Кіріспе
Грекияның классикалық Грекиядан кейінгі тарихи кезеңі – эллинистік Грекия, бұл елдің классикалық Грекиядан кейінгі тарихи кезеңі, б.з.д. 323 жылы Ұлы Александрдың өлімінен басталып, Рим Республикасының классикалық грек Ахай лигасының орталық аймақтарын аннексиялауымен аяқталды. Бұл б.з.д. 146 жылы Коринф шайқасында шешілді, онда римдіктер Пелопоннесте маңызды жеңіске жетіп, Коринфтің қирауына және Рим Грекиясы кезеңінің басталуына әкелді. Эллинистік Грекияның соңғы аяқталуы б.з.д. 31 жылы Актиум шайқасында болды, онда болашақ император Октавиан Август грек Птолемейлік патшайымы Клеопатра VII мен Марк Антонийді жеңіп, келесі жылы эллинистік Грекияның соңғы ірі орталығы – Александрияны басып алды. Эллинистік кезең Ұлы Александрдың бұрынғы әскербасыларының оның империясын Еуропа, Азия және Солтүстік Африкада бөлісу үшін қарулы күреске түсуінен – Диадохи соғыстарынан басталды. Бұл соғыстар б.з.д. 275 жылға дейін жалғасты, оның барысында Македонияның Аргеад және Антипатрид әулеттері құлап, олардың орнына Антигонид әулеті билікке келді. Бұл дәуір сонымен қатар Македония патшалығы мен оның одақтастарының Аэтолия лигасына, Ахея лигасына және Спарта қала-мемлекетіне қарсы бірнеше соғыстарымен де ерекшеленді. Македонияның Филипп V билігінде (б.з.д. 221–179) македониялықтар тек Крит соғысында (б.з.д. 205–200) Родос басқаратын одақтан жеңіліске ұшырады ғана емес, сонымен қатар Карфагеннің Ганнибалмен бұрынғы одақтастығы оларды ежелгі Риммен Бірінші және Екінші Македония соғыстарына да тартты. Осы қақтығыстардың нәтижесінде Македонияның әлсіздігі Селевкид империясының Ұлы Антиох III-ін Грекияға басып кіруге итермеледі, бірақ б.з.д. 191 жылы Термопила және б.з.д. 190 жылы Магнезия шайқасында римдіктерден жеңілгеннен кейін Рим аймақтағы жетекші әскери күш ретінде бекітілді. Б.з.д. 168 жылы Македонияны және б.з.д. 167 жылы Эпирді басып алғаннан кейін шамамен екі онжылдықтан кейін римдіктер Грекияның барлық аймағын бақылауларына алды. Эллинистік кезеңде грек тілінде сөйлейтін әлемде Грекияның маңызы күрт төмендеді. Эллинистік мәдениеттің ірі орталықтары Птолемейлік Египет пен Селевкидтік Сирияның астаналары – Александрия мен Антиохия болды. Пергамон, Эфес, Родос және Селеукия сияқты қалалар да маңызды болды, ал Шығыс Жерорта теңізінің қалалануының артуы сол заманның ерекшелігі болды.
Hellenistic Greece is the historical period of the country following Classical Greece, between the death of Alexander the Great in 323 BC and the annexation of the classical Greek Achaean League heartlands by the Roman Republic. This culminated at the Battle of Corinth in 146 BC, a crushing Roman victory in the Peloponnese that led to the destruction of Corinth and ushered in the period of Roman Greece. Hellenistic Greece's definitive end was with the Battle of Actium in 31 BC, when the future emperor Augustus defeated Greek Ptolemaic queen Cleopatra VII and Mark Antony, the next year taking over Alexandria, the last great center of Hellenistic Greece. The Hellenistic period began with the wars of the Diadochi, armed contests among the former generals of Alexander the Great to carve up his empire in Europe, Asia, and North Africa. The wars lasted until 275 BC, witnessing the fall of both the Argead and Antipatrid dynasties of Macedonia in favor of the Antigonid dynasty. The era was also marked by successive wars between the Kingdom of Macedonia and its allies against the Aetolian League, Achaean League, and the city state of Sparta. During the reign of Philip V of Macedon (r. 221–179 BC), the Macedonians not only lost the Cretan War (205–200 BC) to an alliance led by Rhodes, but their erstwhile alliance with Hannibal of Carthage also entangled them in the First and Second Macedonian War with ancient Rome. The perceived weakness of Macedonia in the aftermath of these conflicts encouraged Antiochus III the Great of the Seleucid Empire to invade mainland Greece, yet his defeat by the Romans at Thermopylae in 191 BC and Magnesia in 190 BC secured Rome's position as the leading military power in the region. Within roughly two decades after conquering Macedonia in 168 BC and Epirus in 167 BC, the Romans would eventually control the whole of Greece. During the Hellenistic period the importance of Greece proper within the Greek speaking world declined sharply. The great centers of Hellenistic culture were Alexandria and Antioch, capitals of Ptolemaic Egypt and Seleucid Syria respectively. Cities such as Pergamon, Ephesus, Rhodes and Seleucia were also important, and increasing urbanisation of the Eastern Mediterranean was characteristic of the time.
