Кіріспе

Грекия тарихы қазіргі Грекия мемлекетінің аумағының тарихын, сондай-ақ грек халқының тарихын және олар тарихи түрде қоныстанған және билік еткен аймақтарды қамтиды. Гректердің қоныстану және билік ету аумағы ғасырлар бойы өзгеріп отырды, сондықтан Грекия тарихы да сол сияқты кең ауқымды.

Палеолитке дейінгі кезең

Грецияда ең ертедегі адамдарға дейінгі бір түрдің (Ouranopithecus macedoniensis, 9,6–8,7 миллион жыл бұрын) қазбалары, сондай-ақ барлық адамдардың ең көне тікелей ата-тегі болуы мүмкін (Graecopithecus, 7,2 миллион жыл бұрын) табылған. Бұған қоса, Грекияның Крит аралында 5,7 миллион жылдық іздер анықталды, бұл қазіргі гипотезаларға қарамастан, гоминидтердің Африкадан тыс жерде дамуын көрсетеді.

Палеолит кезеңі (б.з.б. 3.3М 13000)

Палеолит кезеңі Грецияда жеткіліксіз зерттелген, себебі зерттеулер дәстүрлі түрде тарихқа дейінгі кезеңнің кейінгі мерзімдеріне (неолит, қола дәуірі) және классикалық кезеңдерге бағытталған. Дегенмен, соңғы жылдары елеулі жетістіктерге қол жеткізілді және археологиялық деректер көбінесе аймақтық зерттеулер, сондай-ақ жүйелі немесе авариялық қазбалар арқылы жиналған жаңа материалдармен толықтырылды. Жаңа үңгірлер мен жартастық паналар, сондай-ақ жақында ашылған және маңызды ашық алаңдар қазір қазылып жатыр. Қазіргі Греция аумағында адам қоныстанған ең ерте іздер Халкидикидегі Петралона үңгірінде табылды, олардың жасы 1 миллион жылға жетеді. Оңтүстік Грециядағы Мани аймағындағы Апидима үңгірінде Африкадан тыс жердегі анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамның ең көне қалдықтары сақталған, олардың жасы 210 000 жылға бағаланады. Қазіргі кездегі антропологиялық және археологиялық жағдайлар Грек аймағындағы Палеолитті төменгі (350 000–100 000 ж.б.), орта (100 000–35 000 ж.б.) және жоғарғы Палеолитке (35 000–11 000 ж.б.) бөлуге мүмкіндік береді.

Мезолиттік кезең (б.з.д. 130007000)

Грекиядағы мезолит кезеңі жоғарғы палеолит пен неолит арасында болды. Грекиядағы мезолиттік орындары шектеулі, көбісі жағалауға жақын орналасқан. Франкти үңгірі, Манидегі Каламякия үңгірі (Пелопоннес), Эпирдегі Аспрохалико үңгірі (алғашқы қазба жұмыстары 1960 жылы жүргізілді) және Теопетра үңгірі Грекия мен Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең маңызды мезолиттік орындардың қатарында болып табылады және палеолит және мезолит кезеңдерінің көп бөлігінде үзіліссіз қоныстанған.

Неолит дәуірі мен қола дәуірі (70001100 б.д.д.)

Неолит революциясы Еуропаға б.з.д. 7000-6500 жылдары, Таяу Шығыстан келген егіншілер Эгей теңізі арқылы аралдарды басып өтіп, Анатолиядан Грекия түбегіне енген кезде жетті. Еуропадағы ең ерте кездегі дамыған егіншілік экономикасы бар неолиттік орындары Грецияда 8500-9000 жыл бұрын табылды. Микен тіліне арғы тегі бар грек тілінде сөйлейтін алғашқы тайпалар неолит дәуірінде немесе ерте қола дәуірінде (б.з.д. 3200) Грекия материгіне келді.

Микен өркениетінің

Микен өркениетінің пайда болуы мен дамуы Грекияның ерте және орта Эллада кезеңдеріндегі қоғам мен мәдениеттен бастау алды. Ол шамамен біздің заманымыздан бұрын 1600 жылы, Миной Критінің ықпалымен Эллада мәдениеті өзгерген кезде пайда болды және шамамен біздің заманымыздан бұрын 1100 жылы Микен сарайларының құлауымен аяқталды. Микен Грециясы – ежелгі Грекияның Эллада қола дәуірі өркениетінің соңғы кезеңі. Ол Гомердің жырларының және грек мифологиясы мен дінінің көп бөлігінің тарихи тұрғысынан негізін құрады. Микен дәуірі өзінің атауын Оңтүстік Грекияның Пелопоннес аймағындағы Арголидтің солтүстік-шығысында орналасқан Микен археологиялық ескерткішінен алды. Афина, Пилос, Фива және Тиринс қалаларында да маңызды Микен ескерткіштері бар. Микен өркениетінде жауынгер аристократия басымдық құрды. Шамамен біздің заманымыздан бұрын 1400 жылы микендіктер Миной өркениетінің орталығы Критке билігін кеңейтіп, грек тілінің ерте түрін жазу үшін Миной жазуының Linear A нұсқасын қабылдады. Микен дәуіріндегі жазу Linear B деп аталады, оны 1952 жылы Майкл Вентрис жазып шығарды. Микендіктер өздерінің ақсүйектерін ара ұясы тәрізді қабірлерге (толои) жерледі, олардың ішінде үлкен күмбезді бөлмелер және таспен қапталған тік кіреберіс болды. Олар көбінесе қайтыс болған адамның қасына қылыштар немесе басқа да әскери жабдықтарды қойды. Ақсүйектерді алтын маскалар, тиаралар, қару-жарақтар және әшекейлі қарулармен де жерлеуші еді. Микендіктер отырып жерленді, ал кейбір ақсүйектер мумификацияланды. Шамамен біздің заманымыздан бұрын 1100-1050 жылдары Микен өркениеті құлады. Көптеген қалалар тоналып, аймақ тарихшылардың "қара ғасыр" деп атайтын кезеңге енді. Осы кезеңде Грекияда халық саны мен сауаттылық деңгейі төмендеді. Гректер бұл құлдырауды грек халқының келесі толқыны – Дориандардың шапқынымен байланыстырады, бірақ бұл пікірді қолдайтын археологиялық дәлелдер жеткіліксіз.

Ежелгі Грекия (б.з.д. 1100-146 жж.)

Ежелгі Грекия – грек тарихының грек қараңғы дәуірінен (б.з.д. 1050 – б.з.д. 750 жж.) антикалық дәуірдің соңына (б.з. 600 ж.) дейінгі кезеңді білдіреді. Көптеген жағдайларда, бұл термин Рим империясына дейінгі немесе оның құрамындағы барлық грек тарихын қамтуы мүмкін, бірақ тарихшылар оны дәлірек қолданады. Кейбіреулер миной және микендік өркениеттерді де қосады, ал басқалары осы өркениеттердің кейінгі грек мәдениеттерінен тым өзгеше екенін, оларды бөлек жіктеу қажет деп санайды. Дәстүрлі түрде, Ежелгі Грек кезеңі б.з.д. 776 жылы өткен алғашқы Олимпиада ойындарымен басталды деп есептелген, бірақ қазіргі тарихшылардың көпшілігі бұл мерзімді б.з.д. 1000 жылға дейін, яғни Грек қараңғы дәуірінің бастапқы кезеңіне дейін созады. Грек қараңғы дәуірінен кейін архаикалық кезең келді, ол шамамен б.з.д. 800 жылы басталып, Грецияға парсылардың екінші шабуылына дейін, б.з.д. 480 жылға дейін жалғасты. Осы кезеңде грек әліпбиі мен ерте грек әдебиеті қалыптасты, сондай-ақ Ежелгі Грекияның полистері ("қала-мемлекеттері") пайда болды. Қараңғы дәуір аяқталғаннан кейін гректер Қара теңіз жағалауына, Оңтүстік Италияға ("Магна Греция" деп аталатын аймаққа) және Кіші Азияға тарады. Классикалық кезең грек-парсы соғыстары кезінде, б.з.д. V ғасырда басталды және Парсы империясынан тәуелсіздіктің артуымен, сондай-ақ Ежелгі грек демократиясының, өнерінің, театрының, әдебиетінің және философиясының гүлденуімен сипатталады. Классикалық грек кезеңінің аяқталуының дәстүрлі күні – б.з.д. 323 жылы Ұлы Александрдың қайтысы, ал одан кейінгі кезең эллиндік деп аталады, ол б.з.д. бірінші мыңжылдықтың соңында Рим империясының күшеюімен аяқталады. Кейбір авторлар Ежелгі грек және эллиндік кезеңдерді бөлек қарастырмайды, олар Ежелгі грек өркениетін б.з. 3-ші ғасырында христиан дінінің таралуына дейін жалғасқан үздіксіз процестердің тізбегі деп есептейді. Көптеген тарихшылар Ежелгі Грекияны Батыс өркениетінің негізін қалаған мәдениет деп санайды. Грек мәдениеті Рим империясына зор әсер етіп, оның арқасында Еуропаның көптеген аймақтарына тарады. Ежелгі грек өркениетінің қазіргі әлемнің тіліне, саясатына, білім беру жүйесіне, философиясына, өнеріне және сәулет өнеріне, әсіресе Батыс Еуропадағы Ренессанс дәуірінде және 18-19 ғасырлардағы Еуропа мен Америкадағы неоклассицизмнің жаңа толқыны кезінде айтарлықтай ықпалы болды.

