеуі соборында жерленді. Оның жылы мінезі мен әдепті әдеттері оны көптеген замандастарының сүйіктісіне айналдырды. Анна күйеуінен көп жыл өмір сүрді және 1786 жылы қайтыс болды.

Философияға қосқан үлесі

Берклидің пікірінше, екі түрлі нәрсе бар: рухтар мен идеялар. Рухтар – идеяларды туғызатын және қабылдайтын қарапайым, белсенді жандар; идеялар – туғызылатын және қабылданатын пассивті жандар. "Рух" және "идея" ұғымдарын қолдану Беркли философиясының орталық мәселесі болып табылады. Оның бұл тұжырымдамаларын қазіргі заманғы терминологияға аудару қиын. Оның "рух" ұғымы "саналы субъект" немесе "ақыл" ұғымына жақын, ал "идея" ұғымы "сезіну" немесе "ақыл күйі" немесе "саналы тәжірибе" ұғымдарына жақын. Осылайша Беркли материяның метафизикалық субстанция ретінде бар екенін жоққа шығарды, бірақ алма немесе тау сияқты физикалық заттардың бар екенін жоққа шығармады ("Мен біз сезім немесе ойлану арқылы түсінетін бір нәрсенің бар екеніне қарсы емеспін. Мен өз көздеріммен көріп, қолыммен ұстап отырған нәрселердің бар екеніне, шынымен бар екеніне еш күмәнданбаймын. Біздің жоққа шығаратынымыз – философтар материя немесе денелік субстанция деп атаған нәрсе ғана. Осыдан адамзатқа ешқандай зиян келмейді, олар, мен сенемін, оны ешқашан сағынбайды.", "Принциптер" №35). Беркли ой-пікірінің бұл негізгі қағидасы, оның "идеализмі" кейде "материализмсіздік" немесе, кейде, субъективтік идеализм деп аталады. "Принциптер" №3-де ол латын және ағылшын тілдерін біріктіріп, esse is percipi (болу – қабылдану) деп жазды, көбінесе бұл сөз тіркесін таза латын тіліндегі esse est percipi деп дұрыс емес атрибуциялайды. Бұл фраза онымен байланысты философиялық авторитетті көздерде кездеседі, мысалы, "Беркли ақылдан тәуелсіз нәрселердің жоқтығын айтады, атақты фраза бойынша, esse est percipi (aut percipere) – болу – қабылдану (немесе қабылдау)". Сондықтан адам білімі екі элементке дейін тоғытылады: рухтар мен идеялар ("Принциптер" №86). Егер идеяларға қарағанда, рухты қабылдау мүмкін емес. Адамның идеяларды қабылдайтын рухын ішкі сезім немесе ойлану арқылы интуитивті түсінуге болады ("Принциптер" №89). Берклиге сәйкес, бізде рухтардың тікелей "идеясы" жоқ, бірақ басқа рухтардың бар екеніне сенуге жеткілікті себеп бар, өйткені олардың болуы тәжірибеде кездесетін мақсатты реттелікті түсіндіреді ("Біз басқа рухтардың бар екенін олардың әрекеттерінен немесе олар бізде тудыратын идеялардан басқа жолмен біле алмаймыз", "Диалогтар" №145). Бұл Берклинің басқа саналар мәселесіне ұсынған шешімі. Соңында, әлемдегі және әсіресе табиғаттағы барлық тәжірибеміздің рет-реті мен мақсаттылығы бізді осы тәртіпті орнатып отырған өте күшті және ақылды рухтың бар екеніне сендіреді. Берклидің пікірінше, осы сыртқы рухтың қасиеттері туралы ойлар оны Құдаймен теңестіруге жетелейді. Осылайша алма сияқты материалдық зат идеялар жиынтығынан тұрады (форма, түс, дәм, физикалық қасиеттер және т.б.), олар Құдайдың Рухы арқылы адамдардың бойында пайда болады.