Македония
Александрдың жорықтары грек қала-мемлекеттері үшін көптеген салдарларға алып келді. Бұл гректердің көкжиегін кеңейтіп, б.з.б. 5 және 4 ғасырлардағы қалалар арасындағы аяқсыз қақтығыстарды ұсақ-түйексіз және маңызсыз деп көрсетті. Бұл, әсіресе, жас және амбициялы жандардың шығыстағы жаңа грек империяларына тұрақты түрде көшіп кетуіне себеп болды. Көптеген гректер Александрияға, Антиохияға және Александрдың ізімен құрылған көптеген басқа жаңа эллиндік қалаларға қоныс аударды, тіпті қазіргі Ауғанстан мен Пәкістанға дейін, онда Греко-Бактрия патшалығы мен Индо-грек патшалығы б.з.б. 1 ғасырының соңына дейін сақталды. Филипп пен Александрдың грек қалаларын жеңуі гректерге олардың қала-мемлекеттері енді өздерінен билік құра алмайтынын және Македонияның және оның мұрагер мемлекеттерінің гегемониясына қарсы шығу мүмкін емес екенін, егер қалалар бірікпесе немесе кемінде федерация құрмаса, үйретті. Гректер нақты бірігуді қарастыру үшін жергілікті тәуелсіздігін тым жоғары бағалады, бірақ тәуелсіздіктерін қайтадан бекітуді үміттене отырып, федерациялар құруға бірнеше рет тырысты. Александрдың өлімінен кейін оның генералдары арасында билік үшін күрес басталды, нәтижесінде оның империясы ыдырап, бірнеше жаңа патшалықтар құрылды. Македонияны Александрдың жетекші генералы Антипатрдың ұлы Кассандр басып алды, ол бірнеше жылдық соғыстан кейін Грекияның көп бөлігінің иесі болды. Ол Салониканы жаңа македондық астана етіп құрды және жалпы алғанда, құрылысшыл басшы болды. Анадолия билеушісі Антигон Кассандрдың билігіне қарсы шығып, грек қалаларына оны қолдаса бостандықтарын қайтаруге уәде берді. Бұл Кассандрдың жергілікті билеушілеріне қарсы сәтті көтерілістерге әкелді. Б.з.б. 307 жылы Антигонның ұлы Деметрий Афинаны басып алып, Александр жойған демократиялық жүйені қалпына келтірді. Бірақ б.з.б. 301 жылы Кассандр мен басқа эллиндік патшалардың коалициясы Антигонды Ипсус шайқасында жеңіп, оның сын-қатерлерін тоқтатты. Алайда, б.з.б. 298 жылы Кассандр қайтыс болғаннан кейін Деметрий Македония тағына отырып, Грекияның көп бөлігін бақылауына алды. Б.з.б. 285 жылы грек билеушілерінің екінші коалициясымен жеңілді, ал Грекия билігі Фракия патшасы Лисимахқа көшті. Лисимах б.з.б. 280 жылы жеңіліп, қаза тапты. Содан кейін Македония тағына Димитрийдің ұлы Антигон II отырды. Ол сондай-ақ сол кезде Балқанда тұратын галлдардың грек жерлеріне жасаған шабуылын жеңіп шықты. Галлияға қарсы шайқас Македонияның Антигонидтері мен Антиохияның Селевкидтерін біріктірді, бұл одақ ең бай эллиндік билікке, Мысырдың Птолемейлеріне қарсы бағытталды. Антигон II б.з.б. 239 жылы қайтыс болғанға дейін билік жүргізді, ал оның отбасы б.з.б. 146 жылы римдіктер тарапынан жойылғанға дейін Македония тағында қалды. Алайда, грек қала-мемлекеттеріне олардың бақылауы үздіксіз болған жоқ, өйткені басқа билеушілер, әсіресе Птолемейлер, Антигонидтердің билігін әлсірету үшін Грекиядағы Македонияға қарсы партияларды қаржыландырды. Антигон Грекияның стратегиялық орталығы болған Коринфке гарнизон орнатты, бірақ Афина, Родос, Пергам және басқа грек мемлекеттері едәуір тәуелсіздікті сақтап, оны қорғау үшін Этолдық лиганы құрды. Спарта да тәуелсіз болды, бірақ әдетте кез келген лигаға қосылудан бас тартты. Б.