Темір дәуірі (б.з.д. 1100800)

Гректің қараңғы дәуірі (б.з.д. 1100 – б.з.д. 800) – грек тарихында б.з.д. 11-ші ғасырда болған деп есептелетін дорийлік шапқыншылық және Микен өркениетінің аяқталуынан басталып, б.з.д. 9-шы ғасырда алғашқы грек қала-мемлекеттерінің пайда болуымен және б.з.д. 8-ші ғасырда Гомердің жырлары мен грек әліпбиіндегі ең алғашқы жазбалармен аяқталатын кезеңді білдіреді. Микен өркениетінің құлдырауы Таяу Шығыстағы бірнеше ірі империялардың құлдырауымен бірге болды, ең бастысы хетт және мысыр империялары. Бұл құлдыраудың себебі әлі де толыққанды түсініксіз, бірақ көбінесе темір қару қолданған, теңіз халықтарының шапқыншылығына байланысты деп есептеледі. Ежелгі грек аңыздары бойынша, дорийлік шапқыншылықтың да әсері болуы мүмкін, бірақ археологиялық жазбаларда бұл деректер расталмаған. Аңызға сүйенсек, дориандар Грекияға жоғары сапалы темір қарумен келіп, әлсіреген микендіктерді жаулап алып, оларды таратып жіберген. Осы оқиғалардан кейінгі кезең жиынтығында гректердің қараңғы дәуірі деп аталады. Бұл кезеңде патшалар билік жүргізіп, кейіннен аристократиямен ауыстырылды, ал кейбір аймақтарда аристократия ішіндегі аристократия – элитаның элитасы пайда болды. Соғыс тактикасы атты әскерден жаяу әскерге қарай өзгере бастады. Темірдің өндірістік арзандығы мен жергілікті қолжетімділігіне байланысты, ол құрал-жарақ жасауда қоланың орнын басты. Бірақ, адамдар арасындағы теңдік бірте-бірте артып, патшалар тақтан түсіріліп, отбасылардың мәртебесі көтерілді. Бұл тұрақсыздық кезеңінің соңында грек өркениеті қайта жандана бастады, бұл жаңару грек әлеміне, Қара теңізден Испанияға дейін тарады. Жазу өнері финикиялықтардан қайта оқытылды, содан кейін Италия мен Галлияға солтүстікке қарай тарады.

Архаикалық Грекия

Біздің заманымыздан бұрынғы 8 ғасырда Грекия Микен өркениетінің құлдырауынан кейін соңғы қараңғы ғасырлардан шыға бастады. Жазу жоғалып, Микен жазуы ұмытылған еді, бірақ гректер финикия әліпбиін қабылдап, оны өзгертіп грек әліпбиін жасады. Шамамен біздің заманымыздан бұрынғы 9 ғасырдан бастап жазбаша мәліметтер пайда бола бастады. Грекия көптеген кішкентай, өздігінен басқарылатын қауымдастықтарға бөлінді, бұл үлгі грек географиясымен шартталған, онда әрбір арал, аңғар және жазық теңіз немесе тау тізбектерімен көршілерінен оқшауланған. Архаикалық кезеңді Грекияның жаңадан құрылып келе жатқан Неоассирия империясының шетінде болған, бірақ оның билігіне бағынбаған Ориентализация кезеңі деп түсінуге болады. Грекия шығыстан өнерде, сондай-ақ дін мен мифологияда маңызды мәдени элементтерді қабылдады. Археологиялық тұрғыдан алғанда, Архаикалық Грекия геометриялық өрнектермен безендірілген қыш ыдыстармен ерекшеленеді.

Классикалық Грекия

Ежелгі Грециядағы саясаттың негізгі бірлігі полис (wikt:πόλις (πόλις)) болды, кейде "қала-мемлекет" деп аударылады. Бұл термин қазіргі ағылшын тіліндегі "политика" сөзіне бастау берді, ол сөзбе-сөз "полистің істері" дегенді білдіреді. Кем дегенде теория бойынша, әр полис саяси тұрғыдан тәуелсіз болды. Дегенмен, кейбір полистер басқаларына бағынышты болды (мысалы, колония дәстүрлі түрде ана қаласына құрмет көрсетті, ал кейбіреулеріндегі үкіметтер толығымен басқаларына тәуелді болды (мысалы, Пелопоннес соғысынан кейін Спарта Афинадағы отыз тиранды орнатты), бірақ әр полистегі номиналды жоғары билік сол қаланың ішінде орналасқан. Бұл Греция соғысқа шыққанда (мысалы, Парсы империясына қарсы) соғысқа шыққан одақ нысанында болды дегенді білдіреді. Сондай-ақ, бұл Греция ішіндегі әртүрлі полистер арасындағы соғыстарға кең мүмкіндік жасады.

Парсы соғыстары

Екі ірі соғыс классикалық грек әлемін қалыптастырды. Біріншісі – парсы соғыстары (б.з.д. 499–449 жж.), грек тарихшысы Геродоттың «Тарихы» еңбегінде баяндалған. Б.з.д. 6 ғасырдың соңына қарай Ахеменидтер империясы Иониядағы (қазіргі Түркияның батыс жағалауындағы) барлық грек қала-мемлекеттерін бағындырып, Балқан және Шығыс Еуропа аумақтарында да табыстарға қол жеткізді. 499 жылы Милет қаласының жетекшілігімен Ионияның грек қалалары парсы империясына қарсы көтеріліс жасады, оларға Афина мен Эретрия сияқты материктік қалалар да қолдау көрсетті. Көтеріліс басылғаннан кейін Дарий I материктік гректерден кек алу үшін Грекияға қарсы бірінші парсы жорығын бастады. 492 жылы парсы генералы Мардоний (флотпен бірге) армияны бастап Геллеспонт арқылы өтіп, Фракияны қайта бағындырып, Македонияны толық бағынышты клиенттік мемлекет ретінде қосты. Алайда, Грекияға жеткенге дейін оның флоты Афон тауының жанындағы дауылда қирады. 490 жылы Дарий Афинаны бағындыру үшін Эгей теңізі арқылы (Мардоний жасағандай құрлық жолымен емес) тағы бір флот жіберді. Эретрия қаласын қиратқаннан кейін флот Марафонда қоныс алып, афиналық әскермен шайқасты, нәтижесінде афиналықтар шешуші жеңіске жетті. Дарийдің ізбасары Ксеркс I б.з.д. 480 жылы Грекияға қарсы екінші парсы жорығын бастады. Гректердің Термопильде жеңіліске ұшырағанына қарамастан, парсылар қысқа мерзімге Солтүстік және Орталық Грекияны басып алды. Бірақ грек қала-мемлекеттері тағы да Саламисте теңіз шайқасында және Платеяда құрлықтағы шайқаста жеңіс алып, жаугершілерді толық жеңді. Соғысты жүргізу және Грекияны парсылардың келесі шабуылынан қорғау үшін Афина 477 жылы Делиан одағын құрды. Бастапқыда Одақтың әрбір қаласы ортақ әскерге кемелер мен сарбаздар жіберуге міндетті болды, бірақ уақыт өте Афина кішірек қалаларға кемелерге қажетті қаражатты беруге рұқсат берді (кейін оларды мәжбүрледі). Одақтан шығу жазаланды. Парсыларға қарсы әскери жеңілістерден кейін қазына Делостан Афинаға көшірілді, бұл Афинаның Одаққа деген бақылауын күшейтті. Делиан одағы кейін Афина империясы деп аталды. 458 жылы, парсы соғыстары әлі жалғасып жатқанда, Делиан одағы мен Спарта және оның одақтастарынан құралған Пелопоннес одағы арасында соғыс басталды. Бірнеше шешілмейтін шайқастардан кейін екі тарап 447 жылы бейбітшілік шартына қол қойды. Бұл бейбітшілік отыз жылға созылуы тиіс еді, бірақ ол 431 жылға дейін ғана сақталды, Пелопоннес соғысының басталуымен аяқталды.