According to Berkeley there are only two kinds of things: spirits and ideas. Spirits are simple, active beings which produce and perceive ideas; ideas are passive beings which are produced and perceived. The use of the concepts of "spirit" and "idea" is central in Berkeley's philosophy. As used by him, these concepts are difficult to translate into modern terminology. His concept of "spirit" is close to the concept of "conscious subject" or of "mind", and the concept of "idea" is close to the concept of "sensation" or "state of mind" or "conscious experience". Thus Berkeley denied the existence of matter as a metaphysical substance, but did not deny the existence of physical objects such as apples or mountains ("I do not argue against the existence of any one thing that we can apprehend, either by sense or reflection. That the things I see with mine eyes and touch with my hands do exist, really exist, I make not the least question. The only thing whose existence we deny, is that which philosophers call matter or corporeal substance. And in doing of this, there is no damage done to the rest of mankind, who, I dare say, will never miss it. ", Principles #35). This basic claim of Berkeley's thought, his "idealism", is sometimes and somewhat derisively called "immaterialism" or, occasionally, subjective idealism. In Principles #3, he wrote, using a combination of Latin and English, esse is percipi (to be is to be perceived), most often if slightly inaccurately attributed to Berkeley as the pure Latin phrase esse est percipi. The phrase appears associated with him in authoritative philosophical sources, e. g., "Berkeley holds that there are no such mind independent things, that, in the famous phrase, esse est percipi (aut percipere)—to be is to be perceived (or to perceive)." Hence, human knowledge is reduced to two elements: that of spirits and of ideas (Principles #86). In contrast to ideas, a spirit cannot be perceived. A person's spirit, which perceives ideas, is to be comprehended intuitively by inward feeling or reflection (Principles #89). For Berkeley, we have no direct 'idea' of spirits, albeit we have good reason to believe in the existence of other spirits, for their existence explains the purposeful regularities we find in experience ("It is plain that we cannot know the existence of other spirits otherwise than by their operations, or the ideas by them excited in us", Dialogues #145). This is the solution that Berkeley offers to the problem of other minds. Finally, the order and purposefulness of the whole of our experience of the world and especially of nature overwhelms us into believing in the existence of an extremely powerful and intelligent spirit that causes that order. According to Berkeley, reflection on the attributes of that external spirit leads us to identify it with God. Thus a material thing such as an apple consists of a collection of ideas (shape, color, taste, physical properties, etc.) which are caused in the spirits of humans by the spirit of God.

Еске алу

Калифорния университеті, Беркли және Калифорния штатының Беркли қаласы оның есімімен аталыпты, бірақ американдық ағылшын тіліне бейімделуімен айтылуы өзгерген: ('/b//ɜːr//k//l//i/ BURKlee). Атауды 1866 жылы сол кездегі Калифорния колледжінің қамқоршысы Фредерик Х. Биллингс ұсынған. Биллингс Берклидің «Америкада өнер мен білімді дамыту перспективасы туралы өлеңдерінен» шабыттанды, әсіресе соңғы төрт жолынан: «Батысқа қарай империяның жолы жүреді; алғашқы төрт актісі өткен, бесіншісі драманы күнмен аяқтайды; уақыттың ең құнды мұрасы – соңғысы». Беркли қаласы, қазіргі уақытта Бристоль округіндегі, Массачусетс штатының ең сирек қоныстанған қаласы, 18 сәуірде 1735 жылы құрылған және Джордж Берклидің құрметіне аталған. Йель университетіндегі тұрғын үй колледжі мен епископ семинариясы да Берклидің есімін иеленеді. «Епископ Берклидің алтын медальдары» – Тринити колледжі, Дублинде жыл сайын «көрнекті жетістіктер көрсетілген» жағдайда, грек тілінен арнайы емтихан тапсырған үміткерлерге табыс етілетін екі сыйлық. Бұл сыйлықтарды 1752 жылы Беркли орнатыпты. Дегенмен, олар 2011 жылдан бері тапсырылмаған. Берклидің Тринитидегі мұрасының басқа да элементтері, оның құлдыққа қолдау көрсеткеніне байланысты (2023 жылғы мәліметтер бойынша) қайта қаралып жатыр. Мысалы, 1978 жылы оның атымен аталған Тринити кітапханасы 2023 жылдың сәуір айында «атын өзгертуге» дайын екенін жариялады. Оның бір ескерткіші – боялған әйнек терезесі сақталады, бірақ оның мұрасын толыққанды түсіндіретін «сақтап, түсіндіру» әдісінің аясында қолданылады. Ол туралы естелік ретінде «Ulster History Circle» көк тақтасы Дерри қаласының Бишоп-стрит көшесінде орналасқан. Берклидің Род-Айленд штатының Миддлтаун қаласындағы шаруа үйі Уайтхолл мұражайы үйі ретінде сақталған, сондай-ақ Беркли үйі деп те аталады және 1970 жылы тарихи орындардың ұлттық тізіміне енгізілген. Сол қалада орналасқан Сент-Колумба капелласы бұрын «Беркли еске алу капелласы» деп аталған, ал атауы әлі де шіркеудің толық атының соңында «Сент-Колумба, Беркли еске алу капелласы» деп сақталған.