з.б. 267 жылы Птолемей II грек қалаларын Антигонға қарсы көтерілуге көндірді, бұл афиналық көшбасшы Кремонидтің атымен аталатын Кремонид соғысына айналды. Қалалар жеңілді, Афина тәуелсіздігі мен демократиялық институттарын жоғалтты. Этолдық лига Пелопоннеспен шектелді, бірақ б.з.б. 245 жылы Фибаны бақылауға алғаннан кейін Македонияның одақтасы болды. Бұл Афинаның саяси күш ретінде жоғалуын білдірді, бірақ ол Грекиядағы ең ірі, ең бай және ең мәдени қала болып қала берді. Б.з.б. 255 жылы Антигон Костада Мысыр флотын жеңіп, Родостан басқа Эгей теңізіндегі аралдарды да өзінің билігіне алды.
Қала-мемлекеттер және лигалар
Олардың саяси күші мен тәуелсіздігі азайғанына қарамастан, грек қала-мемлекеті немесе полисі Грекиядағы саяси және әлеуметтік ұйымның негізгі түрі болып қала берді. Афина мен Ефес сияқты классикалық қалалар осы кезеңде өсіп, тіпті гүлденді. Грек қалалары арасындағы соғыстар жалғасып жатқанда, қалалар Александрдан кейінгі эллинистік мемлекеттердің қаупіне қарсы одақтар құрып немесе күшті эллинистік мемлекеттің одақтасы болып, оның қорғауына ішкендіктен, басқа қалалардың шабуылынан қорғалды. Этолиялықтар мен ахаиялықтар қала өкілдерінің кеңесімен және лига азаматтарының жиналыстарымен басқарылатын күшті федеративтік мемлекеттер немесе лигалар (койнон) құрды. Бастапқыда этникалық лигалар болған бұл лигалар кейіннен өздерінің дәстүрлі аймақтарынан тыс қалаларды да қабылдай бастады. Ахая лигасы Спартадан басқа Пелопоннестің барлық бөлігін қамтыды, ал Этолия лигасы Фокиске дейін кеңейді. Б.з.д. III ғасырында бұл лигалар Македонияға қарсы қорғанысқа ие болды, ал Этолия лигасы Дельфиде Грекияға кельттердің шапқыншылығын жеңді. Александрдың өлімінен кейін Афина Ламия соғысында Антипатрдан жеңіліске ұшырады, ал Пирей портында македониялық гарнизон орналасты. Кассандрдың Македония билігіне қарсы тұру үшін Афина Антигон I Монофтальмостың сияқты басқа эллинистік билеушілермен одақ құрды және 307 жылы Антигон өзінің ұлы Димитрийді қаланы басып алуға жіберді. Димитрий Македонияны басып алғаннан кейін Афина Птолемейлік Египетпен одақтасып, Димитрийден тәуелсіздік алуға тырысты, Птолемей әскерлерімен бірге 287 жылы көтеріліс жасап, Македонияны жеңді, бірақ Пирей гарнизондық қалпында қалды. Афина Птолемейдің көмегімен Македонияға қарсы тағы да көп сәтсіз соғыстар жүргізді, мысалы Кремонид соғысы. Птолемейлік патшалық енді қаланың басты одақтасы болды, оны бірнеше қақтығыстарда әскермен, қаржымен және материалдық ресурстармен қолдады. 224/223 ж. Афина Птолемейлік патшалықты Птолемей деп атаумен және Птолемейге арналған діни культ құру арқылы марапаттады. Эллинистік Афинада жаңа комедияның және стоицизм мен эпикурейшілдік сияқты эллинистік философия мектептерінің пайда болуы да болды. Ғасырдың басында Птолемей империясы әлсіреген кезде Пергамондағы Атталидтер Афинаның қамқорлары мен қорғаушылары болды. Кейіннен Афина Пергамен патшасы Аттал I-ге де культ құрды.