Пелопоннес соғысы

Пелопоннес соғысына қатысты негізгі дереккөздер (б.з.д. 431–404 ж.) – Фукидидтің «Пелопоннес соғысының тарихы» және Ксенофонттың «Эллин тарихы». Екі тарихшы да соғыс кезінде өмір сүрген афиналық генералдар болған. Соғыс б.з.д. 431 жылы Коркира мен Эпидамн қалалары арасындағы даудан басталды. Спартаның Пелопоннес одағындағы одақтасы Коринф Эпидамн жағына араласты. Афиналықтардың теңіз күші Коркира теңіз күшінен кейін екінші орында тұрды. Олар Сибота шайқасында Коринфтің Коркираға қонуына жол бермеді, Потидеяны қоршап алды және Мегария жарлығымен Коринфтің жақын орналасқан одақтасы Мегарамен барлық сауда-саттықты тоқтатты. Гректер арасында Делиан және Пелопоннес одақтары арасындағы келісімді қай тарап бұзғаны туралы келіспеушіліктер болды, өйткені Афина техникалық тұрғыдан жаңа одақтасын қорғады. Коринфтықтар Спартадан көмек сұрады. Афинаның өсіп келе жатқан күшінен қорқып және Афинаның оны мегарийлерге қарсы қолдануға дайын екендігін көріп (эмбарго оларды қиратқан болар еді), Спарта келісім бұзылғанын жариялады, ал Пелопоннес соғысы басталды. Соғыстың бірінші кезеңі (Архидамиялық соғыс деп аталады) б.з.д. 421 жылға дейін Никиа бейбіт шартымен аяқталды. Ол афиналық генерал Периклдің өз қаласын қорғаныс соғысына шақыруымен басталды, Спартаның басшылығымен жоғары құрлықтық күштермен шайқастан аулақ болып, өзінің күшті теңіз күшін сақтап, қажетті нәрселерді импорттады. Афина Спартадан асып түсетін еді, өйткені Спарта азаматтары ұзақ уақытқа қалаларын тастаудан қорқып, гелоттар – Спартаның бағынған халқы көтеріліс жасамас үшін. Бұл стратегия Афинаның тұрақты қоршауларға төзуін қажет етті, ал б.з.д. 430 жылы қалаға қорқынышты оба келді, оның салдарынан Периклдің ішінде шамамен төрттен бір бөлігі қайтыс болды. Перикл қайтыс болғаннан кейін қалада консервативті емес топтар билікке келді және Афина шабуылға көшті. 425 жылы Пил шайқасында 300–400 спарталық гоплиттерді (әскерлерді) тұтқынға алды, бұл Спартаның күресу күшінің маңызды бөлігі болды, оны жоғалтуға болмайтын еді. Осы уақытта Афина 424 жылы Делиумде және 422 жылы Амфиполисте жеңіліске ұшырады. 421 жылғы Никиа бейбіт шарты соғыстың бірінші кезеңін аяқтады, Спарта гоплиттерін қайтарып алды, ал Афина Амфиполис қаласын қайтарып алды. 421 жылы Никиа бейбіт шартына қол қойғандар оны елу жыл сақтауға ант берді, бірақ бейбітшілік тек жеті жыл ғана сақталды. Пелопоннес соғысының екінші кезеңі б.з.д. 415 жылы Афина Магна Грециядағы Сицилияға жорыққа шығып, Сиракузаның (Спартаның Сицилиядағы одақтасы) шабуылына қарсы Сицилиядағы одақтасы Сегестаны қолдап, аралды жаулап алу үшін аттанды. Бастапқыда Спарта Сиракузаға көмектесуге қарсы болды, бірақ Сицилия жорығын қолдаған афиналық генерал Алкивиад, өте жаман қылмыстар жасады деп айыпталғаннан кейін Спарта ісіне қосылды. Алкивиад спартандықтарды Афинаның Сиракузаны басып алуына жол бермеуге көндірді. Бұл жорық афиналықтар үшін апатқа ұшырады. Сицилиядағы афиналықтардың жеңілісінен кейін Алкивиадтың кеңесі бойынша Афинаның Иониялық иеліктері Спартаның қолдауымен көтерілді. 411 жылы б.з.д. Афинадағы олигархиялық көтеріліс бейбітшілікке мүмкіндік берді, бірақ демократияға берілген әскери-теңіз флоты өзгерісті қабылдаудан бас тартып, Афина атынан күресуді жалғастырды. Флот Алкивиадты еске алды, ол Спарта патшасы Агис II-нің әйеліне құмарлық танытқандықтан Спарта ісін тастауға мәжбүр болды, және оны өзінің басшысы етіп тағайындады. Афинадағы олигархия құлдырады және Алкивиад Афина үшін жоғалғандарды қайтарып алды. 407 жылы Алкивиад Нотий шайқасында жеңілгеннен кейін алмастырылды. Спарталық генерал Лисандр өз қаласының теңіз күшін нығайтып, бірінен кейін бірін жеңіске жетті. Афина 406 жылы Аргинуса шайқасында жеңіске жетті, бірақ нашар ауа райы көптеген теңізшілерді құтқаруға кедергі келтірді, нәтижесінде қала сегіз жоғары әскери қолбасшыны өлтірді немесе жер аударды. Лисандр б.з.д. 405 жылы Аэгоспотами шайқасында Афина флотын жойып жіберуге жақындаған соққы берді. Бір жылдан кейін Афина Пелопоннес соғысын аяқтап, Грекияда Спартаның қысқа мерзімді үстемдігін бастады. Соғыс өзінен кейін қиратуды қалдырды. Афина және бұрынғы Спарта одақтастарының Спарта үстемдігіне наразылығы 395–387 жылдардағы Коринф соғысына әкелді. Ахеменидтік парсы империясының қолдауымен Афина, Фива, Коринф және Аргос Спартаның әскери күшін едәуір әлсіретті, бірақ Спарта үстемдігін тоқтатуға сәтсіз аяқталды. Соғыс 387 жылы б.з.д. Анталкида шартымен аяқталды, онда Спарта Парсы империясына Иония мен Кипрді беруге мәжбүр болды. Коринф соғысы және оның салдары Спарта Грециясында наразылықтың тұқымын одан әрі септі, Фивалықтарды тағы бір шабуылға итермеледі. Олардың генералы Эпаминонд 371 жылы б.з.д. Леуктра шайқасында Спартаны талқандады, Грецияда Фива үстемдігінің кезеңін бастады. 346 жылы б.з.д. Фивамен он жылдық соғыста жеңіске жете алмағандықтан, Фива Македонияның Филипп II-нен көмек сұрады. Македония 338–337 жылдары б.з.д. Коринф лигасына біріктіріп, грек қала-мемлекеттерін тез арада біріктірді. 336 жылы б.з.д. билік Филипптің ұлы Александр Македонскийге берілді, ол келесі он жылды Парсы империясын және Батыс Азияның және Египеттің көп бөлігін жаулауға жұмсады. 30 жасқа келгенге дейін Александр тарихтағы ең ірі империялардың бірін құрды, Грециядан Солтүстік-Батыс Үндістанға дейін созылды. Ол шайқаста жеңіліске ұшырамады және тарихтың ең ұлы және сәтті әскери қолбасшыларының бірі саналады. Александрдың 323 жылы б.з.д. қайтысынан кейін Македония империясы кең ауқымды азаматтық соғыстардың салдарынан ыдырады, грек тарихының эллинистік дәуірін бастады.