Both the University of California, Berkeley, and the city of Berkeley, California, were named after him, although the pronunciation has evolved to suit American English: ('/b//ɜːr//k//l//i/ BURKlee). The naming was suggested in 1866 by Frederick H. Billings, a trustee of what was then called the College of California. Billings was inspired by Berkeley's Verses on the Prospect of Planting Arts and Learning in America, particularly the final stanza: "Westward the course of empire takes its way; the first four Acts already past, a fifth shall close the Drama with the day; time's noblest offspring is the last". The Town of Berkley, currently the least populated town in Bristol County, Massachusetts, was founded on 18 April 1735 and named for George Berkeley. A residential college and an Episcopal seminary at Yale University also bear Berkeley's name. "Bishop Berkeley's Gold Medals" were two awards given annually at Trinity College Dublin, "provided outstanding merit is shown", to candidates answering a special examination in Greek. The awards were founded in 1752 by Berkeley. However, they have not been awarded since 2011. Other elements of Berkeley's legacy at Trinity are currently under review (as of 2023) due to his support of slavery. For example, the library at Trinity that was named after him in 1978 is to be "de named", Trinity announced in April 2023. Another memorialization of him in the form of a stained glass window will remain, but used as part of "a retain and explain approach" where his legacy will be given further context. An Ulster History Circle blue plaque commemorating him is located in Bishop Street Within, city of Derry. Berkeley's farmhouse in Middletown, Rhode Island, is preserved as Whitehall Museum House, also known as Berkeley House, and was listed on the National Register of Historic Places in 1970. St. Columba's Chapel, located in the same town, was formerly named "The Berkeley Memorial Chapel", and the appellation still survives at the end of the formal name of the parish, "St. Columba's, the Berkeley Memorial Chapel".

Жинақтар

Джордж Берклидің еңбектері, Д. Д. Ирландиядағы Клойн епискобы. Оған қоса, оның өмірбаяны және Томас Приорға, эск. Диан Джервейске және Мистер Поупқа жазған бірнеше хаттары. Джордж Робинсон үшін басылған, Pater Noster Row, 1784. Екі томдық. Джордж Берклидің еңбектері, бұрынғы Клойн епискобы: оның көптеген жазбалары осы уақытқа дейін жарияланбаған; Алғы сөздермен, түсіндірмелермен, оның өмірі мен хаттарымен және оның философиясының есебімен. А. Кемпбелл Фрейзердің редакциясы. Төрт томдық. Оксфорд: Кларендон баспасы, 1901. 1 том. 2 том. 3 том. 4 том. Джордж Берклидің еңбектері. А. А. Люс және Т. Е. Джессоптың редакциясы. Тоғыз томдық. Эдинбург пен Лондон, 1948–1957 жылдар. Эвальд, Уильям Б., редактор, 1996. Канттан Хилбертке дейін: Математика негіздеріндегі дереккөздер кітабы, 2 том. Оксфорд университеті баспасы. 1707. "Шексіздер туралы", 16–19. 1709. Сэмюэл Молиноға хат, 19–21. 1721. De Motu, 37–54. 1734. "Аналист", 60–92.

Библиографиялық ресурстар

Джессоп Т. Е., Люси А. А. Джордж Берклидің библиографиясы, 2-ші басылым, Springer, 1973. Тербайн С. М. Джордж Берклидің библиографиясы 1963–1979 жж.: Беркли: сындық және түсіндірмелік мақалалар – Google Books арқылы, Манчестер, 1982. 313–29 бб. Беркли библиографиясы (1979–2010) – Сильвия Паригидің Джессоп және Тербайн еңбектеріне қосымша. Джордж Беркли туралы библиография – XIX ғасырдан қазіргі күнге дейінгі 300-ге жуық еңбек.