Филипп V
Антигон II б.з.б. 239 жылы қайтыс болды. Оның өлімі Ахая лигасының қала-мемлекеттерінің тағы бір көтерілісіне әкелді, оның басшысы Сициондық Арат болды. Антигонның ұлы Димитрий II б.з.б. 229 жылы қайтыс болды, оның баласы (Филипп V) патша болды, ал генерал Антигон Досон регенттікке тағайындалды. Ахеялықтар формальды түрде Птолемейге бағынышты болғанымен, іс жүзінде тәуелсіздікке ие болды және Оңтүстік Грекияның көп бөлігін бақылады. Афина барлық тараптардың келісімімен бұл қақтығыстан шет қапты. Спарта ахеялықтарға қарсы күйде болды, ал б.з.б. 227 жылы Спарта патшасы Клеомен III Ахеяға шапқыны жасап, Лиганы бақылауға алды. Арат жақын орналасқан Спартадан гөрі алыс Македонияны артық көрді және б.з.б. 222 жылы спарталықтарды жеңіп, олардың қаласын жанекке қосып алған Досонмен одақтасты. Бұл Спартаның алғаш рет шетелдік билікке түсуі болды. Досон б.з.б. 221 жылы қайтыс болғаннан кейін билікке келген Филипп V – Грецияны біріктіруге және оның тәуелсіздігін "батыста көтеріліп келе жатқан қауіптен" қорғауға қабілетті және мүмкіндігі бар соңғы македониялық билеуші болды. Ол "Элладаның сүйіктісі" деп аталды. Оның қолдауымен б.з.б. 217 жылы Наупакт бейбіт шарты жасалып, Македония мен грек лигалары арасындағы қақтығыс аяқталды, және ол Афина, Родос және Пергамнан басқа бүкіл Грецияны бақылады. Алайда, б.з.б. 215 жылы Филипп Римнің жауы Карфагенмен одақ құрды, бұл Римді алғаш рет грек істеріне тікелей араластырды. Рим Ахея қалаларын Филиппке деген номиналды адалдықтарынан айнытып, Родос пен Пергаммен одақ құрды, олар Кіші Азиядағы ең күшті державаларға айналды. Бірінші Македония соғысы б.з.б. 212 жылы басталды және б.з.б. 205 жылы нәтижесіз аяқталды, бірақ Македония енді Римнің жауы ретінде танылды. Римнің одақтасы Родос Эгей аралдарының бақылауын алды. Б.з.б. 202 жылы Рим Карфагенді жеңіп, грек одақтастары Родос пен Пергамның ықпалымен назарын шығысқа бұруға мүмкіндік алды. Б.з.б. 198 жылы Екінші Македония соғысы себепсіз басталды, бірақ Римнің Македонияны шығыстағы ең үлкен держава – Селевкидтердің ықтимал одақтасы ретінде қарағаны ықтимал. Филипптің Грециядағы одақтастары оны тастап кетті және б.з.б. 197 жылы Римнің проконсулы Титус Квинтий Фламинин б.з.б. Киноскефал шайқасында оны шешуші түрде жеңді. Гректердің бақытына орай, Фламинин орташалық көзқарастағы және грек мәдениетін құрметтеуші адам болды. Филипп флотын тапсырып, Риммен одақтасуға мәжбүр болды, бірақ басқа жағынан зардап шекпеді. Б.з.б. 196 жылы Истмия ойындарында Фламинин барлық грек қалаларын босатып жариялады, бірақ Рим гарнизондары Коринф пен Халкиске орналастырылды. Бірақ Рим уәде еткен бостандық – иллюзия ғана еді. Родостан басқа барлық қалалар Римнің ақырында бақылаған жаңа Лигаға қосылды, ал демократия Римге одақтас аристократиялық режимдермен ауыстырылды.