Эллиндік Грекия

Грек тарихының эллиндік кезеңі б.з.д. 323 жылы Ұлы Александрдың қайтысымен басталып, б.з.д. 146 жылы Римнің Грек жарты аралы мен аралдарды басып алуымен аяқталады. Рим үкіметінің орнауы грек қоғамы мен мәдениетінің үздірілісін бұзбаса да, христиан діні пайда болғанға дейін олар өзгеріссіз қалды, бұл гректердің саяси тәуелсіздігінің соңына белгі берді. Эллиндік кезеңде «Грекияның өзі» (қазіргі Грекия аумағы) грек тілінде сөйлейтін әлемдегі маңызы күрт төмендеді. Эллиндік мәдениеттің ірі орталықтары Александрия және Антиохия болды, олар Птолемей Египеті мен Селевкид Сириясының астаналары еді. (Осы кезеңде Грекиядан тыс грек мәдениетінің тарихы үшін эллиндік өркениетті қараңыз.) Афина және оның одақтастары Ұлы Александрдың б.з.д. 323 жылы қайтыс болғанын естіген соң Македонияға қарсы көтерілді, бірақ бір жыл ішінде Ламия соғысында жеңіліске ұшырады. Одан кейін Александрдың генералдары арасында билік үшін күрес басталды, нәтижесінде оның империясы ыдырап, Диадохия соғыстарында бірнеше жаңа мемлекет құрылды. Птолемей Египетті, ал Селевк Левантты, Месопотамияны және шығысқа қарайғы жерлерді алды. Грекия, Фракия және Анатолияны бақылау үшін талас болды, бірақ б.з.д. 298 жылы Антигонид әулеті Антипатрид әулетін ығыстырды. Македонияның қала-мемлекеттерді бақылауы үнемі болмады, бірнеше көтерілістер орын алды. Афина, Родос, Пергам және басқа грек мемлекеттері тәуелсіздігін сақтап, Македонияны тирандық мемлекет деп есептегендіктен, оған қарсы қорғану және өз мемлекеттерінде демократияны қайта орнату мақсатымен Этолия лигасына қосылды. Ахай лигасы Птолемейлерге формалды түрде бағынышты болғанымен, іс жүзінде тәуелсіз болды және Оңтүстік Грекияның көп бөлігін бақылады. Спарта да тәуелсіз болды, бірақ әдетте кез келген лигаға қосылудан бас тартты. Б.з.д. 267 жылы Птолемей II грек қалаларын Македонияға қарсы көтерілуге көндірді, бұл афиналық көшбасшы Кремонидтің есімімен аталатын Кремонид соғысы болды. Қалалар жеңіліске ұшырады, Афина тәуелсіздігі мен демократиялық институттарын жоғалтты. Бұл Афинаның саяси күш ретіндегі соңына белгі берді, бірақ ол Грекиядағы ең ірі, ең бай және ең мәдени қала болып қалды. Б.з.д. 225 жылы Македония Египет флотын жеңіп, Родостан басқа Эгей теңізіндегі аралдарды да бақылауына алды. Спарта ахайлықтарға қарсы болды және б.з.д. 227 жылы Ахайяға басып кіріп, Лиганы бақылауға алды. Қалған ахайлықтар жақын маңдағы Спартаға қарағанда алыс Македонияны артық көріп, олармен одақтасты. Б.з.д. 222 жылы Македония әскері спарталықтарды жеңіп, олардың қаласын басып алды – бұл Спартаның басқа мемлекет тарапынан басылып алынуының алғашқы жағдайы болды. Македонияның Филипп V гректерді біріктіруге және Римнің күшейіп келе жатқан күшіне қарсы тәуелсіздігін сақтауға қабілетті және мүмкіндігі бар соңғы грек билеушісі болды. Оның ықпалымен б.з.д. 217 жылы Наупакт бейбіт шарты Македония мен грек лигалары арасындағы қақтығысты аяқтады, және ол бұл кезде Афина, Родос және Пергамнан басқа бүкіл Грекияны бақылады. Алайда, б.з.д. 215 жылы Филипп Римнің жауы Карфагенмен одақ құрды. Рим Ахай қалаларын Филиппке адалдықтарынан тез айырды және Родос пен Пергаммен одақ құрды, қазір Кіші Азиядағы ең күшті держава. Бірінші Македония соғысы б.з.д. 212 жылы басталды және б.з.д. 205 жылы аяқталды, бірақ Македония енді Римнің жауы ретінде танылды. Б.з.д. 202 жылы Рим Карфагенді жеңіп, назарын шығысқа аударуға мүмкіндік алды. Б.з.д. 198 жылы Екінші Македония соғысы басталды, өйткені Рим Македонияны Шығыстағы ең үлкен держава Селевкид империясының ықтимал одақтасы деп қарады. Филипптің Грекиядағы одақтастары оны тастап кетті, ал б.з.д. 197 жылы Рим проконсулы Титус Квинтий Фламиний б.з.д. Киноскефал шайқасында оны шешуші түрде жеңді. Гректердің бақытына орай, Фламиний орташа адам және грек мәдениетінің жақтасы болды. Филипп флотын тапсырып, Риммен одақтасуға мәжбүр болды, бірақ ол басқа жағдайларда аман қалды. Б.з.д. 196 жылы Истмия ойындарында Фламиний барлық грек қалаларын еркін деп жариялады, бірақ Рим гарнизондары Коринф пен Халкиске орналастырылды. Бірақ Рим уәде еткен бостандық – иллюзия ғана еді. Родостан басқа барлық қалалар Рим ақырында бақылаған жаңа Лигаға қосылды, ал аристократиялық конституциялар жақсы көріліп, белсенді түрде ілгерілетілді.

Рим Грециясы (б.з.д. 146-дан б.з. 324-ке дейін)

Б.з.д. 2 ғасырда Грекия Рим республикасының бағындырылуымен оның билігіне көшті. Бірақ осы кезеңде грек мәдениеті гүлденді, қала-мемлекеттер саяси тәуелсіздіктің белгілі бір деңгейін сақтап қалды, ал римдік қоғам грек мәдениетінің көптеген элементтерін қабылдады. Мысалы, Овидий, Вергилий және Гораций сияқты рим ақындары ежелгі грек мифтерін қайта өңдеп, рим мәдениетіне сіңірді. Римдік қоғам тіпті Грекиямен мәдени байланысы бар екенін мәлімдеді, бұл Вергилийдің "Энеида" эпосында жақсы көрінеді, онда рим халқының Троялық Энейден, Гомердің баяндамаларындағы кейіпкерден тарағаны туралы миф толыққанды сипатталған. Грекиядағы рим үкімшілігінің басталуы б.з.д. 146 жылы римдік Луций Муммийдің Коринфті тонауымен байланысты болғанымен, Македонияның патшасы Персей б.з.д. 168 жылы Пидна шайқасында римдік Эмилиус Паулусқа жеңілгеннен кейін бұрыннан рим бақылауына өткен. Римдіктер аймақты төрт кішкентай республикаға бөлді, ал 146 жылы Македония ресми түрде Салоника қаласы орталық болған провинцияға айналды. Грекияның қалған қалалары да Римге бағынып, заңды тәуелсіздіктерін жойды. Римдіктер жергілікті басқаруды гректерге тапсырды және дәстүрлі саяси жүйені өзгертуге тырыспады. Афинадағы агора азаматтық және саяси өмірдің орталығы болып қала берді. 212 жылы император Каракалланың "Constitutio Antoniniana" жарлығы Италиядан тыс барлық еркін ересек адамдарға рим азаматтығын берді, провинциялық халықты Рим қаласымен тең мәртебеге көтерді. Бұл жарлықтың маңызы саяси емес, тарихи. Ол интеграцияның негізін қалады, мемлекеттің экономикалық және сот жүйелері Лациумнан бүкіл Италияға тарағандай, бүкіл Жерорта теңізінде қолданылуы мүмкін болды. Бірақ іс жүзінде интеграция біркелкі жүргізілген жоқ. Грекия сияқты Риммен тығыз байланысқан қоғамдарға артықшылық берілді, ал алыс, кедей немесе мәдени жағынан өзгеше Британия, Палестина немесе Египет сияқты провинцияларға қарағанда олар жақсы жағдайға ие болды. Каракалланың жарлығы Италия мен Батыстан Грекия мен Шығысқа биліктің ауысуын бастамады, керісінше, оны жеделдетіп, Грекияның мың жылдық өрлеуіне негіз салды. Шығыс Рим империясы түрінде, орта ғасырларда Еуропа мен Жерорта теңізіндегі маңызды державаға айналды.

Византиялық билік (3241204)

Рим империясының шығыс және батысқа бөлінуі, сондай-ақ Батыс империясының құлдырауы Грекияның империядағы беделін арттырып, оны ақырында империяның билік орталығына жеткізді. Константинополь (қазіргі Стамбул) империяның орталық қаласына айналды. Бұл саяси өзгеріс эллинизмнің Анатолияға қарай кеңінен көшіп кетуін білдірді және қаланы эллиндік мәдениеттің орталығы ретінде орнықтырды, бұл гректер үшін қазіргі заманға дейін жалғасқан нұрға айналды. Шығыс Рим империясы, сондай-ақ Византия империясы деп белгілі, 324 жылдан 610 жылға дейін император Константин Ұлы мен Юстинианның саяси үстемдігінде болды. Рим дәстүрін қабылдап, императорлар кейінгі дамулар мен империяның қалыптасуы үшін негіз құруға тырысты. Империяның алғашқы ғасырлары шекараларын қорғауға, Рим аумақтарын қайта құруға, сондай-ақ Православие шіркеуінің құрылуына және одан кейін болған бірнеше діни айырмашылықтарға белгіленді. Орта Византия дәуірінің алғашқы кезеңінде (610-867) империяға ежелгі жаулар (парсылар, ломбардтар, аварлар және славяндар) және жаңа жаулар (арабтар, болгарлар) шабуыл жасады. Бұл кезеңнің ерекшелігі – тұрақсыздық болды, себебі жаулардың шабуылдары империяның ішкі аймақтарына терең бойлап, тіпті астанаға да қауіп төндірді. Славяндардың шабуылдары азайып, славян тайпаларының Оңтүстік-Шығыс Еуропаға қоныс аударуы аяқталып, тұрақты славян елді мекендері мен мемлекеттері құрыла бастады. Бастапқыда Константинопольге қарсы болған, кейін христиандығын қабылдаған византиялықтар осы тайпалар мен мемлекеттерді Склавиния деп атады. Сыртқы және ішкі жағдайлардың салдарынан империяның ішкі құрылымында да өзгерістер болды. Шағын еркін шаруалардың үстемдігі, әскери иеліктердің кеңеюі және тақырыптар жүйесінің дамуы ертедегі Византия императорлары бастаған дамуды аяқтады. Мәдени және діни өзгерістер де орын алды. Византияның әкімшілігі мен қоғамы грек тіліне толыққанды көшті. Сонымен қатар, иконаға қарсылық қозғалыстарынан (726-787 және 814-842) кейін Православиені қайта орнату көршілес халықтар арасында миссионерлік қызметті жаңартуға және оларды Византия мәдениетінің ықпалына енгізуге мүмкіндік берді. Бұл кезеңде империя географиялық тұрғыдан қысқарды және экономикалық тұрғыдан зардап шекті, себебі байлық өндіретін аймақтарды жоғалтты. Алайда, ол тілдік, догматикалық және мәдени тұрғыдан біртектілікке қол жеткізді. 8 ғасырдың соңынан бастап империя қатарынан жасалған шабуылдардың салдарынан қалпына келе бастады және грек түбегін қайта басып алу басталды. Сицилия мен Кіші Азиядан гректер қоныс аударды. Славяндар Кіші Азияға қуылды немесе ассимиляцияланды, ал Склавиниялар күшпен жойылды. 9 ғасырдың ортасына қарай грек түбегі қайтадан Византияның бақылауына көшті және оның қалалары қауіпсіздіктің жақсаруы мен тиімді орталық басқарудың қалпына келуінің арқасында жаңадан гүлдене бастады.

Экономикалық өркендеу

Византия империясы 12 ғасырда Алексий, Иоанн және Мануэль атты үш императордың шешімді басшылығымен дағдарыс кезеңінен құтқарылғаннан кейін Грекия гүлденді. Жақында жүргізілген зерттеулер бұл кезеңнің ауыл шаруашылығы экономикасының айтарлықтай өсу кезеңі болғанын, халық санының артуын және жаңа ауыл шаруашылығы жерлерінің кең ауқымда өндіріске енгізілуін көрсетті. Осы кезеңде ауылдық жерлерде көптеген жаңа шіркеулер салынуы, тіпті шалғай аймақтарда да өркендеудің пайда болғанын көрсетеді. Халық санының тұрақты өсуі халық тығыздығының артуына әкелді және демографиялық өсім қалалардың қайта жаңғыруымен бірге жүргенін көрсететін мол дәлелдер бар. Алан Харвидің "Византия империясындағы экономикалық кеңею 900–1200" еңбегінде 12 ғасырда қалалардың едәуір кеңейгені айтылған. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, қалалық елді мекендердің көлемі ұлғайып, жаңа қалалардың саны да "көптеп" өскен. Сондай-ақ, Афина, Салоники, Фива және Коринф сияқты көптеген ортағасырлық қалалар 11 ғасырдан бастап 12 ғасырдың соңына дейін қарқынды және тұрақты өсімді бастан өткергені анықталды. Қалалардың өсуі жақын жердегі Италиядағы Венеция Республикасымен сауда байланыстарын күшейтті, ал саудаға деген осы қызығушылық Грекияның экономикалық өркендеуін одан әрі арттырған секілді. Венециялықтар және басқалар Киелі жердің порттарында белсенді саудагерлер болып жұмыс істеді, крестонос тәртіптерінің биліктері мен Батыс арасында тауар тасымалдау арқылы күнкөріс жасады, сонымен қатар Византия және Египетпен кеңінен сауда жасады.

Көркемдік жаңғыру

Византия өнерінің қайта жандануы 10 ғасырда басталды. Мысалы, Афинада және оның төңірегіндегі ең маңызды византиялық шіркеулердің көпшілігі осы кезеңде салынған. Бұл көркемдік қайта жандану Грекияның осы тұстағы қалалануын көрсетеді. Мозаика өнері де қайта өркендеді, суретшілер жабайы жануарлар мен аң ауру көріністерімен табиғи ландшафттарды бейнелеуге ерекше қызығушылық танытты. Мозаикалар көбірек реалистік және жарқын болды, үш өлшемді нысандарды көрсетуге баса назар аударылды. Сәнділікті, түрлі-түстілікті ұнататын осы дәуір өнері Византияның атағын христиан әлеміне таратып, шедеврлер жасауға құштарлық танытты. Константинополь шеберханаларынан шыққан әсем жібектерде арыстан, піл, бүркіт, гриф сияқты жануарлар жарқын түстермен бейнеленген, немесе атқа мінген не аң аулаумен айналысқан сәнді киімдерімен императорлар сомдалған. Бұл көптеген демеушілердің назарын аударды және Грекия экономикасы дамыды. Аймақтардағы архитектура мектептері әртүрлі мәдени ықпалдарға сүйене отырып, ерекше стильдерді жасауға кірісті. Мұның бәрі өнерге деген сұраныстың артып, көптеген адамдар осындай жұмыстарға тапсырыс беруге және төлеуге қажетті қаржылық мүмкіндіктерге ие болғанын көрсетеді. Дегенмен, империя тарихындағы ең керемет құбылыстардың бірі – осы кезеңде византия өнерінің тамаша кеңдеуі осымен тоқталған жоқ. 10-дан 12-ғасырға дейін Византия Батыс үшін көркемдік шабыттың басты көзіне айналды. Мысалы, Венециядағы Сан-Марко базиликасы мен Торчелло соборының мозаикалары византиялық стиль, композиция және иконографияның айқын ықпалын көрсетеді. Сицилияда Палатин капелласы, Марторана және Палермодағы Монреале соборының мозаикалары, сондай-ақ Чефалу соборы 12 ғасырдағы нормандық Сицилияға византия өнерінің әсерін көрсетеді. Батыс Еуропадағы Андалусия өнері де Византияның ықпалында болды. Романдық өнерде де византиялық элементтер көп, оның ішінде декоративтік формалары мен кейбір ғимараттардың жоспарлары (мысалы, Оңтүстік-Батыс Франциядағы күмбезді шіркеулер). Киев князьдері, Венеция догтары, Монте-Кассино аббаттары, Амальфи саудагерлері және Сицилия нормандық патшалары өз өнерлерінде византиялық мәдениеттен шабыт алды.