Римнің өрлеуі
192 ж.б.д. Рим мен Селевкид әміршісі Антиох III арасында соғыс басталды. Антиох 10 мың сарбазымен Грекияға шапқындап кірді және этолиялықтардың бас қолбасшысы болып сайланды. Кейбір грек қалалары Антиохты римдік үстемдіктен құтқарушы деп ойлады, бірақ Македония Рим жағына қосылды. 191 ж.б.д. Маний Ацилий Глабрио басқаратын римдік әскерлер оны Термопилде талқандап, Азияға қайтуға мәжбүр етті. Осы соғыс барысында рим әскерлері алғаш рет Азияға еніп, Сипилумдағы Магнезия шайқасында Антиохты қайтадан жеңді (190 ж.б.д.). Грекия енді Римнің шығыспен байланыс жолында орналасып, римдік әскерлердің тұрақты орналасуына мүмкіндік берді. Апамея бейбіт шарты (188 ж.б.д.) Римді Грекияда үстемдікке ие етті. Келесі жылдары Рим грек саясатына одан бетер араласты, себебі кез келген дау-жанжалдың жеңілген тарапы Римнен көмек сұрады. Македония номиналды түрде римдік одақтас болса да, тәуелсіздігін сақтап қалды. 179 ж.б.д. V Филипп қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Персей таққа отырды. Македондық патшалардың бәрі сияқты, ол гректерді македондық билік астында біріктіру арманымен өмір сүрді. Македонияның бұл мақсатына жетуге күші жетпеді, бірақ Римнің одақтасы Пергамдық Евмен II Персейдің Римнің беделіне қауіп төндіретінін Римге жеткізді.
Грекияның тәуелсіздігінің аяқталуы
Евменнің интригаларының нәтижесінде Рим б.з.д. 171 жылы Македонияға соғыс жариялап, Грекияға 100 мың әскерін жеткізді. Македония осы әскерге төтеп бере алмады, ал Персей өзге грек мемлекеттерін өз жағына тарта алмады. Римдіктердің нашар басшылығы оған үш жыл бойы қарсы тұруға мүмкіндік берді, бірақ б.з.д. 168 жылы римдіктер Луций Эмилий Паулусты Грекияға жіберді, және Пидна шайқасында македониялықтар мүшелеп жеңілді. Персей тұтқындалып, Римге әкелінді, Македония патшалығы төрт кіші мемлекетке бөлінді, ал оған тіпті сөзбен ғана қолдау көрсеткен грек қалалары да жазаланды. Римнің одақтастары Родос пен Пергам да тәуелсіздіктерін жоғалтты. Б.з.д. 149 жылы Андриск есімді авантюристтің басшылығымен Македония римдік билікке қарсы көтерілді, нәтижесінде келесі жылы ол тікелей Римге қосылып, Рим провинциясына айналды – грек мемлекеттерінің осы тағдырға ұшыраған алғашқысы. Рим енді грек тәуелсіздігінің соңғы бекінісі болған Ахай одағының таратылуын талап етті. Ахайлар бұл талапты қабылдамай, соғыста қаза табуға дайын екендерін білдірді. Грекияның көптеген қалалары ахайлардың жағына қосылды, тіпті құлдар да грек тәуелсіздігі үшін күресу үшін босатылды. Римдік консул Луций Муммий Македониядан аттанып, гректерді Коринф қаласының жанында жеңіп, қаланы толығымен қиратты. Б.з.д. 146 жылы грек түбегі, бірақ аралдар емес, римдік протекторатқа айналды. Римдік салықтар Афина мен Спартадан басқа барлық қалаларға салынды, және барлық қалалар Римнің жергілікті одақтастарының билігін қабылдауға міндетті болды. Б.з.д. 133 жылы Пергамның соңғы патшасы қайтыс болып, өзінің патшалығын Римге қалдырды, бұл Эгей жарты аралының көп бөлігін Азия провинциясының құрамында тікелей римдік билікке көшірді. Грекияның толық құлдырауы б.з.д. 88 жылы болды, Понт патшасы Митридат Римге қарсы көтеріліп, Кіші Азияда 100 мыңға жуық римдік және римдік одақтастарды өлтірді. Митридат грек болмаса да, көптеген грек қалалары, соның ішінде Афина, римдік билеушілерін құлатып, оған қосылды. Римдік генерал Луций Корнелий Сулла оны Грекиядан қуғанда, Рим Грекияға қайтадан кек қайтарды, және грек қалалары ешқашан толыққанды қалпына келмеді. Митридат б.з.д. 65 жылы Гней Помпей Магнус (Ұлы Помпей) тарапынан толық жеңіліске ұшырады. Римнің азаматтық соғыстары, оның бір бөлігі Грекияда өткен, Грекияға тағы да зор қиындықтар әкелді. Соңында, б.з.д. 27 жылы Август Грекияны жаңа Рим империясына Ахайя провинциясы ретінде тікелей қосып алды. Риммен болған күрес Грекияның кейбір аймақтарын халықсыз қалдырып, олардың рухын құлатты. Дегенмен, римдік билік соғысқа соңғы нүкте қойды, және Афина, Коринф, Салоника және Патра сияқты қалалар тез арада өркендеп дамыды.