Төртінші крест жорығы (1204 ж.)

1204 жыл Византияның соңғы кезеңінің басталуын белгілейді, осы жылы Константинополь және бірқатар византиялық аймақтар Төртінші крест жорығы барысында латындықтар тарапынан басып алынды. Осы кезеңде византиялық гректердің бірнеше мұрагер мемлекеттері пайда болды. Никея империясы, Эпир деспотаты және Трапезунд империясының әрқайсысы Византия империясының заңды мұрагері екенін мәлімдеді. Ал, латын және франк крестшілері Константинопольді астана еткен католик Латын империясын құрды, византиялықтар бұл империяны Франкократия немесе Латынкократия деп атады. Оның вассалдық мемлекеттеріне Ахая княздығы, Афина герцогтығы, Архипелаг герцогтығы және Салоника патшалығы кірді. Латын империясы тұсында феодализм элементтері ортағасырлық грек өміріне енді.

Бiршама Византиялық қалпына келтiруден 1453 жылға дейiн

Латын империясы бар болғаны 57 жыл ғана сақталды, ал 1261 жылы Константинополь Никея империясымен қайтарылып алынды және Византия империясы жаңадан құрылды. Дегенмен, Грекия материгінде және грек аралдарында түрлі латын және венециялық иеліктер әрі қарай өміршеңдігін сақтап қалды. 1261 жылдан бастап Византияның ішкі құрылымдары бірте-бірте әлсіреп, Османлы шапқыншылығынан аумағы тарыла бастады, бұл 1453 жылғы 29 мамырда Константинопольдің түсуімен аяқталды. Осман империясының Константинопольді жаулап алуы Шығыс Рим империясының және грек тарихының Византия кезеңінің ресми түрде аяқталуына себеп болды.

Венеция мен Осман билігі (XV ғасыр 1821 ж.)

Гректер 1460 жылға дейін Пелопоннесте бекінді, ал венециялықтар мен генуэздер кейбір аралдарда тұрақтап қалды, бірақ 16 ғасырдың басында Осман империясы материктік Грекияның барлық бөлігін және Эгей теңізінің көп бөлігін жаулап алды, тек бірнеше порты қалалары венециялықтардың бақылауында қалды (Нафплио, Монемвасия, Парга және Метоне олардың ең маңыздылары). Эгей теңізінің ортасында орналасқан Киклад аралдары 1579 жылы Осман империясына ресми түрде қосылды, бірақ 1530 жылдардан бері олар вассалдық статуста болған. Кипр 1571 жылы түсті, ал венециялықтар Критті 1669 жылға дейін өздерінің билігінде ұстады. Иония аралдары Осман империясының билігінде болған емес, Кефалонияны қоспағанда (1479 жылдан 1481 жылға дейін және 1485 жылдан 1500 жылға дейін), олар Венеция Республикасының билігінде қалды. Қазіргі грек мемлекеті осы аралдарда туды, 1800 жылы Жеті арал Республикасы құрылды. Османдықтар келген кезде екі толқын гректер көшіп кетті. Біріншісінде грек зиялылары Батыс Еуропаға қоныс аударды, бұл Еуропалық Ренессанстың пайда болуына әсер етті. Екіншісінде гректер Грекия жазығын тастап, тауларға қоныстанды. Осман Грециясы көпұлтты қоғам болды, бірақ ол қазіргі батыстық көпмәдениеттілік түсінігінен мүлдем өзгеше болды. Гректерге империя белгілі бір жеңілдіктер мен бостандық берді, бірақ олар аймақтық әкімшілік қызметкерлерінің теріс әрекеттерінен туындаған зұлымдыққа ұшырады, ал орталық үкіметтің оларға бақылауы шамалы және толық емес болды. Османдық миллет жүйесі православиелік гректердің этникалық біртігіне көмектесті, себебі Осман империясының ішіндегі түрлі халықтарды дін бойынша бөліп қарады. Осман билігі кезінде жазықта тұратын гректер христиан немесе жасырын христиан, грек "мұсылмандары" болды, олар грек православиесін құпия түрде сақтады. Кейбір гректер ауыр салықтардан қашу үшін жасырын христиандыққа көшті, бірақ өздерінің діни сенеуін және грек православие шіркеуімен байланысын сақтады. Ислам дініне өткен және жасырын христиан емес гректер, тіпті түрік тілін қабылдамаса да, православиелік гректердің көзінде "түрік" деп есептелді, бұл Осман империясы тұсында Грекиядағы этникалық және діни шиеленістің куәсі. Османдықтар Грекияның көп бөлігін 19 ғасырдың басына дейін басқарды. Орта ғасырдан бері алғашқы өздік басқаратын грек мемлекеті 1800 жылы француз революциялық соғыстары кезінде Иония аралдарында құрылды, бұл Грекиядағы грек революциясы басталар алдында 21 жыл бұрын болды. Ол Семиоралдық Республика (грекше: Ἑπτάνησος Πολιτεία) немесе Жеті біріккен арал Республикасы деп аталды және ол Корфу қаласын астана ретінде пайдаланды.

Қазіргі заманғы грек ұлты (1821 қазіргі)

1821 жылдың басында гректер тәуелсіздіктерін жариялады, бірақ 1829 жылға дейін оған қол жеткізе алмады. Үлкен державалар бастапқыда Осман империясының қалыпқа келтірілуінің қажеттігі туралы ортақ пікірде болды, бірақ жақын уақытта өз ұстанымдарын өзгертті. Сансыз грек емес, филгеллендер осы мақсат үшін ерікті түрде соғысуға келді, олардың ішінде Лорд Байрон да болды. 1827 жылдың 20 қазанында британдық, француздық және орыс теңіз күштері бірігіп Осман және Мысыр флотын жойды. Ресейдің сыртқы істер министрі Иоаннис Каподистрия, өзі де Жероралық грек болған, Бірінші Республиканың губернаторы ретінде отанына оралды және дипломатиялық шеберлігімен Грекияның тәуелсіздігін және Орталық Грекиядағы әскери үстемдікті қамтамасыз етуге жетті. Тәуелсіз Грекияның алғашқы астанасы уақытша Эгина (1828–1829) болды, ал кейін ресми түрде Нафплион (1828–1834) болды. Ол қаза болғаннан кейін еуропалық державалар Грекияны монархияға айналдырды; алғашқы король Отто Бавариядан, ал екіншісі Георг I Даниядан келді. 1834 жылы король Отто астананы Афинаға көшірді. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Грекия Осман империясының этникалық грек халқының құрамына кіру үшін шекарасын кеңейтуге тырысты. Грекия Қырым соғысында маргиналды рөл атқарды. 1853 жылы Ресей Осман империясына шабуыл жасағанда, грек көшбасшылары христиан көпшілігі бар Осман аймақтарына солтүстік және оңтүстікке қарай кеңейту мүмкіндігін көрді. Алайда Грекия Ресеймен жоспарларын үйлестірмеді, соғыс жарияламады және сырттан әскери немесе қаржылық қолдау алмады. Француздар мен британдықтар оның маңызды портын басып алып, грек армиясын тиімді түрде бейтараптандырды. Гректердің бүліктерді тудыруға жасаған тыңайсыздары Осман күштері оңай басып тастағандықтан сәтсіз аяқталды. Грекия бейбітшілік конференциясына шақырылмады және соғыстан ешқандай пайда алмады. Наразы грек көшбасшылары патшаны жағдайды пайдаланбағаны үшін айыптады; оның беделі төмендеді және кейін тақтан түсуге мәжбүр болды. Иония аралдары 1863 жылы жаңа король Георг I келген кезде Ұлыбританиядан берілді, ал Тессалия 1880 жылы Осман империясынан берілді.

Жаңғырту

XIX ғасырдың аяғында Грекияның әлеуметтік құрылымы жаңғырумен өзгерді. Халық саны қарқынды түрде өсіп, өнімділігі төмен шағын шаруашылықтарға ауыр жүк салды. Жалпы, халық тығыздығы 1829 жылы бір шаршы мильге 41 адамнан 1912 жылы 114 адамға дейін, яғни екі еседен астам өсті (бір шаршы километрге 16-дан 44 адамға дейін). Бұл жағдайға жауап ретінде АҚШ-қа эмиграция көбейді, 1906 мен 1914 жылдар аралығында 250 мың адам елден кетті. Кәсіпкерлер Америка қалаларындағы сауда және қонақжайлылық салаларында көптеген мүмкіндіктер тапты; кейбіреулері отбасына ақша жіберді, ал енді біреулері жүздеген доллармен отанына оралып, ескі ауылда ферма немесе шағын бизнес ашуға жеткілікті қаражатқа ие болды. Қала халқының саны 1853 жылы 8%-дан 1907 жылы 24%-қа дейін үш есеге өсті. Афина 1834 жылы, астана болған кезде 6000 тұрғыны бар шағын елді мекеннен 1879 жылы 63 000-ға, 1896 жылы 111 000-ға, ал 1907 жылы 167 000-ға дейін өсті. Афина мен басқа қалаларда ауылдан келген ер адамдар шеберханалар мен дүкендер ашып, орта тапты қалыптастырды. Олар банкирлермен, мамандармен, университет студенттерімен және әскери шенеуніктермен бірігіп, саяси және экономикалық жүйені реформалау мен жаңғырту талаптарын қойды. Афина сауда флотының орталығына айналды, ол 1875 жылы 250 мың тоннадан 1915 жылы 1 миллион тоннадан астамға дейін төрт есеге өсті. Қалалар жаңғырылып, кәсіпкерлер Батыс Еуропа сәулет өнерінің соңғы үлгілерін қабылдады.

Балқан соғыстары

1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстарына Грекияның қатысуы – қазіргі грек тарихындағы ең маңызды эпизодтардың бірі, себебі бұл Грекия мемлекетінің аумағын шамамен екі есеге ұлғайтуға және қазіргі аумақтық өлшемдерінің көп бөлігіне қол жеткізуге мүмкіндік берді. 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстарының нәтижесінде Эпирдің көп бөлігі, Македония, Крит және Солтүстік Эгей аралдары Грекия Корольдігінің құрамына енді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және грек-түрік соғысы

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Грекия саясаты екіге жарылды. Германияға құрметпен қараған Константин I патша бейтараптық саясатын ұсынды, ал премьер-министр Элефтериос Венизелос Грекияның Одақтастарға қосылуын жақтады. Монархистер мен венизелистер арасындағы қайшылық кейде ашық соғысқа дейін жетті және ол Ұлттық айырық деп аталды. 1917 жылы Одақтастар Константин I-ді ұлы Александрдың пайдасына тақтан басқаруға мәжбүр етті, ал Венизелос қайтадан премьер-министр болып қайтты. Соғыс аяқталған соң, Үлкен державалар Осман империясының Смирна (Измир) қаласы мен оның айналасындағы аймақтарын Грекияға беруге келісті, онда көптеген гректер тұрған. Көптеген ғалымдар геноцид деп атаған оқиғада, Осман түріктерінің қолынан 900 мың грек қаза тапты.

Грекиядағы азаматтық соғыс (1944-1949 жж.)

Грекиядағы Азамат соғысы (Eμφύλιος πόλεμος) – суық соғыстың алғашқы маңызды қақтығысы. Ол 1944 жылдан 1949 жылға дейін Грекияда Грекияның ұлттық/марксистік емес күштері (алғашқыда Ұлыбритания, кейін АҚШ қаржылық қолдауымен) және Грекия Коммунистік партиясының (ККП) әскери тармағы болған Грекияның Демократиялық армиясы (ЭЛАС) арасында жүрді. Бұл қақтығыс британдықтардың, содан кейін АҚШ қолдаған үкімет күштерінің жеңісімен аяқталды, нәтижесінде Грекия Трумэн доктринасы мен Маршалл жоспары арқылы американдық қаржы алды, сондай-ақ НАТО-ға мүше болды, бұл бүкіл Эгей теңізіндегі идеологиялық күштер тепе-теңдігін анықтауға көмектесті. Азамат соғысының бірінші кезеңі 1943–1944 жылдары өтті. Марксистік және марксистік емес қарсылық топтары грек қарсылық қозғалысының жетекшілігін орнату үшін бауырластық соғыста бір-бірімен күресті. Екінші кезеңде (1944 жылдың желтоқсаны) Грекияның көп бөлігін әскери бақылауға алған коммунистер, Каирде Батыс Одақтастарының қолдауымен құрылған және бастапқыда ККП-ге жақын алты министрді қамтитын Грекияның эмиграциядағы үкіметіне қарсы шықты. Үшінші кезеңде (кейбір деректерде «Үшінші раунд» деп аталады) ККП бақылауындағы партизандық күштер ККП сайлауды бойкоттағаннан кейін құрылған, халықаралық деңгейде мойындалған грек үкіметімен күресті. ККП-нің көтерілістерге қатысқаны баршаға мәлім болғанымен, партия 1948 жылға дейін заңды күйінде қалды және Афинадағы кеңселерінен тыйым салынғанға дейін шабуылдарды үйлестіруді жалғастырды. 1946 жылдан 1949 жылға дейін созылған соғыс, негізінен Солтүстік Грекияның таулы аймақтарында ККП күштері мен грек үкімет күштері арасындағы партизандық соғыс сипаттамасымен ерекшеленді. Соғыс НАТО-ның Граммос тауына жасаған бомбалау шабуылымен және ККП күштерінің толық жеңілісімен аяқталды. Азамат соғысы Грекияға саяси поляризацияның ауыр мұрасын қалдырды. Осының нәтижесінде Грекия АҚШ-пен одақтасып, НАТО-ға қосылды, ал солтүстіктегі коммунистік көршілерімен – просоветтік және бейтарап мемлекеттермен қарым-қатынас шиеленісті.

Батыс блоктағы соғыстан кейінгі даму және интеграция (19491967)

1950-1960 жылдары Грекия, коммунистік ықпалды азайту мақсатында, бастапқыда Маршалл жоспарының гранттары мен қарыздарының көмегімен қарқынды дамыды. 1952 жылы НАТО-ға қосылу арқылы Грекия "суық соғыс" кезеңіндегі Батыс блогының толыққанды мүшесіне айналды. Алайда, грек қоғамында солшыл және оңшыл бағыттар арасындағы терең дау жалғасты. Грекия экономикасы туризм саласының өсуіне байланысты одан әрі дамыды. Әйелдердің құқықтарына ерекше назар берілді, 1952 жылы Конституцияда әйелдерге сайлау құқығы берілді, одан кейін толық Конституциялық теңдік орнатылып, Лина Цалдари сол онжылдықта елдің тұңғыш әйел министрі атанды. Грекияның экономикалық өркендеуі – 1950 жылдан 1973 жылға дейінгі кезеңдегі тұрақты экономикалық өсімнің дәуірі. Осы жылдар ішінде Грекия экономикасы орташа есеппен 7,7% өсті, бұл көрсеткіш бойынша Жапониядан кейін әлемде екінші орында тұр.

Әскери диктатура (1967-1974)

1967 жылы грек әскері мемлекеттік төңкеріс жасап, Панайотис Канеллопулос басқаратын орталық-оңшыл үкіметті құлатты. Осы оқиға 1967-1974 жылдардағы грек әскери хунтасының құрылуына әкелді, ол «Полковниктер режимі» деп белгілі болды. Хунта үкіметінің билікке келуі Грецияны еуропалық мәселелерден оқшаулап, Еуропалық Одаққа кіруіне тосқауыл қойды. 1973 жылы режим грек монархиясын жойды, ал 1974 жылы диктатор Пападопулос АҚШ-қа көмек көрсетуден бас тартты. Сол жылы тағы бір төңкерістен кейін полковник Иоаннид жаңа мемлекет басшысы болып тағайындалды. Иоаннид Кипр президенті Макариосқа қарсы 1974 жылғы төңкеріске жауапты еді. Бұл төңкеріс 1974 жылы Кипрға түрік әскерін енгізудің алғашқы толқынына себеп болды (Грекия-Түркия қатынастарын қараңыз). Кипрдегі оқиғалар және Афина политехникалық институтындағы көтерілісті қанды түрде басуға байланысты туған наразылық әскери режимнің құлауына соқтырды.

Үшінші Грек Республикасы (1974 қазіргі)

Әскери режим аяқталғаннан кейін демократия қайта орнатылды. Хунтаның құлауынан кейін метаполитефси кезеңі басталды. Метаполитефси 1974 жылғы 23 шілдеде хунта шақыруымен Паристен өз-өзіне қуғын-сүргіннен оралған Константинос Караманлис уақытша премьер-министр болып тағайындалғанда басталды, ал кейін консервативті «Жаңа демократия» партиясының төрағасы ретінде тағы екі мерзімге сайланды. 1974 жылдың тамызында грек әскерлері Солтүстік Кипрды Түркия басып алғанына наразылық білдіре отырып, НАТО-ның біріктірілген әскери құрылымынан шықты. 1974 жылы өткен референдумда сайлаушылардың 69%-ы 31% қарсы дауыс беріп, король Константин II-нің қызметтен алынуын бекітті. Демократиялық-республикалық конституция күшіне енді. Бұрын елден қуылған тағы бір саясаткер Андреас Папандреу де оралып, 1981 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, шамамен екі онжылдық бойы Грекия саясатына басымдық білдірген социалистік PASOK партиясын (Бүкілгрек социалистік қозғалысы) құрды. Демократия қайта орнатылғаннан кейін Грекияның тұрақтылығы мен экономикалық өркендеуі айтарлықтай жақсарды. Грекия 1980 жылы НАТО-ға қайта қосылды, 1981 жылы Еуропалық Одаққа (ЕО) қосылды және 2001 жылы еуроны ұлттық валютасы ретінде қабылдады. Еуропалық Одақтың жаңа инфрақұрылымдық қаражаты және туризм, теңіз шаруашылығы, қызмет көрсету, жеңіл өнеркәсіп және телекоммуникация салаларынан түсетін табыстың өсуі грек халқына бұрын-соңды болмаған тұрмыс деңгейін сыйлады. Грекия мен Түркия арасында Кипр және Эгей теңізіндегі шекараны бөлісу мәселелері бойынша шиеленіс сақталса да, қарым-қатынас бірінен соң бірі Түркияда, содан кейін Грецияда болған жер сілкіністерінен кейін, сондай-ақ қарапайым гректер мен түріктердің білдірген жанашырлығы мен жан-жақты көмегі арқасында жақсарды (жер сілкінісі дипломатиясы туралы қараңыз).

Грекияның еурозонадағы рөлі

2008 жылғы әлемдік экономикалық рецессия Грекияға, сондай-ақ евроаймағындағы басқа елдерге де әсер етті. 2009 жылдың соңынан бастап инвестициялық нарықтарда Грекияның мемлекеттік қарызын төлеу қабілетіне қатысты алаңдаушылықтар күшейді, себебі елдің мемлекеттік қарызы күрт өсті. Бұл сенімсіздік облигациялардың пайыздық ставкаларының айырмашылығының ұлғаюы және басқа елдермен, ең бастысы Германиямен салыстырғанда, кредиттік дефолт бойынша тәуекелді сақтандырудың қымбаттауы арқылы білінді. Грекияның мемлекеттік қарызының «қарыздық» статусына төмендетілуі қаржы нарықтарында үлкен алаңдау тудырды. 2010 жылдың 2 мамырында Еуроаймақ елдері мен Халықаралық валюта қоры Грекияға 110 миллиард евро көлемінде несие беруге келісті, бірақ бұл қатаң үнемдеу шараларын енгізуге байланысты болды. 2011 жылдың қазан айында Еуроаймақ басшылары жеке кредиторларға Грекияның берешегінің 50 пайызын жабу туралы ұсынысқа келісті, Еуропалық қаржылық тұрақтандыру механизмінің көлемін шамамен 1 триллион евроға дейін арттырды және басқа елдерге жұқтыру қаупін азайту үшін еуропалық банктерден 9 пайыздық капитализацияға қол жеткізуді талап етті. Бұл үнемдеу шаралары грек халқының арасында өте таныс емес болды, наразылық демонстрациялары мен қоғамдық тәртіпсіздіктерге әкеп соқты. Бұл кезең Грекияның мемлекеттік қарыз дағдарысына сәйкес келеді, ол саяси жағдайды күрт өзгертті. Кезеңнің басында ПАСОК партиясы НД партиясына қолдаудың төмендеуінен пайда тапты. Алайда, 2010 жылдардың басында ПАСОК партиясы да дағдарысты басқаруда кінәландырылды, ал радикалды СИРИЗА партиясы солшылдардың ең ірі партиясына айналды. Осы кезеңде оңшылдардың да беделі артты. СИРИЗА партиясы кейіннен ПАСОК партиясын басып өтіп, орталық-солшыл бағыттағы басты партияға айналды. Алексис Ципрас СИРИЗА партиясын 2015 жылдың 25 қаңтарында өткен жалпы сайлауда жеңіске жеткізді, бірақ парламенттегі абсолютті көпшілікті алу үшін тек екі депутат жетіспеді. Келесі күні Ципрас «Тәуелсіз гректер» партиясымен коалиция құру туралы келісімге келді және Грекияның премьер-министрі болып ант берді. Ципрас 2015 жылдың тамызында мерзімінен бұрын сайлауды жариялап, өкілінен бас тартты, бұл судья Василики Тану Христофилу басқаратын бір айлық уақытша үкіметке әкеп соқты, Грекияның алғашқы әйел премьер-министрі. 2015 жылдың қыркүйегінде өткен жалпы сайлауда Алексис Ципрас СИРИЗА партиясын тағы бір жеңіске жеткізді, 300 орынның 145-ін жеңіп алып, «Тәуелсіз гректермен» коалиция құрды. Алайда, ол 2019 жылдың шілдесінде өткен жалпы сайлауда Кириакос Мицотакистен жеңілді, ол «Жаңа демократия» партиясын басқарды. 2019 жылдың 7 шілдесінде Кириакос Мицотакис Грекияның жаңа премьер-министрі болып ант берді. Ол өзінің «Жаңа демократия» партиясының сенімді жеңісінен кейін орталық-оңшыл үкімет құрды. 2020 жылдың наурызында Грекия парламенті партиялық емес үміткер Катерина Сакелларопулоны Грекияның алғашқы әйел президенті етіп сайлады. 2023 жылдың маусымында консервативті «Жаңа демократия» партиясы парламенттік сайлауда жеңіске жетті, бұл Кириакос Мицотакис үшін премьер-министр ретінде тағы төрт жылдық мерзімді білдірді. 2024 жылы Грекия экономикасының шамамен 3 пайызға өсуі күтілуде, бұл 2009 жылғы дағдарысқа дейінгі деңгейге жақындауы және евроаймақтың орташа экономикалық өсуінен (0,8 пайыз) әлдеқайда жоғары деңгейде болады.

Тарихнама

Болеци, М. "Өткен нәрселердің болашағы: Грекияны дағдарыстан тыс ойлау". Марилена Ласкаридис атындағы қазіргі грек зерттеулері кафедрасының ашылу лекциясы, Амстердам, Нидерланды 21 (2018) онлайн. Цыовас, Димитрис. "Өзгеріп жатқан әлемде қазіргі Грекияны зерттеу: тартымдылығының жоғалуы ма, әлде жаңару мүмкіндігі ме?". Византия және қазіргі грек зерттеулері 40.1 (2016): 114–125. онлайн.